فصل پنجم — لوله‌کشی هواکش فاضلاب — مبحث ۱۶ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فصل پنجم — لوله‌کشی هواکش فاضلاب» (بند ۵-۱۶) از مبحث شانزدهم مقررات ملی ساختمان (تأسیسات بهداشتی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۸ سوال دارد.
فهرست مطالب
- ۱۶-۵-۱ و ۱۶-۵-۲-۱ دامنه و کلیات
- ۱۶-۵-۲-۳ لوله‌های قائم هواکش
- ۱۶-۵-۲-۴ انتهای لوله‌ی هواکش
- ۱۶-۵-۲-۵ اتصال لوله‌ی هواکش و شیب
- ۱۶-۵-۲-۶ تا ۱۰ انواع هواکش
- ۱۶-۵-۳ و ۱۶-۵-۴ مصالح و اجرا
- ۱۶-۵-۵ آزمایش
خلاصه درسنامه
۱۶-۵-۱ و ۱۶-۵-۲-۱ دامنه و کلیات
- لوله‌کشی هواکش فاضلاب باید هوای کافی به شبکه‌ی فاضلاب وارد/خارج کند تا آب هوابند سیفون‌ها بر اثر فشار معکوس یا مکش سیفونی نشکند.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: سیفون لوازم بهداشتی نباید در معرض اختلاف فشار هوای بیش از ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال) قرار گیرد.
- همه‌ی سیفون‌ها و لوازم بهداشتی سیفون‌سرخود باید طبق یکی از روش‌های این فصل، هواکش داشته باشند؛ لوله‌کشی هواکش فاضلاب شیمیایی باید کاملا از هواکش فاضلاب بهداشتی جدا باشد.
۱۶-۵-۲-۳ لوله‌های قائم هواکش
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هر شبکه‌ی فاضلاب دارای توالت باید دست‌کم یک لوله‌ی قائم هواکش اصلی داشته باشد؛ این لوله باید در نقطه‌ای متصل شود که قطر نامی آن کمتر از ۸۰ میلی‌متر نباشد.
- هر لوله‌ی قائم فاضلاب که شاخه‌های افقی ۵ طبقه یا بیشتر به آن متصل می‌شود، باید لوله‌ی قائم هواکش مستقل داشته باشد.
- در ساختمان‌های بلندتر از ۱۰ طبقه، برای حداکثر هر ۱۰ طبقه، باید یک هواکش کمکی (با شیب، و اتصال ۴۵ درجه به لوله‌ی قائم هواکش/فاضلاب) نصب شود.
۱۶-۵-۲-۴ انتهای لوله‌ی هواکش
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: انتهای بالای لوله‌ی هواکش روی بام باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر بالاتر کف تمام‌شده‌ی بام باشد؛ اگر بام محل سکونت/اقامت/کار است، این ارتفاع باید دست‌کم ۲٫۲ متر باشد.
- در نقاط سردسیر، قطر نامی لوله در عبور از بام نباید کمتر از ۱۰۰ میلی‌متر باشد؛ اگر متوسط حداقل مطلق سالانه‌ی دمای هوا کمتر از ۱۸- درجه‌ی سلسیوس باشد، قسمت در معرض هوای سرد باید با عایق یا گرم‌کن برقی حفاظت شود.
- فاصله‌ی افقی انتهای لوله‌ی هواکش از هر در/پنجره‌ی بازشو/دهانه‌ی ورود هوا، باید دست‌کم ۳ متر باشد — مگر آن‌که انتها دست‌کم یک متر بالاتر آن نقاط قرار گیرد.
- تغییر قطر لوله‌ی هواکش در عبور از بام یا بالاتر آن مجاز نیست — هر تغییر اندازه باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر زیر بام انجام شود؛ از شافت یا دودکش ساختمان هرگز نباید به‌عنوان هواکش فاضلاب استفاده شود.
۱۶-۵-۲-۵ اتصال لوله‌ی هواکش و شیب
- اتصال هواکش خشک به شاخه‌ی افقی فاضلاب باید بالاتر محور لوله باشد، با زاویه‌ی دست‌کم ۴۵ درجه نسبت به افق، و بلافاصله پس از اتصال باید تا دست‌کم ۱۵۰ میلی‌متر بالاتر لبه‌ی سرریز دستگاه بالا برود.
- فاصله‌ی نقطه‌ی اتصال هواکش تا سرریز سیفون نباید از جدول مقرر (بر اساس قطر/شیب لوله‌ی فاضلاب) بیشتر باشد — مثلا برای لوله‌ی ۵۰ میلی‌متری با شیب ۲٪، حداکثر ۱٫۸ متر؛ برای ۱۰۰ میلی‌متری، حداکثر ۴ متر.
- اتصال لوله‌ی هواکش به تاج سیفون مطلقا ممنوع است.
۱۶-۵-۲-۶ تا ۱۰ انواع هواکش
- هواکش مشترک: برای دو لوازم بهداشتی مجاور هم در یک طبقه؛ اتصال باید در نقطه‌ی تلاقی لوله‌های فاضلاب یا پایین‌دست آن باشد.
- هواکش تر: برای یک گروه بهداشتی در یک یا حداکثر دو حمام مجاور — لوله‌ی فاضلاب دستگاه بالادست هم‌زمان به‌عنوان هواکش دستگاه پایین‌دست عمل می‌کند.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هواکش مداری — حداکثر ۸ لوازم بهداشتی روی کف (توالت، دوش، وان، کف‌شوی) می‌توانند یک هواکش مداری مشترک داشته باشند؛ شیب این هواکش نباید بیش از ۸ درصد باشد؛ اگر بیش از ۳ توالت به این شاخه متصل شود، هواکش کمکی الزامی است.
- سیستم مشترک فاضلاب‌وهواکش: فقط برای کف‌شوی، علم تخلیه، سینک ظرفشویی و دستشویی مجاز است؛ ارتفاع لوله‌ی قائم اتصال حداکثر ۲٫۴۰ متر و شیب لوله‌ی افقی مشترک حداکثر ۴ درصد.
- لوله‌ی قائم مشترک فاضلاب‌وهواکش (بدون توالت/یورینال): باید بدون دوخم، قائم، و بدون کاهش قطر تا هوای آزاد ادامه یابد.
۱۶-۵-۳ و ۱۶-۵-۴ مصالح و اجرا
- شرایط کار و انتخاب لوله/فیتینگ هواکش، همان الزامات فصل چهارم (فاضلاب بهداشتی) است — اما لزوما نباید عینا همان جنس باشد.
- در لوله‌کشی فولادی گالوانیزه، خم‌کردن لوله مجاز نیست — باید از زانویی استاندارد استفاده شود؛ اطراف انتهای بالایی لوله‌ی قائم هواکش که از بام/دیوار عبور می‌کند، باید با ورق مسی یا مواد مشابه در برابر نفوذ آب باران/برف حفاظت شود.
۱۶-۵-۵ آزمایش
- اگر لوله‌کشی فاضلاب به‌طور یکجا با آب آزمایش شود، لوله‌کشی هواکش هم می‌تواند هم‌زمان آزمایش شود؛ اگر قسمت‌به‌قسمت با آب آزمایش شود، آزمایش هم‌زمان فاضلاب و هواکش ممکن نیست.
- اگر لوله‌کشی فاضلاب با هوا آزمایش شود، آزمایش هم‌زمان فاضلاب و هواکش عملی است.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| حداکثر اختلاف فشار مجاز روی سیفون | ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال) |
| حداقل قطر نامی لوله‌ی قائم هواکش اصلی | ۸۰ میلی‌متر |
| هواکش کمکی در ساختمان بلندتر از ۱۰ طبقه | برای حداکثر هر ۱۰ طبقه، یک هواکش کمکی |
| ارتفاع انتهای هواکش بالای بام عادی/بام مسکونی | ۳۰۰ میلی‌متر / ۲٫۲ متر |
| حداقل قطر هواکش در عبور از بام (نقاط سردسیر) | ۱۰۰ میلی‌متر |
| فاصله‌ی افقی هواکش از در/پنجره/ورودی هوا | دست‌کم ۳ متر (یا ۱ متر بالاتر) |
| زاویه‌ی اتصال هواکش خشک به شاخه‌ی افقی | دست‌کم ۴۵ درجه، تا ۱۵۰ میلی‌متر بالای سرریز |
| حداکثر لوازم بهداشتی یک هواکش مداری | ۸ عدد (روی کف) |
| حداکثر شیب هواکش مداری | ۸ درصد |
| حداکثر ارتفاع لوله‌ی قائم در سیستم مشترک فاضلاب‌وهواکش | ۲٫۴۰ متر |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: سیفون لوازم بهداشتی نباید در معرض اختلاف فشار هوایی بیش از چه مقداری قرار گیرد؟
الف) ۱۰ میلی‌متر ستون آب
ب) ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال)
ج) ۵۰ میلی‌متر ستون آب
د) ۱۰۰ میلی‌متر ستون آب
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال)
بند (۱)-ب-۱۶-۵-۲-۱: اختلاف فشار هوا روی سیفون نباید بیش از ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال) باشد.
بند (۱)-ب-۱۶-۵-۲-۱: اختلاف فشار هوا روی سیفون نباید بیش از ۲۵ میلی‌متر ستون آب (۲۵۰ پاسکال) باشد.
سوال ۲: انتهای بالای لوله‌ی هواکش روی یک بام معمولی (غیرمسکونی) باید دست‌کم چقدر بالاتر کف بام باشد؟
الف) ۱۰۰ میلی‌متر
ب) ۲۰۰ میلی‌متر
ج) ۳۰۰ میلی‌متر
د) ۵۰۰ میلی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۳۰۰ میلی‌متر
بند الف-۱۶-۵-۲-۴: این ارتفاع باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر باشد (در بام مسکونی/کاری، دست‌کم ۲٫۲ متر).
بند الف-۱۶-۵-۲-۴: این ارتفاع باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر باشد (در بام مسکونی/کاری، دست‌کم ۲٫۲ متر).
سوال ۳: تغییر قطر لوله‌ی هواکش، در عبور از بام یا بالاتر آن، چه حکمی دارد؟
الف) مجاز است، بدون محدودیت
ب) مجاز نیست — باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر زیر بام انجام شود
ج) فقط با تأیید ناظر مجاز است
د) فقط برای لوله‌های پلاستیکی مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — مجاز نیست — باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر زیر بام انجام شود
بند (۳)-الف-۱۶-۵-۲-۴: تغییر قطر در عبور از بام مجاز نیست؛ باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر پایین‌تر انجام شود.
بند (۳)-الف-۱۶-۵-۲-۴: تغییر قطر در عبور از بام مجاز نیست؛ باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر پایین‌تر انجام شود.
سوال ۴: اتصال هواکش خشک به شاخه‌ی افقی فاضلاب، بلافاصله پس از اتصال، باید تا چه ارتفاعی بالاتر از لبه‌ی سرریز بالا برود؟
الف) ۵۰ میلی‌متر
ب) ۱۰۰ میلی‌متر
ج) ۱۵۰ میلی‌متر
د) ۳۰۰ میلی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۱۵۰ میلی‌متر
بند (۲)-پ-۱۶-۵-۲-۵: باید تا دست‌کم ۱۵۰ میلی‌متر بالاتر لبه‌ی سرریز دستگاه بالا برود.
بند (۲)-پ-۱۶-۵-۲-۵: باید تا دست‌کم ۱۵۰ میلی‌متر بالاتر لبه‌ی سرریز دستگاه بالا برود.
سوال ۵: شیب لوله‌ی هواکش مداری نباید بیش از چند درصد باشد؟
الف) ۲ درصد
ب) ۴ درصد
ج) ۸ درصد
د) ۱۲ درصد
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۸ درصد
بند (۱)-پ-۱۶-۵-۲-۹: شیب لوله‌ی هواکش مداری نباید از ۸ درصد بیشتر باشد.
بند (۱)-پ-۱۶-۵-۲-۹: شیب لوله‌ی هواکش مداری نباید از ۸ درصد بیشتر باشد.
سوال ۶: در سیستم مشترک فاضلاب‌وهواکش، ارتفاع لوله‌ی قائمی که فاضلاب لوازم را به لوله‌ی افقی مشترک متصل می‌کند، حداکثر چقدر باید باشد؟
الف) ۱ متر
ب) ۱٫۵ متر
ج) ۲٫۴۰ متر
د) ۳ متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۲٫۴۰ متر
بند ب-۱۶-۵-۲-۱۰: این ارتفاع باید حداکثر ۲٫۴۰ متر باشد.
بند ب-۱۶-۵-۲-۱۰: این ارتفاع باید حداکثر ۲٫۴۰ متر باشد.
سایر فصل‌های مبحث ۱۶
فصل ۱: فصل اول — کلیاتفصل ۲: فصل دوم — لوازم بهداشتیفصل ۳: فصل سوم — توزیع آب مصرفی در ساختمانفصل ۴: فصل چهارم — لوله‌کشی فاضلاب بهداشتی ساختمانفصل ۶: فصل ششم — لوله‌کشی آب باران ساختمانفصل ۷: فصل هفتم — بست‌وتکیه‌گاه
مباحث مرتبط
مبحث ۱۶: تأسیسات بهداشتیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی