کلیات — مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «کلیات» (بند ۲-۱۹) از مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان (مدیریت انرژی در ساختمان). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۹ سوال دارد.
فهرست مطالب
- دامنه‌ی مطالب مبحث ۱۹
- ضمانت اجرا و الزام قانونی
- مبنای محاسبه‌ی شدت مصرف انرژی
- زمان‌بندی ده‌ساله‌ی ارتقای رده‌ی بازدهی انرژی
- گروه‌بندی ساختمان‌ها و زمان‌بندی الزامات اجرایی
- ارزیابی چرخه‌ی عمر و پیوست‌ها
خلاصه درسنامه
دامنه‌ی مطالب مبحث ۱۹
- مبحث ۱۹ به مصرف و تولید انرژی، تولید کربن، اثرات زیست‌محیطی، ارزیابی و رتبه‌بندی ساختمان سبز — در بخش‌های غیرفعال (پوسته‌ی خارجی) و فعال (تأسیسات مکانیکی و الکتریکی) در طول چرخه‌ی عمر ساختمان می‌پردازد.
- الزامات این مبحث شامل: پوسته‌ی خارجی نورگذر و غیرنورگذر، سامانه‌ی HVAC، سامانه‌ی آب‌گرم مصرفی (DHW)، تجهیزات برقی، روشنایی طبیعی/مصنوعی، انرژی‌های تجدیدپذیر، سامانه‌ی پایش/زیرپایش، سامانه‌ی مدیریت یکپارچه (IBMS)، و بهینه‌سازی ساختمان‌های موجود می‌شود.
- هشت فصل مبحث به ترتیب: تعاریف، کلیات، دسته‌بندی ساختمان‌ها، گردش کار در مراحل طراحی/ساخت/بهره‌برداری، روش تجویزی، روش شبیه‌سازی، سامانه‌های پایش و مدیریت یکپارچه، و بهینه‌سازی ساختمان‌های موجود.
- برای نخستین‌بار در مقررات ملی، دامنه‌ی شمول یک مبحث فراتر از ساختمان‌های در حال ساخت رفته و بهینه‌سازی ساختمان‌های در حال بهره‌برداری را نیز پوشش می‌دهد (فصل هشتم).
- در صورت تناقض الزامات این مبحث با مباحث دیگر (مانند مبحث سوم یا هفدهم) در موارد مرتبط با جان، سلامت، ایمنی و امنیت افراد، حفظ جان و ایمنی در اولویت است.
ضمانت اجرا و الزام قانونی
- طبق ماده‌ی ۳۳ و ۳۴ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان (مصوب ۱۳۷۴)، رعایت مقررات ملی ساختمان الزامی و عدم رعایت آن تخلف محسوب می‌شود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: طبق ماده‌ی ۴ مصوبه‌ی هیأت وزیران (۹۳۸۷۶/ت۵۷۹۲۶هـ، ۱۴۰۰/۰۸/۲۴)، ارائه‌ی پایان‌کار به ساختمان‌های جدیدالاحداث از ابتدای سال ۱۴۰۲ منوط به رعایت مبحث ۱۹ است.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: شهرداری‌ها از ابتدای سال ۱۴۰۱ موظف به درج رده‌ی بازدهی انرژی در گواهی پایان‌کار و نصب پلاک گواهی انطباق در ورودی ساختمان‌های جدیدالاحداث‌اند.
- دستورالعمل اجرایی ماده‌ی ۴ در تاریخ ۱۴۰۳/۰۷/۲۸ توسط وزیر راه و شهرسازی ابلاغ شده است.
- تخلفات انضباطی و حرفه‌ای (عدم رعایت مقررات یا صدور گواهی خلاف واقع) دارای ۵ درجه‌ی مجازات انتظامی‌اند: درجه‌ی ۱ (اخطار کتبی) تا درجه‌ی ۵ (محرومیت ۳ تا ۵ سال از پروانه‌ی اشتغال).
- ارزیابی و تأیید صلاحیت طراحان، مجریان و بازرسان این ویرایش، و صحت‌سنجی نرم‌افزارهای شبیه‌سازی انرژی، صرفا بر عهده‌ی نهاد قانونی مسئول است.
مبنای محاسبه‌ی شدت مصرف انرژی
- شدت مصرف انرژی ساختمان از تقسیم حاصل‌جمع کل انرژی مصرفی سالانه (برق، گاز، گازوئیل و ...) بر مساحت فضای کنترل‌شده به دست می‌آید — بر حسب کیلووات‌ساعت بر مترمربع در سال.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در این ویرایش، مبنای محاسبات «انرژی مصرفی نهایی/در محل» (Site Energy) است، نه «انرژی اولیه» (Primary/Source Energy) — یعنی همان اعداد قرائت‌شده توسط کنتورها، بدون لحاظ تلفات تولید/انتقال در نیروگاه.
- دلیل این انتخاب، ساده‌سازی و قابل‌اجرا نمودن اندازه‌گیری شدت مصرف انرژی ساختمان‌ها بوده است.
زمان‌بندی ده‌ساله‌ی ارتقای رده‌ی بازدهی انرژی
- طبق بند «ب» ماده‌ی ۵۵ قانون برنامه‌ی هفتم پیشرفت، بازدهی انرژی ساختمان‌ها در چهار رده تقسیم‌بندی می‌شود: D (منطبق با مبحث)، C (کم‌مصرف)، B (بسیار کم‌مصرف)، A (نزدیک به مصرف صفر).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: زمان‌بندی ساختمان‌های غیرمسکونی — سال‌های ۱ تا ۳: رده‌ی D؛ سال‌های ۴ تا ۶: رده‌ی C؛ سال‌های ۷ تا ۹: رده‌ی B؛ سال ۱۰: رده‌ی A (بالاترین سطح).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: زمان‌بندی ساختمان‌های مسکونی — سال‌های ۱ تا ۴: رده‌ی D؛ سال‌های ۵ تا ۷: رده‌ی C؛ سال‌های ۸ تا ۱۰: رده‌ی B (نه A!) — مسکونی همواره یک سال دیرتر از غیرمسکونی ارتقا می‌یابد و سقف نهایی افق ده‌ساله برایش رده‌ی B است، نه A.
- غیرمسکونی همیشه یک سال زودتر از مسکونی الزام می‌شود؛ به‌عنوان نمونه، ورود به رده‌ی C در غیرمسکونی سال ۴ و در مسکونی سال ۵ است.
گروه‌بندی ساختمان‌ها و زمان‌بندی الزامات اجرایی
- معیار تعیین گروه ساختمان (الف، ب، ج، د) طبق ماده‌ی ۱۲ آیین‌نامه‌ی اجرایی قانون نظام مهندسی (مصوب ۱۳۷۵) است — همان گروه‌بندی رایج مقررات ملی بر اساس اهمیت/مقیاس ساختمان.
- الزامات هر گروه به‌صورت تدریجی طی ۵ سال افزایش می‌یابد: عایق‌کاری پوسته و شیشه‌ی چندجداره از سال اول برای همه‌ی گروه‌ها الزامی است؛ الزامات پیچیده‌تر (بازتاب نما/بام، تست نشت هوا، سامانه‌ی کنترل موتورخانه، IBMS) به‌تدریج اضافه می‌شوند.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: گروه «د» (بزرگ‌ترین/مهم‌ترین ساختمان‌ها) از همان سال اول، تقریبا تمامی الزامات — شامل بازرسی طراحی/حین ساخت/پایان‌کار، تست نشت هوا، سامانه‌ی کنترل موتورخانه و IBMS — را به‌صورت الزامی دارد.
- گروه «الف» (کوچک‌ترین ساختمان‌ها) کندترین روند تدریجی را دارد و تا سال پنجم، به‌مرور به بازتاب نما/بام، بازیافت حرارت، پایش و انرژی تجدیدپذیر می‌رسد.
- رعایت مواردی که برای گروه‌های الف، ب و ج مهلت زمانی دارند نیز توصیه می‌شود، هرچند در آن بازه‌ی زمانی خاص الزامی نیست.
ارزیابی چرخه‌ی عمر و پیوست‌ها
- ارزیابی چرخه‌ی عمر ساختمان (LCA) و معیارهای رتبه‌بندی ساختمان سبز در پیوست «۴» آمده و لازم‌الاجرا شدن آن به‌مرور و طبق اعلام نهاد قانونی مسئول خواهد بود — یعنی جزء الزامات همین ویرایش نیست.
- برای نخستین‌بار، پیوست‌ها به‌صورت فیزیکی چاپ نشده‌اند و صرفا در تارنمای دفتر مقررات ملی (inbr.ir) در دسترس‌اند — بخشی از فرایند رقومی‌سازی (Digitalization).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| الزام پایان‌کار به رعایت مبحث ۱۹ | از ابتدای سال ۱۴۰۲ |
| الزام درج رده‌ی انرژی در پایان‌کار | از ابتدای سال ۱۴۰۱ (توسط شهرداری‌ها) |
| ابلاغ دستورالعمل اجرایی ماده‌ی ۴ | ۱۴۰۳/۰۷/۲۸ |
| مبنای محاسبه‌ی شدت مصرف | انرژی نهایی/در محل (Site Energy)، نه انرژی اولیه |
| افق رده‌بندی غیرمسکونی (سال ۱۰) | رده‌ی A |
| افق رده‌بندی مسکونی (سال ۱۰) | رده‌ی B |
| تأخیر مسکونی نسبت به غیرمسکونی | همواره ۱ سال |
| تعداد فصل‌های مبحث ۱۹ | ۸ فصل |
| مرجع گروه‌بندی ساختمان‌ها (الف تا د) | ماده‌ی ۱۲ آیین‌نامه‌ی اجرایی قانون نظام مهندسی (۱۳۷۵) |
| بازه‌ی مجازات انتظامی | درجه‌ی ۱ (اخطار کتبی) تا درجه‌ی ۵ (محرومیت ۳ تا ۵ سال) |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: طبق ماده‌ی ۴ مصوبه‌ی هیأت وزیران (۱۴۰۰/۰۸/۲۴)، ارائه‌ی پایان‌کار به ساختمان‌های جدیدالاحداث از چه تاریخی منوط به رعایت مبحث ۱۹ است؟
الف) ابتدای سال ۱۴۰۰
ب) ابتدای سال ۱۴۰۱
ج) ابتدای سال ۱۴۰۲
د) ابتدای سال ۱۴۰۳
پاسخ صحیح: گزینه ج — ابتدای سال ۱۴۰۲
طبق ماده‌ی ۴ ضوابط صرفه‌جویی انرژی، از ابتدای سال ۱۴۰۲ ارائه‌ی پایان‌کار منوط به رعایت مبحث نوزدهم است.
طبق ماده‌ی ۴ ضوابط صرفه‌جویی انرژی، از ابتدای سال ۱۴۰۲ ارائه‌ی پایان‌کار منوط به رعایت مبحث نوزدهم است.
سوال ۲: در این ویرایش از مبحث ۱۹، مبنای محاسبه‌ی شدت مصرف انرژی ساختمان کدام است؟
الف) انرژی اولیه (Primary/Source Energy)
ب) انرژی نهایی یا در محل (Site Energy)
ج) میانگین انرژی اولیه و نهایی
د) انرژی نهفته‌ی مصالح (Embodied Energy)
پاسخ صحیح: گزینه ب — انرژی نهایی یا در محل (Site Energy)
به منظور ساده‌سازی محاسبات، انرژی مصرفی نهایی یا در محل (Site Energy) مبنای محاسبات این ویرایش است، نه انرژی اولیه.
به منظور ساده‌سازی محاسبات، انرژی مصرفی نهایی یا در محل (Site Energy) مبنای محاسبات این ویرایش است، نه انرژی اولیه.
سوال ۳: طبق همین زمان‌بندی، سقف نهایی الزام‌شده برای ساختمان‌های مسکونی تا پایان سال دهم کدام رده است؟
الف) رده‌ی A
ب) رده‌ی B
ج) رده‌ی C
د) رده‌ی D
پاسخ صحیح: گزینه ب — رده‌ی B
برخلاف غیرمسکونی که به رده‌ی A می‌رسد، برای ساختمان‌های مسکونی حد نهایی الزام‌شده تا سال دهم رده‌ی B (بسیار کم‌مصرف) است.
برخلاف غیرمسکونی که به رده‌ی A می‌رسد، برای ساختمان‌های مسکونی حد نهایی الزام‌شده تا سال دهم رده‌ی B (بسیار کم‌مصرف) است.
سوال ۴: در مقایسه‌ی زمان‌بندی الزامات، ساختمان‌های غیرمسکونی نسبت به مسکونی چه وضعیتی دارند؟
الف) همواره یک سال دیرتر از مسکونی الزام می‌شوند
ب) همواره یک سال زودتر از مسکونی الزام می‌شوند
ج) هیچ تفاوتی در زمان‌بندی این دو گروه وجود ندارد
د) غیرمسکونی فقط تا رده‌ی C ملزم است
پاسخ صحیح: گزینه ب — همواره یک سال زودتر از مسکونی الزام می‌شوند
الزامات ارتقای رده در ساختمان‌های غیرمسکونی همواره یک سال زودتر از ساختمان‌های مسکونی اجرا می‌شود.
الزامات ارتقای رده در ساختمان‌های غیرمسکونی همواره یک سال زودتر از ساختمان‌های مسکونی اجرا می‌شود.
سوال ۵: کدام گروه ساختمانی، از همان سال اول اجرا، تقریبا تمامی الزامات مبحث (شامل بازرسی، تست نشت هوا و IBMS) را به‌صورت الزامی دارد؟
الف) گروه الف
ب) گروه ب
ج) گروه ج
د) گروه د
پاسخ صحیح: گزینه د — گروه د
گروه «د» بیشترین سطح الزام را از همان سال اول دارد؛ تقریبا همه‌ی ردیف‌های جدول از سال اول برایش «الزامی» علامت خورده است.
گروه «د» بیشترین سطح الزام را از همان سال اول دارد؛ تقریبا همه‌ی ردیف‌های جدول از سال اول برایش «الزامی» علامت خورده است.
سوال ۶: طبق ماده‌ی ۹۰ آیین‌نامه‌ی اجرایی قانون نظام مهندسی، شدیدترین مجازات انتظامی (درجه‌ی ۵) برای تخلف از مبحث ۱۹ چیست؟
الف) اخطار کتبی با درج در پرونده
ب) توبیخ کتبی با درج در پرونده
ج) محرومیت موقت سه ماه تا یک سال از پروانه‌ی اشتغال
د) محرومیت موقت سه سال تا پنج سال از پروانه‌ی اشتغال
پاسخ صحیح: گزینه د — محرومیت موقت سه سال تا پنج سال از پروانه‌ی اشتغال
درجه‌ی ۵ (شدیدترین)، محرومیت موقت از استفاده از پروانه‌ی اشتغال به مدت سه تا پنج سال و ضبط پروانه در همین مدت است.
درجه‌ی ۵ (شدیدترین)، محرومیت موقت از استفاده از پروانه‌ی اشتغال به مدت سه تا پنج سال و ضبط پروانه در همین مدت است.
سایر فصل‌های مبحث ۱۹
فصل ۱: تعاریففصل ۳: دسته‌بندی‌ها و الگوی مصرف انرژی در ساختمان‌هافصل ۴: گردش کار در مراحل طراحی، ساخت و بهره‌برداریفصل ۵: روش تجویزیفصل ۶: روش شبیه‌سازی بازدهی انرژی ساختمانفصل ۷: سامانه‌های پایش انرژی و مدیریت یکپارچه‌ی ساختمانفصل ۸: بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌های موجود
مباحث مرتبط
مبحث ۱۹: مدیریت انرژی در ساختمانهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی