ملاحظات معماری و محوطه — مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «ملاحظات معماری و محوطه» (بند ۲۱-۲) از مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان (پدافند غیرعامل). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• معماری و پدافند غیرعامل
• جانمایی ساختمان و فضاهای باز پیرامون
• ورودی‌ها و دسترسی‌های مجموعه‌ی زیستی
• جان‌پناه‌ها
• طراحی حجم ساختمان و مسیرهای حرکت
• نما، پنجره‌ها و بازشوها
• آسانسور و راه‌پله
• فضای امن
• اتاق مرکز کنترل و مدیریت ساختمان

خلاصه درسنامه

معماری و پدافند غیرعامل

• رعایت ملاحظات پدافند غیرعامل در طراحی معماری، که ایمنی مجموعه‌های زیستی، ساختمان‌ها و تأسیسات را بالا می‌برد، الزامی است. اثرات موج انفجار (به‌ویژه ناشی از بمباران) باید در برنامه‌ریزی کلان و طراحی مجموعه‌ها و نیز در انتخاب مصالح و جزئیات مهندسی، به‌صورت همه‌جانبه بررسی شود.
• طراح باید قادر به نظریه‌پردازی تهاجم احتمالی دشمن بوده و راهکارها را با اخذ نظرات کارفرما، بهره‌بردار و کارشناسان میان‌رشته‌ای، به‌صورت طرح‌های اولیه ارائه دهد؛ پس از انتخاب طرح بهینه، طرح‌های تفصیلی شهرسازی یا معماری ارائه می‌شود.

جانمایی ساختمان و فضاهای باز پیرامون

• جانمایی ساختمان باید غیرمتمرکز باشد تا خطرپذیری ناشی از تمرکز ساختمان‌ها، افراد، فعالیت‌ها و سرمایه‌ها کاهش یابد.
• ⚠️ حریم آوار: به‌منظور کاهش خطر ریزش آوار، فضایی با عرض حداقل «۳ برابر ارتفاع ساختمان» باید به‌عنوان حریم آوار در نظر گرفته شود؛ در این حریم، صرفا ایجاد فضای سبز و مستحدثات ایمن در برابر آوار مجاز است. احداث مخازن سوخت غیرایمن در حریم آوار مجاز نیست.
• به‌منظور کاهش خسارات انفجار، توصیه می‌شود بین ساختمان و راه دسترسی اصلی، فضاهای حایل ایجاد گردد (مثلا با پوشش گیاهی و درختان).
• در فضاهای باز، باید مکان‌ها و دیوارهایی به‌عنوان جان‌پناه ایجاد شود؛ اجزای فضاهای باز باید بر اساس انعطاف‌پذیری و عملکرد چندمنظوره طراحی شوند تا در شرایط عادی، فعالیت‌های معمول (بازی، نشستن) و در شرایط بحرانی، عملکردهای اضطراری (اسکان موقت، بیمارستان اضطراری) را پوشش دهند.
• برای عملیات امداد و نجات، مکان‌های چندمنظوره در فضای باز باید دارای کف هموار با شیب حداکثر ۴ درصد باشند و در حد امکان امکانات فرود بالگرد نیز پیش‌بینی شود. جانمایی ساختمان در خیابان‌های باریک و یک‌طرفه که مانع عملیات امداد شود، مجاز نیست.
• ابعاد پله‌های فضای باز: عرض حداقل ۱٫۵ متر، ارتفاع حداکثر ۱۵ سانتی‌متر، حداقل کف مفید ۳۰ سانتی‌متر، و به‌ازای هر ۱۰ پله یک پاگرد. شیبراهه نباید بیش از ۵ درصد شیب داشته باشد و عرض آن باید بیش از ۱٫۸ متر و کف آن زبر باشد.

ورودی‌ها و دسترسی‌های مجموعه‌ی زیستی

• محوطه‌ی هر مجموعه‌ی زیستی با بیش از ۲۰۰ واحد مسکونی (یا معادل آن) باید حداقل دو ورودی-خروجی (دروازه) داشته باشد که با فاصله‌ی مناسب و دور از یکدیگر قرار گیرند (رعایت اصل پراکندگی). دروازه‌ها باید به‌گونه‌ای باشند که در صورت تخریب، موجب انسداد تردد وسایل نقلیه نشوند.
• طراحی هندسی مسیرهای محوطه باید به‌گونه‌ای باشد که تقاطع اضلاع نرم (منحنی) و فاقد زوایای تند باشد. در طراحی شبکه‌ی سواره‌رو داخل مجموعه‌های زیستی بیش از ۲۰۰ واحد، حداقل یک مسیر دسترسی محوری سواره‌رو متناسب با ترافیک زمان بحران لازم است؛ حریم آوار ساختمان‌های مجاور این مسیر، نصف ارتفاع آن‌هاست.
• برای خروج افراد از ساختمان، طراحی معبر (کانال) تأسیساتی آدم‌رو و مقاوم در برابر موج انفجار، در هماهنگی با مهندس تأسیسات، الزامی است.

جان‌پناه‌ها

• فضاهای باز باید به‌نحوی طراحی شوند که در ترکیب با عوارضی مانند پشته‌ی چمن‌کاری‌شده، فرورفتگی، جعبه‌گلدان و دیوارک، ضمن ارتقای محیط برای فعالیت‌های شرایط عادی، جان‌پناه‌های مناسب در آن‌ها ایجاد شود.
• محل استقرار جان‌پناه‌ها باید خارج از حریم آوار باشد و با ظرفیت کم و پراکندگی مناسب، در خارج از مسیرها و فضای باز ایجاد شوند. شکل جان‌پناه‌ها باید نرم (منحنی) و فاقد نقاط تیزگوشه بوده و سازه‌ی آن‌ها مقاوم در برابر موج انفجار باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: فاصله‌ی جان‌پناه‌ها از یکدیگر باید حداکثر ۲۰ متر باشد.

طراحی حجم ساختمان و مسیرهای حرکت

• شکل (فرم) ساختمان بیش از ۶ طبقه باید به‌صورتی باشد که آوار آن باعث انسداد دسترسی‌ها به ساختمان نشود (نظیر اشکال پلکانی). شکل کلی ساختمان‌های مجاور خیابان اصلی نیز باید به‌گونه‌ای باشد که در صورت تخریب، سبب انسداد معبر نشوند.
• شکل ساختمان تا حد امکان باید محدب یا مدور باشد؛ استفاده از اشکال مقعر توصیه نمی‌شود، زیرا در بارگذاری انفجار، هندسه‌ی پیرامونی سازه اهمیت زیادی دارد و تعامل با مهندس سازه الزامی است.
• طراحی پیلوت‌های از دو طرف باز، توصیه می‌شود؛ زیرا موج انفجار را از طبقه‌ی همکف باز به سمت بالا و فضای پیرامونی تخلیه می‌کند.
• طراحی فضای ورودی ساختمان باید به‌نحوی باشد که ورود موج انفجار به ساختمان کمینه شود. در فضاهای مکث بزرگ (هال، لابی)، مسیرهای حرکت نباید روبه‌روی هم و مستقیم باشند؛ از فضاهای خطی (راهروهای طولانی و مستقیم) پرهیز شود و درهای داخل آن‌ها روبه‌روی یکدیگر قرار نگیرند.

نما، پنجره‌ها و بازشوها

• هندسه‌ی پیرامونی سازه باید ساده، صاف و محدب باشد؛ اشکال مقعر و دارای پیش‌آمدگی (مانند بالکن) و فرورفتگی باعث محبوس‌شدن امواج و تشدید اثرات انفجار می‌شوند. سطوح شیشه‌خور نما و تعداد بازشوها باید به کمترین مقدار برسد، به‌ویژه در طبقات پایین‌تر که فشار انفجار بیشتر است.
• مصالح روکار نما نباید در اثر فشار انفجار خردشدگی یافته و به قطعات کوچک تیز تبدیل شوند؛ بکارگیری نماهای شکننده و عناصر دارای اتصال سست به سازه ممنوع است. در نمای مجاور معابر، از طبقه‌ی چهارم به بالا، احداث بالکن یا شبه‌بالکن سراسری الزامی است (مگر در صورت عقب‌نشینی طبقات بالای پایه).
• در صورت استفاده از نمای آجری، باید با ضخامت کمینه‌ی ۲۲ سانتی‌متر، مسلح و با اتصال لازم به سازه اجرا شود؛ از کاربرد سنگ به‌صورت خشک در نما خودداری شود. نماهای پیش‌ساخته‌ی بتن مسلح با اتصال لازم به سازه، در برابر انفجار بسیار مناسب‌اند.
• تا حد امکان از پنجره‌های کمتر و کوچک‌تر استفاده شود؛ جنس شیشه باید از نوع لمینیت (چندلایه) باشد. در نورگیرهای سقفی، به‌جای شیشه از صفحات شفاف نشکن استفاده شود. قاب پنجره‌ها باید استحکام بیشتری از شیشه داشته و کاملا به سازه مهار شوند تا در صورت انفجار، قاب و شیشه به‌صورت یک قطعه‌ی منفرد به داخل پرتاب نشوند.
• درهای ورودی مراکز تجمع و پنجره‌ها باید به سمت خارج باز شوند (با رعایت عقب‌نشینی لازم). چهارچوب درهای ورودی باید با بتن مناسب پر شده و اتصال لازم به سازه داشته باشد.
• اجزای غیرباربر (تیغه، سقف کاذب) باید طوری طراحی شوند که کمترین آسیب ببینند و پس از شکستن به قطعات لب‌تیز تبدیل نشوند. دیوارهای بنایی باید با شبکه‌ی میلگرد مسلح شوند. وسایل و تجهیزات سنگین، زیر سقف و بالای دیوار نصب نشوند.

آسانسور و راه‌پله

• در چاهک (شافت) آسانسورها باید تمهیداتی در نظر گرفته شود که از انتقال موج انفجار، دود و آتش و آسیب‌رسیدن به راه‌پله و راهروهای طبقات جلوگیری شود. راه‌پله باید از چاه آسانسور فاصله‌ی مناسب داشته و ورودی آن، مقابل در آسانسور نباشد.
• ارتفاع کف اتاقک آسانسور از روی بام باید ۵۰ سانتی‌متر افزایش یابد و این فاصله با دیوارهای سبک پران (رو به بیرون) پوشانده شود. برای امداد و تخلیه‌ی اضطراری، باید راه‌پله‌ای در جداره‌ی خارجی طراحی و اجرا شود.
• راه‌پله‌ی ساختمان‌ها باید از فضاهای پرخطر (مانند منابع سوخت) دور باشد؛ این مکان می‌تواند به‌عنوان فضای امن نیز در نظر گرفته شود.

فضای امن

• فضای امن، بخشی از ساختمان با عملکرد چندمنظوره است که به میزان کمتر در برابر آثار انفجار قرار می‌گیرد و نسبت به سایر قسمت‌ها از مقاومت و ایمنی بیشتری برخوردار است؛ ایمنی بیشتر در برابر ریزش آوار، مقاومت در برابر ترکش‌های ثانویه، و حداقل‌نمودن نفوذ دود و غبار از ویژگی‌های آن است.
• مکان فضای امن نباید در مسیر مستقیم موج انفجار باشد و تا حد امکان در محدوده‌ی مرکزی ساختمان، با حداقل یک دیوار تا جداره‌ی خارجی، پیش‌بینی شود. فضای امن عمومی باید در هر طبقه‌ی ساختمان عمومی، و فضای امن خصوصی در واحدهای آپارتمانی بیش از ۱۲۰ مترمربع، در نظر گرفته شود.
• ⚠️ جدول ۲۱-۲-۱ (ظرفیت فضای امن): بیمارستان‌ها و هتل‌ها — به‌ازای هر تخت، ۱ مترمربع؛ مسکونی — به‌ازای هر فرد ۱ مترمربع و حداقل ۶ مترمربع در هر واحد؛ اداری/تجاری — به‌ازای هر کارمند ۱ مترمربع؛ مسجد/حسینیه — ۱۵ درصد زیربنای شبستان؛ اماکن عمومی (سینما، رستوران) — ۱۵ درصد زیربنای سالن اصلی؛ مراکز آموزشی — به‌ازای هر دانش‌آموز ۰٫۲۵ مترمربع. مسیرهای دسترسی به فضای امن، خود باید فضای امن باشند ولی جزو مساحت موردنیاز جدول محسوب نمی‌شوند.
• دیوار، سقف و کف فضای امن تا حد امکان باید از بتن مسلح باشد. کاربرد مصالح و اجسام تیز، لب‌دار و شکننده مجاز نیست. بازشوی درب باید به سمت بیرون باشد. دریچه‌ی خروج اضطراری با عرض ۶۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۸۰ سانتی‌متر، در ارتفاع حدود ۹۰ سانتی‌متری از کف (با بازشوی رو به داخل فضای امن) نصب می‌شود. ایجاد نورگیر، پنجره و تزئینات مجاز نیست.

اتاق مرکز کنترل و مدیریت ساختمان

• مکان‌یابی و طراحی فضایی خاص برای مدیریت بحران، در ساختمان الزامی است و باید دارای ویژگی‌های زیر باشد: طراحی چیدمان مناسب برای تجهیزات، مقاومت و ایمنی لازم در برابر پیامدهای موج انفجار، مقاومت در برابر آتش و نفوذ دود، تسهیلات لازم برای حضور متخصصین ایمنی و امنیتی، و طراحی دسترسی برای جلوگیری از ورود افراد غیرمجاز.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۲۱

مباحث مرتبط

مبحث ۲۱: پدافند غیرعاملهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی