کلیات — مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «کلیات» (بند ۲۱-۱) از مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان (پدافند غیرعامل). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• مفاهیم و تهدیدها
• هدف و دامنه‌ی کاربرد
• پناهگاه و کارکرد میان‌رشته‌ای
• سطوح عملکرد ساختمان‌ها
• گروه‌بندی ساختمان‌ها (جدول ۲۱-۱-۲)
• دامنه‌ی شمول فصل‌های مبحث بر اساس گروه ساختمانی (جدول ۲۱-۱-۲-الف)
• بارهای ناشی از انفجار و حداقل عملکرد سازه‌ای
• نمودار گردشی طراحی
• تعاریف پایه (۲۱-۱-۱۲)

خلاصه درسنامه

مفاهیم و تهدیدها

• پدافند غیرعامل: مجموعه‌ای از اقدامات غیرمسلحانه‌ای است که به‌کارگیری آن‌ها موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب‌پذیری، ارتقای پایداری ملی، تداوم فعالیت‌های ضروری و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدها و اقدام‌های نظامی دشمن می‌گردد.
• اجرای الزامات و ملاحظات پدافند غیرعامل، موجب کاهش آسیب‌پذیری نیروی انسانی، ساختمان‌ها و تجهیزات حیاتی، حساس و مهم کشور می‌شود. ملاحظات معماری، سازه‌ای و تأسیسات مکانیکی و برقی در حوزه‌ی ساختمان و برنامه‌ریزی اقتصادی و مالی، به‌صورت میان‌رشته‌ای مدنظر قرار می‌گیرد.
• تهدیدها به دو بخش طبیعی (طوفان، زلزله، سیل و...) و غیرطبیعی (انفجار، حملات نظامی، خرابکارانه و امنیتی که از طریق دشمن ایجاد می‌گردد) دسته‌بندی می‌شوند. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: این مبحث صرفا به تهدیدهای غیرطبیعی ناشی از دشمن در حوزه‌ی ساختمان، تأسیسات و محوطه‌ی اماکن می‌پردازد — نه به تهدیدهای طبیعی مانند زلزله (که موضوع مباحث دیگر است).

هدف و دامنه‌ی کاربرد

• هدف این مبحث، تعیین حداقل ضوابط برای طراحی و اجرای ساختمان، تأسیسات و فضای عمومی ساختمان در برابر اثرات ناشی از تهدیدهای غیرطبیعی دشمن است، به‌طوری‌که ساختمان‌ها حداقل عملکرد سازه‌ای را (مطابق جدول ۲۱-۱-۲) تأمین کرده و خسارات سازه‌ای و تلفات جانی به حداقل برسد. ساختمان‌های گروه ۱ با درجه‌ی اهمیت ویژه، باید پس از انفجار قابلیت بهره‌برداری و خدمت‌رسانی خود را حفظ کنند؛ در صورت برخورد مستقیم به‌عنوان هدف راهبردی دشمن، طراحی بر اساس دستورالعمل‌های ویژه‌ی سازمان پدافند غیرعامل کشور صورت می‌گیرد.
• دامنه‌ی کاربرد: ساختمان‌های جدید که در سه حوزه‌ی معماری، سازه و تأسیسات در برابر بارهای ناشی از اصابت غیرمستقیم هوایی و سطحی (بمب، انواع گلوله‌ی توپ و خمپاره، موشک و...) طراحی می‌شوند. در صورت نیاز، ساختمان‌های متعارف موجود نیز می‌توانند با تحلیل خطر و سود-به-هزینه، به کمک این مبحث مقاوم و ایمن‌سازی شوند.
• دامنه‌ی کاربرد شامل گروه‌های ۱ تا ۵ (جدول ۲۱-۱-۲) است. برای ایمن‌سازی ساختمان‌های گروه ۱ و ۲ در برابر جنگ الکترونیکی/سایبری، بمب‌های گرافیتی و پالس الکترومغناطیس، از آیین‌نامه‌های سازمان پدافند غیرعامل کشور استفاده می‌شود.
• ⚠️ خارج از دامنه: زیرساخت‌های غیرمتعارف (پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها، سدها، آب‌بندها، سیلوها، مخازن، برج‌های صنعتی، دکل‌ها، مستحدثات نظامی و...) در حوزه‌ی شمول این مبحث نیستند و تابع ضوابط مطالعاتی سازمان پدافند غیرعامل کشورند. هم‌چنین ساختمان‌های نظامی/انتظامی/امنیتی/اطلاعاتی/ارکان راهبردی و پناهگاه‌های در معرض برخورد مستقیم، در جدول گروه‌بندی ۲۱-۱-۲ نمی‌گنجند و تابع ضوابط ابلاغی همان سازمان‌اند.

پناهگاه و کارکرد میان‌رشته‌ای

• احداث پناهگاه برای مجموعه‌های زیستی، الزامی است.
• پیچیدگی متغیرهای پدافند غیرعامل در مراحل طراحی، اجرا و بهره‌برداری، نیاز به تخصص‌های میان‌رشته‌ای را ضروری می‌سازد. در این مبحث، الزامات شهرسازی، معماری، سازه و تأسیسات با محوریت مهندس معمار مطالعه می‌شود.
• شهرسازی: تعیین کاربری زمین برای پناهگاه عمومی چندعملکردی، استفاده از پدافند غیرعامل طبیعی، پراکندگی جمعیت و مراکز حیاتی، احتراز کامل از استقرار کاربری‌های با پیامد انفجاری (مانند پمپ‌بنزین) در مراکز جمعیتی.
• معماری: تعیین شکل بنا (با هماهنگی مهندس سازه)، تعیین محل رایزر (با هماهنگی مهندس تأسیسات)، موقعیت و ابعاد بازشوها و پیش‌بینی فضای امن چندعملکردی، بر عهده‌ی مهندس معمار است.
• سازه: طراحی سازه برای مقاومت در برابر بارهای انفجاری با حداقل هزینه، بر عهده‌ی مهندس محاسب است؛ بررسی نمای ساختمان و قاب‌بندی آن، تیرها و ستون‌های واقع در پوسته، و خرابی پیش‌رونده‌ی سازه باید مورد توجه ویژه قرار گیرد.
• تأسیسات: طراحی تأسیسات با در نظر گرفتن الزامات پدافند غیرعامل، موجب جلوگیری یا کاهش آسیب‌های ناشی از انفجار و پیامدهای آن (نشت گاز، آب‌گرفتگی، آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی) می‌شود.

سطوح عملکرد ساختمان‌ها

• عملکرد ساختمان‌ها در برابر انفجار، در چهار سطح قرار دارد (جدول ۲۱-۱-۱): سطح I — قابلیت استفاده‌ی بی‌وقفه: حفاظت زیاد، خسارت سطحی؛ مقاومت و سختی تغییر قابل‌توجهی نمی‌کند و تغییرشکل ماندگار رخ نمی‌دهد.
• سطح II — ایمنی جانی: حفاظت متوسط، خسارت متوسط؛ خرابی به اندازه‌ای نیست که آسیب انسانی ایجاد کند؛ تعدادی آسیب کم می‌بینند ولی تلفات غیرمحتمل است.
• سطح III — آستانه‌ی فروریزش: حفاظت کم، خسارت شدید؛ خرابی گسترده است ولی فروریزش رخ نمی‌دهد؛ کمتر از ۲۵ درصد تلفات به وجود می‌آید؛ مرمت‌پذیر نیست و احداث ساختمان جدید به‌صرفه است.
• سطح IV — بی‌دفاع (لحاظ نشده): بدون حفاظت، خسارت خیلی شدید؛ فروریزش ناگهانی رخ می‌دهد؛ بیش از ۲۵ درصد تلفات به وجود می‌آید؛ غیرقابل مرمت.
• بر حسب درخواست کاربر، ساختمان می‌تواند دارای سطوح عملکرد مختلف در پلان یا ارتفاع، با رعایت حداقل‌های این مبحث، باشد. مرمت‌پذیری در هر سطح، با هماهنگی مهندس معمار، محاسب و تأسیسات لحاظ می‌شود.

گروه‌بندی ساختمان‌ها (جدول ۲۱-۱-۲)

• ساختمان‌ها بر مبنای نوع کاربری، تعداد ساکنین/شاغلین، زیربنا، تعداد طبقات و ارزش سرمایه‌ها، به پنج گروه تقسیم می‌شوند.
• گروه ۱ (اهمیت ویژه): ساختمان‌های دولتی حیاتی — نمونه: فرماندهی مدیریت بحران کشور، وزارتخانه‌های کشور/امورخارجه/ارتباطات و فناوری اطلاعات، بانک مرکزی و ذخایر آن، ساختمان‌های راهبردی قوای سه‌گانه.
• گروه ۲ (اهمیت بسیار زیاد): ساختمان‌های دولتی حساس، محل تجمع بیش از ۵۰۰ نفر، ساختمان بلندتر از ۱۵ طبقه یا بیش از ۱۵۰۰۰ مترمربع زیربنای مفید (گروه د مبحث دوم) — نمونه: بیمارستان‌های بیش از ۹۶ تختخواب، استانداری‌ها.
• گروه ۳ (اهمیت زیاد): تجمع ۲۰۰ تا ۵۰۰ نفر، ساختمان ۹ تا ۱۵ طبقه یا ۸۰۰۰ تا ۱۵۰۰۰ مترمربع (گروه ج مبحث دوم) — نمونه: بیمارستان‌های کمتر از ۹۶ تخت، مساجد و مراکز فرهنگی بزرگ و متوسط.
• گروه ۴ (اهمیت متوسط): تجمع کمتر از ۲۰۰ تا ۲۰ نفر، ساختمان ۴ تا ۸ طبقه یا ۱۰۰۰ تا ۸۰۰۰ مترمربع (گروه ب مبحث دوم) — نمونه: واحدهای مسکونی/اداری/تجاری، درمانگاه‌ها.
• گروه ۵ (اهمیت کم): تجمع کمتر از ۲۰ نفر، ساختمان تا ۳ طبقه یا تا ۱۰۰۰ مترمربع (گروه الف مبحث دوم) — نمونه: واحدهای مسکونی/اداری/تجاری، ساختمان‌های موقت کمتر از ۵ سال بهره‌برداری.

دامنه‌ی شمول فصل‌های مبحث بر اساس گروه ساختمانی (جدول ۲۱-۱-۲-الف)

• برای ساختمان‌های گروه ۱، رعایت هر هفت فصل مبحث ۲۱ (فصل ۱ تا ۷) الزامی است.
• برای ساختمان‌های گروه ۲، رعایت هر هفت فصل، توصیه‌ی اکید است.
• برای ساختمان‌های گروه ۳، فصل‌های ۱ تا ۶ توصیه می‌شوند؛ فصل ۷ (تأسیسات برقی و مکانیکی) برای این گروه موضوعیت ندارد.
• برای ساختمان‌های گروه ۴ و ۵، هیچ‌یک از فصل‌های مبحث موضوعیت ندارد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: این جدول، مبنای عملی تعیین الزام‌آور یا توصیه‌ای بودن کل مبحث برای هر پروژه است — پیش از هر طراحی باید ابتدا گروه ساختمان (جدول ۲۱-۱-۲) و سپس وضعیت شمول هر فصل (جدول ۲۱-۱-۲-الف) تعیین شود.

بارهای ناشی از انفجار و حداقل عملکرد سازه‌ای

• بارهای ناشی از انفجار برای طراحی ساختمان‌ها، در چهار سطح خطر انفجار (۱ تا ۴) در جدول ۲۱-۱-۳ ارائه شده است. سطح خطر ۱ بیشترین فشار طراحی را دارد و با افزایش شماره‌ی سطح (تا ۴)، فشار طراحی و بازتاب کاهش می‌یابد در حالی که زمان تداوم انفجار افزایش می‌یابد. با انجام تحلیل خطر می‌توان سطح بار انفجار ویژه تعریف کرد، مشروط بر آن‌که از مقادیر جدول کمتر نباشد. در طراحی فضاهای امن، مقادیر فشار در سطوح خطر ۲ تا ۴، دو برابر می‌شوند.
• حداقل عملکرد سازه‌ای اجزای ساختمان‌ها، در برابر سطوح مختلف بار انفجار در هوا، بر حسب درجه‌ی اهمیت ساختمان (گروه‌بندی جدول ۲۱-۱-۲)، در جدول ۲۱-۱-۴ مشخص شده است: مثلا برای گروه ۱ در سطح خطر انفجار ۱ و ۲، حداقل «ایمنی جانی» و در سطح خطر ۳ و ۴، حداقل «استفاده‌ی بی‌وقفه» لازم است. تبصره: در صورت تمایل صاحب بنا و امکانات مالی، می‌توان سطح عملکرد بالاتری در نظر گرفت.

نمودار گردشی طراحی

• روند طراحی ساختمان از دیدگاه پدافند غیرعامل (شکل ۲۱-۱-۱) با خواسته‌های کارفرما و مدارک بالادستی آغاز شده، سپس گروه‌بندی ساختمان و تعیین سطوح عملکرد صورت می‌گیرد.
• از آن پس، روند به سه شاخه‌ی اصلی تقسیم می‌شود: طراحی پلان محوطه، طراحی معماری ساختمان، و در ادامه به سه بخش تخصصی سازه، معماری و تأسیسات.
• بخش سازه: تعیین سطح بار انفجار و فشار طراحی، تعیین مقاومت مصالح، انتخاب روش تحلیل — که خود شامل سه شاخه است: (الف) طراحی در مقابل انهدام پیش‌رونده (روش مستقیم و غیرمستقیم)، (ب) روش دینامیکی غیرارتجاعی، (ج) روش استاتیکی معادل.
• بخش معماری: ملاحظات سایت (جانمایی، مسیرهای دسترسی، فضاهای باز، شبکه‌های زیرساختی)، طراحی معماری (داخلی، چندعملکردی، بازشوها، نما)، فضای امن، و پناهگاه.
• بخش تأسیسات: مکانیکی، برقی، آسانسور، فضای امن.

تعاریف پایه (۲۱-۱-۱۲)

• بحران: پیشامدی طبیعی یا انسان‌ساز که ناگهانی و گاه فزاینده رخ می‌دهد و وضعیتی خطرناک و ناپایدار ایجاد می‌کند؛ معمولا غیرقابل‌پیش‌بینی ولی غیرمنتظره نیست، و یک وضعیت اضطراری آنی است که ماندگار نمی‌ماند.
• پراکندگی: گسترش، باز و پخش‌نمودن و تمرکززدایی ساختمان‌ها، تجهیزات، تأسیسات یا فعالیت‌ها به‌منظور کاهش آسیب‌پذیری در برابر عملیات دشمن، به‌گونه‌ای که مجموعه‌ای از آن‌ها هدف واحدی تشکیل ندهند.
• پناهگاه: مکان بسته‌ای که به‌سبب طراحی تخصصی و کاربری خاص، در مقابل انواع تهدیدها، نسبت به ساختمان‌های متعارف از درجه‌ی حفاظت به‌مراتب بالاتری برخوردار است.
• فضای امن: فضایی که در مقابل اثرات بارهای ناشی از انفجار، کمتر در معرض خطر قرار گرفته و نسبت به سایر فضاهای ساختمان از ایمنی و مقاومت بیشتری برخوردار است؛ تا حد امکان باید دو یا چندمنظوره باشد.
• مرمت‌پذیری: وضعیتی که در آن، تعمیر ساختمان با مخارج معمول (تا سقف ۳۰ درصد هزینه‌ی نوسازی) جهت پایداری در برابر اثرات انفجار امکان‌پذیر باشد.
• مجموعه‌ی زیستی: هر محل حضور انسان‌ها که قالب معماری و شهرسازی دارد و دارای محوطه‌ی باز است (مانند مسکونی، مذهبی، آموزشی، فرهنگی، تجاری و خدماتی، درمانی).
• تأسیسات خطرآفرین در برابر تأسیسات کم‌خطر: در تأسیسات خطرآفرین، خرابی یک جزء منجر به خطرات دیگر (نشت گازهای سمی، انفجارهای متعدد) می‌شود؛ در تأسیسات کم‌خطر، خرابی فقط منجر به از بین رفتن کارآیی همان جزء می‌شود.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۲۱

مباحث مرتبط

مبحث ۲۱: پدافند غیرعاملهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی