بار زنده — مبحث ۶ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «بار زنده» (بند ۵-۶) از مبحث ششم مقررات ملی ساختمان (بارهای وارد بر ساختمان). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۸ سوال دارد.
فهرست مطالب
- تعاریف (بند ۱-۵-۶)
- بار زنده‌ی گسترده‌ی یکنواخت کف‌ها و بام‌ها (بند ۲-۵-۶، جدول ۶-۵-۱)
- کاهش بارهای زنده‌ی طبقات و بام (بندهای ۵-۵-۶ و ۶-۵-۶، جدول ۶-۵-۲)
- نرده/جان‌پناه/نردبان، بارهای ضربه‌ای و بار جرثقیل (بندهای ۷-۵-۶ تا ۹-۵-۶)
خلاصه درسنامه
تعاریف (بند ۱-۵-۶)
- بار زنده: باری غیردائمی که در حین بهره‌برداری از ساختمان به آن وارد می‌شود؛ شامل بارهای حین ساخت نمی‌شود. بار زنده‌ی بام: باری غیردائمی بر روی بام، ناشی از بهره‌برداری/تعمیرات یا اشیای متحرک (مانند گلدان)؛ شامل بارهای محیطی مانند برف و باران نمی‌شود.
- بار حین ساخت: باری که در ضمن عملیات ساختمانی به‌طور موقت به ساختمان وارد می‌شود و باید هماهنگ با فرایند اجرا در طراحی منظور شود.
- سیستم جان‌پناه: سیستمی از موانع، مهارها و ادوات اتصال که در نزدیکی لبه‌های پرتگاه، از سقوط افراد یا تجهیزات جلوگیری می‌کند. سیستم جان‌پناه پارکینگ: مانع از حرکت خودرو به سمت لبه‌های بدون حفاظ می‌شود.
- سیستم میله‌دستگیره: میله‌ای به همراه مهارها که در مکان‌هایی مانند توالت، دوش و وان برای تحمل بار به‌کار می‌رود. سیستم نرده: برای حفظ تعادل یا طی مسیر با دست. نردبان ثابت: نردبان متصل به‌طور دائم به یک سازه یا تجهیزات.
بار زنده‌ی گسترده‌ی یکنواخت کف‌ها و بام‌ها (بند ۲-۵-۶، جدول ۶-۵-۱)
- بار زنده‌ی طراحی باید بیشترین بار مورد انتظار برای کاربری موردنظر بوده و در هیچ حالتی از حداقل بار زنده‌ی گسترده‌ی یکنواخت جدول ۶-۵-۱ (با در نظر گرفتن کاهش‌های مجاز) کمتر نباشد.
- جداکننده‌ها: در ساختمان‌های اداری با احتمال جداکننده‌های داخلی با وزن هر مترمربع ۱ کیلونیوتن، وزن آن‌ها بدون توجه به نمایش در نقشه باید منظور شود. برای جداکننده‌های سبک (کمتر از ۰٫۴ کیلونیوتن بر مترمربع دیوار)، بار گسترده‌ی معادل حداقل ۰٫۵ کیلونیوتن بر مترمربع؛ در سایر موارد حداقل ۱ کیلونیوتن بر مترمربع. استثنا: اگر حداقل بار زنده از ۴ کیلونیوتن بر مترمربع بیشتر باشد، نیازی به بار زنده‌ی جداکننده‌ها نیست.
- نامناسب‌ترین وضع بارگذاری: در تیرهای یک‌سره و قاب‌های نامعین، اگر بار زنده بیش از ۴ کیلونیوتن بر مترمربع یا بیش از ۱٫۵ برابر بار مرده باشد، باید موقعیت‌های مختلف قرارگیری بار زنده (از جمله دو دهانه‌ی مجاور، یا دهانه‌های یک‌درمیان) بررسی شود.
- بار زنده‌ی متمرکز: کف‌ها و بام‌ها باید جدا از بار گسترده، بارهای متمرکز جدول ۶-۵-۱ را نیز — اگر اثر بزرگ‌تری ایجاد کنند — تحمل کنند. در نبود ابعاد مشخص، بار متمرکز بر سطحی به ابعاد ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر توزیع می‌شود.
- بار زنده‌ی مشخص‌نشده: برای کاربری‌های ذکرنشده در جدول، بار زنده نباید کمتر از ۱٫۵ کیلونیوتن بر مترمربع در نظر گرفته شود (با توجه به وزن افراد، تجهیزات، مواد و آیین‌نامه‌های معتبر).
- نمونه‌های عددی جدول ۶-۵-۱ (کیلونیوتن بر مترمربع، مگر ذکر خلاف): بام معمولی ۱٫۵؛ بام باغ ۵؛ سالن عمومی فاقد صندلی ثابت ۵؛ رستوران ۵؛ شبستان مسجد ۶؛ اتاق اداری ۲٫۵؛ فروشگاه کوچک-همکف ۵؛ فروشگاه عمده‌فروشی ۶؛ راه‌پله‌ی اضطراری ۵؛ کارگاه صنعتی سنگین ۱۲؛ محل پارک خودروی تا ۴۰ کیلونیوتن ۳؛ سردخانه (به ازای هر متر ارتفاع) حداقل ۱۵؛ محل فرود بالگرد ۳.
کاهش بارهای زنده‌ی طبقات و بام (بندهای ۵-۵-۶ و ۶-۵-۶، جدول ۶-۵-۲)
- بار زنده‌ی گسترده‌ی اعضایی که سطح بارگیر آن‌ها (KLL·AT) برابر ۳۷ مترمربع یا بیشتر باشد، طبق رابطه‌ی ۶-۵-۱ و ضریب موقعیت عضو (جدول ۶-۵-۲؛ مثلا ستون داخلی=۴، تیر داخلی=۲، دال یک‌طرفه=۱) قابل کاهش است. برای اعضای یک‌طبقه، بار کاهش‌یافته نباید کمتر از ۰٫۵L و برای اعضای دو طبقه یا بیشتر کمتر از ۰٫۴L باشد.
- کاهش بارهای زنده‌ی بیش از ۵ کیلونیوتن بر مترمربع مجاز نیست، مگر برای اعضای حامل بار دو طبقه یا بیشتر که تا ۲۰٪ مجاز است. کاهش بار زنده در محل عبور/پارک خودروهای سواری و محل‌های اجتماع/ازدحام مجاز نیست (به‌جز همان استثنای ۲۰٪ برای پارکینگ حامل بار چندطبقه).
- بام تخت/شیب‌دار/قوسی: بار زنده‌ی بام با رابطه‌ی ۶-۵-۲ و ضرایب R1 (تابع سطح بارگیر) و R2 (تابع شیب سقف یا نسبت ارتفاع به طول دهانه‌ی قوس) قابل کاهش است. برای بام‌های با کاربری ویژه (باغ‌بام و مشابه، غیر محل اجتماع)، کاهش طبق ضوابط بخش ۶-۵-۵ انجام می‌شود.
نرده/جان‌پناه/نردبان، بارهای ضربه‌ای و بار جرثقیل (بندهای ۷-۵-۶ تا ۹-۵-۶)
- سیستم نرده/جان‌پناه: بار متمرکز ۱ کیلونیوتن در هر نقطه (یا بار گسترده‌ی ۰٫۷۵ کیلونیوتن بر مترطول، در محل‌های ازدحام تا ۲٫۵ کیلونیوتن بر مترطول — غیرهم‌زمان با بار متمرکز). میله‌های میانی: بار افقی ۰٫۲۵ کیلونیوتن بر سطح حداکثر ۳۰۰×۳۰۰ میلی‌متر.
- میله‌دستگیره: بار متمرکز ۱٫۲ کیلونیوتن. سیستم جان‌پناه پارکینگ: بار متمرکز ۳۰ کیلونیوتن (افقی، ارتفاع ۴۵۰ تا ۷۰۰ میلی‌متر). نردبان ثابت: بار متمرکز ۱٫۳۵ کیلونیوتن هر سه متر از طول (یا ۰٫۴۵ کیلونیوتن برای بخش بالاتر پایه‌ها).
- بارهای ضربه‌ای: آویزهای کششی نگهدارنده‌ی کف/بالکن ×۱٫۳۳؛ ماشین‌آلات با محور دورانی ×۱٫۲، با حرکت رفت‌وبرگشتی ×۱٫۵؛ سازه‌های نگهدارنده‌ی آسانسور (اتاقک+ماشین‌آلات+وزنه‌ی تعادل+بار زنده) ×۲.
- بار جرثقیل: حداکثر بار چرخ شامل وزن پل + بار بهره‌برداری + وزن ارابه. ضریب ضربه‌ی قائم: جرثقیل تک‌ریلی موتوردار و پل‌دار کابین‌دار/کنترل از راه دور ۲۵٪، پل‌دار کنترل آویزی ۱۰٪، بدون موتور ۰٪. بار جانبی: ۲۰٪ (بار ضریب‌دار جرثقیل+ارابه+بالابر). نیروی طولی: ۱۰٪ حداکثر بار چرخ.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| حداقل بار زنده‌ی مشخص‌نشده در جدول | ۱٫۵ کیلونیوتن بر مترمربع |
| سطح توزیع بار متمرکز با ابعاد نامشخص | ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر |
| آستانه‌ی سطح بارگیر برای کاهش بار زنده | KLL·AT ≥ ۳۷ مترمربع |
| حداقل بار کاهش‌یافته برای عضو یک‌طبقه | ۰٫۵ برابر بار زنده‌ی جدول |
| حداقل بار کاهش‌یافته برای عضو حامل ≥۲ طبقه | ۰٫۴ برابر بار زنده‌ی جدول |
| سقف کاهش بار زنده (بدون استثنا) | بارهای زنده‌ی بیش از ۵ کیلونیوتن بر مترمربع — کاهش مجاز نیست |
| بار متمرکز سیستم نرده/جان‌پناه | ۱ کیلونیوتن (یا ۰٫۷۵ تا ۲٫۵ کیلونیوتن بر مترطول گسترده) |
| بار متمرکز جان‌پناه پارکینگ | ۳۰ کیلونیوتن افقی |
| ضریب ضربه‌ی آسانسور | ×۲ |
| جدول مرجع بارهای زنده به تفکیک کاربری | جدول ۶-۵-۱ (بام ۱٫۵ تا سردخانه ≥۱۵ کیلونیوتن بر مترمربع) |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: طبق تعریف این فصل، «بار زنده» شامل چه چیزی نمی‌شود؟
الف) بارهای حین ساخت ساختمان
ب) وزن اثاثیه‌ی متحرک
ج) وزن ساکنان
د) بار ناشی از فعالیت عادی بهره‌برداری
پاسخ صحیح: گزینه الف — بارهای حین ساخت ساختمان
طبق بند ۱-۵-۶، بار زنده باری غیردائمی است که در حین بهره‌برداری از ساختمان به آن وارد می‌شود و شامل بارهای حین ساخت نمی‌شود (بار حین ساخت جداگانه تعریف شده است).
طبق بند ۱-۵-۶، بار زنده باری غیردائمی است که در حین بهره‌برداری از ساختمان به آن وارد می‌شود و شامل بارهای حین ساخت نمی‌شود (بار حین ساخت جداگانه تعریف شده است).
سوال ۲: در نبود ابعاد مشخص برای یک بار زنده‌ی متمرکز، این بار طبق بند ۳-۵-۶ باید بر چه سطحی توزیع شود؟
الف) ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر
ب) ۵۰۰×۵۰۰ میلی‌متر
ج) ۱۰۰۰×۱۰۰۰ میلی‌متر
د) ۳۰۰×۳۰۰ میلی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر
طبق بند ۳-۵-۶، در صورت مشخص‌نبودن ابعاد بار متمرکز، بار واردشده باید به‌صورت یکنواخت بر روی سطحی به ابعاد ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر توزیع شود.
طبق بند ۳-۵-۶، در صورت مشخص‌نبودن ابعاد بار متمرکز، بار واردشده باید به‌صورت یکنواخت بر روی سطحی به ابعاد ۷۵۰×۷۵۰ میلی‌متر توزیع شود.
سوال ۳: طبق جدول ۶-۵-۱، بار زنده‌ی گسترده‌ی شبستان مساجد و تکایا چقدر است؟
الف) ۳ کیلونیوتن بر مترمربع
ب) ۵ کیلونیوتن بر مترمربع
ج) ۶ کیلونیوتن بر مترمربع
د) ۷٫۵ کیلونیوتن بر مترمربع
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۶ کیلونیوتن بر مترمربع
طبق ردیف ۷-۲ جدول ۶-۵-۱، بار گسترده‌ی شبستان مساجد و تکایا ۶ کیلونیوتن بر مترمربع است و کاهش بار زنده برای این کاربری مجاز نیست.
طبق ردیف ۷-۲ جدول ۶-۵-۱، بار گسترده‌ی شبستان مساجد و تکایا ۶ کیلونیوتن بر مترمربع است و کاهش بار زنده برای این کاربری مجاز نیست.
سوال ۴: کاهش بار زنده برای محل عبور یا پارک خودروهای سواری، طبق بند ۳-۵-۵-۶ چگونه است؟
الف) به‌طور کلی مجاز نیست، مگر تا ۲۰٪ برای اعضای حامل بار ۲ طبقه یا بیشتر
ب) همیشه مجاز است
ج) فقط در پارکینگ‌های روباز مجاز است
د) همیشه ممنوع است، بدون استثنا
پاسخ صحیح: گزینه الف — به‌طور کلی مجاز نیست، مگر تا ۲۰٪ برای اعضای حامل بار ۲ طبقه یا بیشتر
طبق بند ۳-۵-۵-۶، کاهش بارهای زنده‌ی محل عبور یا پارک خودروهای سواری مجاز نیست؛ استثنا: کاهش بارهای زنده‌ی اعضایی که بار ۲ طبقه یا بیشتر را تحمل می‌کنند، به میزان ۲۰٪ مجاز است.
طبق بند ۳-۵-۵-۶، کاهش بارهای زنده‌ی محل عبور یا پارک خودروهای سواری مجاز نیست؛ استثنا: کاهش بارهای زنده‌ی اعضایی که بار ۲ طبقه یا بیشتر را تحمل می‌کنند، به میزان ۲۰٪ مجاز است.
سوال ۵: حداقل بار زنده‌ی روی نردبان ثابت، طبق بند ۴-۷-۵-۶، چقدر است و هر چند متر یک‌بار اعمال می‌شود؟
الف) یک بار متمرکز ۱٫۳۵ کیلونیوتن، در هر سه متر از طول نردبان
ب) یک بار گسترده‌ی ۰٫۷۵ کیلونیوتن بر مترطول، پیوسته
ج) یک بار متمرکز ۳۰ کیلونیوتن، در انتهای نردبان
د) یک بار متمرکز ۱ کیلونیوتن، در هر متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — یک بار متمرکز ۱٫۳۵ کیلونیوتن، در هر سه متر از طول نردبان
طبق بند ۴-۷-۵-۶، حداقل بار زنده‌ی روی نردبان ثابت برابر با یک بار متمرکز ۱٫۳۵ کیلونیوتن است که باید در هر سه متر از طول نردبان اعمال شود.
طبق بند ۴-۷-۵-۶، حداقل بار زنده‌ی روی نردبان ثابت برابر با یک بار متمرکز ۱٫۳۵ کیلونیوتن است که باید در هر سه متر از طول نردبان اعمال شود.
سوال ۶: بار جانبی تیر زیرسری جرثقیل دارای ارابه‌های برقی، طبق بند ۳-۹-۵-۶، چند درصد مجموع بار ضریب‌دار جرثقیل و وزن ارابه/بالابر است؟
الف) ۱۰ درصد
ب) ۲۰ درصد
ج) ۲۵ درصد
د) ۵۰ درصد
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۲۰ درصد
طبق بند ۳-۹-۵-۶، بار جانبی تیر زیرسری جرثقیل دارای ارابه‌های برقی باید برابر ۲۰ درصد مجموع بار ضریب‌دار جرثقیل و وزن ارابه و بالابر در نظر گرفته شود.
طبق بند ۳-۹-۵-۶، بار جانبی تیر زیرسری جرثقیل دارای ارابه‌های برقی باید برابر ۲۰ درصد مجموع بار ضریب‌دار جرثقیل و وزن ارابه و بالابر در نظر گرفته شود.
سایر فصل‌های مبحث ۶
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: ترکیب بارهافصل ۳: بار مردهفصل ۴: بارهای خاک و فشار هیدرواستاتیکیفصل ۶: بار سیلفصل ۷: بار برففصل ۸: بار بارانفصل ۹: بار یخفصل ۱۰: بار بادفصل ۱۱: بار زلزله
مباحث مرتبط
مبحث ۶: بارهای وارد بر ساختمانهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی