روش تجویزی — مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «روش تجویزی» (بند ۱۹-۵) از مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان (مدیریت انرژی در ساختمان). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• دامنه‌ی روش تجویزی
• پوسته‌ی خارجی غیرنورگذر
• پوسته‌ی خارجی نورگذر
• هوابندی و نشت هوا
• تأسیسات مکانیکی — تولید، بازیافت و کنترل
• حداقل بازدهی تجهیزات مرکزی و غیرمرکزی
• سامانه‌های توزیع و کنترل تأسیسات مکانیکی
• تأسیسات الکتریکی
• روشنایی طبیعی و مصنوعی
• انرژی‌های تجدیدپذیر
• پایش، زیرپایش و مدیریت یکپارچه

خلاصه درسنامه

دامنه‌ی روش تجویزی

• روش تجویزی برای همه‌ی کاربری/اقلیم/مساحت‌ها مجاز است، مشروط بر اینکه نسبت جداره‌ی نورگذر به کل مساحت نما در هیچ نمایی بیش از ۵۰٪ نباشد.
• هدف از الزامات این روش، دستیابی به شدت مصرف مجاز برای کسب حداقل رده‌ی D در هر کاربری-اقلیم است — اعداد از بهینه‌یابی چندمؤلفه‌ای روی نمونه‌های استاندارد به دست آمده‌اند.
• طراحان نوآور می‌توانند برای هر بخش از الزامات تجویزی، با روش شبیه‌سازی و ارائه‌ی مستندات، راهکار جایگزین را توجیه و همان را عینا در ساخت اجرا کنند.

پوسته‌ی خارجی غیرنورگذر

• پوسته‌ی غیرنورگذر شامل دیوار، سقف، کف و درهای غیرنورگذر است؛ معیار پذیرش، مقاومت حرارتی کل پوسته (جمع همه‌ی لایه‌ها) طبق جدول ۱۹-۵-۱ است، نه یک لایه‌ی خاص.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل R-Value دیوار خارجی مجاور فضای باز، به‌ترتیب اقلیم ۰B تا ۵B/5C، از ۱/۰۹ در گرم‌ترین اقلیم تا ۱/۹۶ متر‌مربع‌کلوین‌بر‌وات در سردترین اقلیم افزایش می‌یابد — هرچه اقلیم سردتر، R-Value مجاز بالاتر.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل R-Value سقف مجاور فضای آزاد به‌مراتب از دیوار بیشتر است: از ۳/۷۰ (اقلیم 0B) تا ۵/۵۶ متر‌مربع‌کلوین‌بر‌وات (اقلیم 5B/5C) — سقف بیشترین سطح اتلاف حرارت را دارد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پل‌های حرارتی (اتصال تیر، ستون، دال بتنی، مهارهای فلزی) نباید بیش از ۵٪ مساحت هر سطح/نما را تشکیل دهند؛ در غیر این‌صورت باید با جزئیات کامل، همان مقاومت حرارتی مجاز در سطح پل تأمین شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر پل حرارتی در هر جبهه از پوسته بیش از ۵٪ باشد، حتی با رعایت همه‌ی الزامات دیگر مبحث، امکان کسب رده‌ی D وجود نخواهد داشت.
• استفاده از مواد تغییرفازدهنده (PCM) به‌عنوان عایق حرارتی ممنوع است (مگر تغییراتش محاسبه‌شده و کنترل‌شده باشد)؛ عایق قابل‌لهیدگی روی بام و عایق با آلایندگی بالا در فضای نزدیک جریان هوا (مانند سقف کاذب) نیز ممنوع است.
• در اقلیم‌های ۰ و ۱، حداقل ۷۵٪ دیوارهای جنوب/شرق/غرب باید ضریب بازتاب حداقل ۳۰٪ داشته باشند؛ در اقلیم‌های ۰ تا ۳، حداقل ۷۵٪ سطح بام باید در سایه باشد یا ضریب بازتاب حداقل ۷۵٪ داشته باشد.

پوسته‌ی خارجی نورگذر

• اگر نسبت نورگذری دیوار کمتر از ۳۰٪ و نورگذری سقف کمتر از ۳٪ باشد، اعداد جدول ۱۹-۵-۲ (U-Value و SHGC) الزامی است؛ با تأمین ۲۵٪ کفایت نور روز و کنترل خودکار روشنایی، این سقف تا ۵۰٪ قابل افزایش است.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های با پوسته‌ی پرده‌ای (Curtain Wall) یا خارج از این آستانه‌ها، روش تجویزی برای کنترل پوسته‌ی نورگذر امکان‌پذیر نیست و باید از روش شبیه‌سازی استفاده شود.
• U-Value حداکثر پنجره‌ی ثابت، در اقلیم 0B/1B برابر ۲/۴۲ و در اقلیم 5B/5C برابر ۱/۴۱ وات بر مترمربع بر کلوین است — هرچه اقلیم سردتر، سقف U-Value پایین‌تر (عایق‌بندی بهتر) می‌شود.
• SHGC حداکثر به میزان سایه‌گیری جداره (PF) و اقلیم بستگی دارد؛ هرچه سایه‌گیری بیشتر باشد، SHGC مجاز بالاتر می‌رود (مثلا در اقلیم 3A/3B: با PF کمتر از ۲۰٪ برابر ۰/۳۰ و با PF بیش از ۷۰٪ برابر ۰/۵۸).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: میزان عبور نور مرئی (VLT) در اقلیم‌های ۰ و ۱ باید حداقل ۵۰٪ و در سایر اقلیم‌ها حداقل ۶۰٪ باشد.
• لایه‌ی مانع عبور فروسرخ نباید در سمت داخلی شیشه‌ی متصل به فضای کنترل‌شده قرار گیرد؛ بخش نورگذر درهای شیشه‌دار باید مطابق جدول نورگذر و بخش غیرنورگذرش مطابق جدول غیرنورگذر باشد.

هوابندی و نشت هوا

• هوابندی باید در تمام پوسته به‌صورت پیوسته باشد؛ ورودی‌های پیاده و باراندازهای بین فضای کنترل‌شده و بیرون باید مجهز به قفل هوایی (Air Lock) با دو در باشند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نشت هوای پوسته، تحت اختلاف فشار ۷۵ پاسکال، باید کمتر از ۲/۳ لیتر بر ثانیه بر مترمربع باشد؛ برای ساختمان‌های با نورگذری بیش از ۵۰٪، این سقف تنگ‌تر و برابر ۱/۸ لیتر بر ثانیه بر مترمربع است.
• در ساختمان‌های بلندمرتبه (بیش از ۹ طبقه با نورگذری بیش از ۷۰٪)، از طبقه‌ی دهم به بالا، نشت هوا تحت ۱۵۰ پاسکال باید کمتر از ۱/۲۷ لیتر بر ثانیه بر مترمربع باشد؛ در ساختمان‌های بیش از ۱۵ طبقه، از طبقه‌ی شانزدهم به بالا، تحت ۳۰۰ پاسکال، کمتر از ۲/۵۴ باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداکثر نرخ تعویض هوای کل (ACH) تحت ۵۰ پاسکال — برای تهویه‌ی طبیعی کمتر از ۵ بار در ساعت و برای تهویه‌ی مکانیکی کمتر از ۳ بار در ساعت.
• آزمایش نشت هوا: حداقل یک آزمایش به ازای هر ۱۰۰۰ مترمربع پوسته در هر نما (با اتاقک موقت)، و برای کل ساختمان با در دمنده (Blower Door)، حداقل یک آزمایش به ازای هر ۱۰۰۰ مترمربع غیرمسکونی یا هر ۱۰ واحد مسکونی.
• در صورت عدم قبولی آزمون، باید حداقل دو برابر تعداد نقاط مردود (شامل نقطه‌ی اول) دوباره آزمایش شود، تا همه به حد مجاز برسند.

تأسیسات مکانیکی — تولید، بازیافت و کنترل

• در غیرمسکونی بیش از ۳۰۰۰ مترمربع و مسکونی بیش از ۳۰ واحد یا ۳۰۰۰ مترمربع، تأسیسات سرمایش/گرمایش مرکزی الزامی است. بار سرمایش/گرمایش باید پس از کسر بازیافت حرارت و اینرسی حرارتی جرم داخلی محاسبه شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در طراحی سامانه‌ی سرمایش، حداقل دمای تنظیمی ۲۵ درجه، و در گرمایش، حداکثر دمای تنظیمی ۲۱ درجه‌ی سانتی‌گراد است (تکرار اعداد فصل ۱)؛ دمای ست‌بک پس از حضور کاربر: سرمایش ۲۹ درجه، گرمایش ۱۳ درجه. اعمال هرگونه ضریب اصلاحی افزایشی به ظرفیت طراحی مطلقا ممنوع است.
• بار جزئی باید برای وضعیت‌های ۲۵٪، ۵۰٪ و ۷۵٪ بار کل، مستقل محاسبه شود (به‌جز فضاهای با بار کامل دائم مانند دیتاسنتر با سامانه‌ی مستقل).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: سامانه‌ی بازیافت حرارت با قابلیت بازیافت حداقل ۷۰٪ از حرارت گازهای احتراق، برای بویلرهای بیش از ۳ میلیون Btu/h الزامی است؛ برای هواسازها با هوای تازه‌ی بیش از ۷۰٪ یا ظرفیت بیش از ۵۰۰۰ فوت مکعب بر دقیقه، با قابلیت بازیافت حداقل ۵۰٪.
• چیلر جذبی تک‌اثره فقط با منبع حرارتی غیر از شبکه‌ی سراسری گاز/برق (مانند آبگرمکن خورشیدی یا CHP) مجاز است؛ برای تجاری بالای ۶۰ متر، گرمایش متمرکز الزامی و اسپلیت برای گرمایش ممنوع است.
• اختلاف دمای رفت-برگشت آب چیلر حداقل ۵/۶ درجه و بویلر حداقل ۱۰ درجه؛ دمای آب‌گرم مصرفی در نقطه‌ی مصرف حداکثر ۴۹ درجه (دوش/روشویی)، ۶۰ درجه (ظرفشویی)؛ دمای خط برگشت آب‌گرم حداقل ۴۹ درجه.

حداقل بازدهی تجهیزات مرکزی و غیرمرکزی

• طبق جدول ۱۹-۵-۳ (تجهیزات مرکزی): بویلر چگالشی حداقل ۹۲٪، بویلر غیرچگالشی حداقل ۸۵٪ بازده (هر دو با توان ورودی بیش از ۷۰ کیلووات، استاندارد ملی ۱۴۷۶۳).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: چیلر تراکمی آب‌خنک حداقل COP=۶؛ چیلر جذبی دواثره حداقل COP=۱/۲؛ CHP/CCHP حداقل بازدهی خالص حرارتی ۷۰٪ و بازدهی ناخالص ۸۰٪ (همان آستانه‌ی فصل ۳).
• طبق جدول ۱۹-۵-۴ (تجهیزات غیرمرکزی): پکیج چگالشی حداقل ۹۰٪ بازده (رتبه‌ی A)؛ پکیج غیرچگالشی حداقل ۸۰٪ (رتبه‌ی C)؛ آبگرمکن برقی حداقل ۹۶٪.
• کولر گازی بر اساس SEER حداقل ۹ (رتبه‌ی +++A)؛ کولر آبی بر اساس EEI حداقل ۶۵ (رتبه‌ی +A).

سامانه‌های توزیع و کنترل تأسیسات مکانیکی

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداکثر ضریب انتقال حرارت عایق لوله/مخزن آب‌گرم و بخار ۰/۶ و آب سرد ۰/۷ وات بر مترمربع بر کلوین؛ عایق کانال هوای گرم/سرد حداکثر ۰/۵ وات بر مترمربع بر کلوین — عایق‌کاری باید حداقل ۹۵٪ مساحت لوله/کانال را بپوشاند.
• هدررفت دما از تولید تا مصرف باید در سرمایش کمتر از ۶ درجه و در گرمایش کمتر از ۱۰ درجه‌ی سانتی‌گراد بماند؛ گرمایش مرکزی بار کامل فقط زیر دمای بیرون ۱۶ درجه راه‌اندازی می‌شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پمپ دورثابت با توان بیش از ۱/۵ کیلووات در مدار سرمایش، یا بیش از ۳ کیلووات در مدار گرمایش، ممنوع است — همه‌ی پمپ‌های بالای این آستانه باید VFD و راه‌انداز نرم داشته باشند.
• تمامی موتورهای برقی بالای ۳ کیلووات (به‌جز مدار اولیه و اطفاء حریق) باید VFD یا راه‌انداز نرم داشته باشند؛ فن‌های تسمه‌دار در تجهیزات هوا-آب ممنوع‌اند — همه باید DC-EC یا BLDC با کنترل پیوسته‌ی ۱۰٪ تا ۱۰۰٪ باشند.
• در ساختمان‌های عمومی بیش از ۱۰٬۰۰۰ مترمربع یا مسکونی بیش از ۵۰۰۰ مترمربع/۹ طبقه، BMS و EMS الزامی است؛ جریان‌سنج‌های سرمایش/گرمایش باید دقت R100 و آب‌گرم/سرد مصرفی دقت R250 داشته باشند.

تأسیسات الکتریکی

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: عدم تعادل ولتاژ فازها در موتورها باید کمتر از ۱٪ باشد؛ افت ولتاژ کلی ساختمان باید کمتر از ۵٪ باشد.
• ضریب توان نباید کمتر از ۰/۹۰ و توان راکتیو نباید بیش از ۴۰٪ توان ظاهری باشد (بانک خازن برای انشعاب دیماندی الزامی).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل راندمان UPS استاتیک ۹۰٪؛ بازدهی LED حداقل ۸۰ لومن بر وات؛ بازدهی بالاست فلورسنت/LED بیش از ۹۰٪.
• آسانسور: نسبت روشنایی کابین به توان مصرفی بیش از ۳۵ لومن بر وات؛ در توقف بیش از ۱۵ دقیقه، روشنایی/تهویه‌ی کابین باید خودکار خاموش شود؛ پله‌برقی باید VVD و بازیافت انرژی الکتریکی داشته باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ایستگاه شارژ خودروی برقی در همه‌ی ساختمان‌ها الزامی (حداقل یک دستگاه)؛ غیرمسکونی بیش از ۲۰ پارکینگ: حداقل ۲۰٪ واحدهای هر طبقه؛ مسکونی بیش از ۱۰ پارکینگ: حداقل ۱۰٪ واحدها.

روشنایی طبیعی و مصنوعی

• معیار سنجش روشنایی طبیعی، کفایت نور روز (DLA) است. طبق جدول ۱۹-۵-۶: اداری بزرگ‌تر از ۲۰۰۰ مترمربع ۴۰٪، تجاری بزرگ‌تر از ۲۰۰۰ مترمربع ۲۰٪، آموزشی ۴۵٪، انبار/سوله‌ی صنعتی ۵۰٪.
• کاربری‌های پیوسته (مسکونی، بیمارستان، هتل) با DLA سنجیده نمی‌شوند؛ در عوض باید حداقل ۴۰٪ از مساحت سطح کار با نور طبیعی تأمین شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ضریب یکنواختی نور مصنوعی (Emin/Eavg) طبق جدول ۱۹-۵-۷: پارکینگ ۰/۴، راهرو ۰/۵، اداری/کلاس‌درس ۰/۷، آزمایشگاه ۰/۸.
• فضاهای عمومی ساختمان‌های عمومی باید منابع Dimmable و رابط DALI داشته باشند تا کنترل مستقل هر چراغ ممکن باشد.

انرژی‌های تجدیدپذیر

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ساختمان‌های غیردیماندی باید حداقل ۶ وات بر مترمربع مساحت کل، انرژی تجدیدپذیر تولید کنند؛ ساختمان‌های دیماندی باید حداقل ۱۰٪ از کل انرژی مصرفی سالانه را تجدیدپذیر تأمین کنند.
• این آستانه به‌تدریج افزایش می‌یابد: سال دوم → غیردیماندی ۸ وات/مترمربع، دیماندی ۱۵٪؛ سال سوم → غیردیماندی ۱۰ وات/مترمربع، دیماندی ۲۰٪.
• طراحی و نصب ذخیره‌ساز انرژی به اندازه‌ی حداقل ۲۵٪ توان نامی تجهیزات تجدیدپذیر نصب‌شده الزامی است.

پایش، زیرپایش و مدیریت یکپارچه

• نصب سامانه‌ی پایش/زیرپایش برای هر واحد/بخش مستقل و مشاعات، و برای هر مصرف‌کننده‌ی بارز (بیش از ۱۰٪ مصرف لحظه‌ای)، در ساختمان‌های با سرمایش/گرمایش/آب‌گرم مرکزی الزامی است.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نصب سامانه‌ی مدیریت یکپارچه‌ی تأسیسات مکانیکی و الکتریکی (IBMS) در همه‌ی ساختمان‌های دارای سرمایش/گرمایش/آب‌گرم مرکزی الزامی است؛ نصب هر تجهیز بدون اتصال به این سامانه ممنوع است.
• صدور پروانه‌ی ساخت بدون ارائه‌ی کامل نقشه‌ها و جزئیات سامانه‌ی پایش/زیرپایش/IBMS مجاز نیست.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۹

مباحث مرتبط

مبحث ۱۹: مدیریت انرژی در ساختمانهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی