فصل چهارم — تعویض هوا — مبحث ۱۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۴)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فصل چهارم — تعویض هوا» (بند ۴-۱۴) از مبحث چهاردهم مقررات ملی ساختمان (تأسیسات مکانیکی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۵ سوال دارد.

فهرست مطالب

• ۱-۴-۱۴ کلیات و دامنه‌ی کاربرد
• ۲-۴-۱۴ دهانه‌های ورود و تخلیه‌ی هوا
• ۳-۴-۱۴ تعویض هوای طبیعی
• ۴-۴-۱۴ تعویض هوای مکانیکی

خلاصه درسنامه

۱-۴-۱۴ کلیات و دامنه‌ی کاربرد

• هر فضای در اشغال/تصرف ساختمان باید یا تعویض هوای طبیعی (۴-۳-۱۴) یا مکانیکی (۴-۴-۱۴) داشته باشد؛ می‌تواند فقط محدود به زمان اشغال فضا باشد.
• هدف‌های تعویض هوا: تأمین اکسیژن، جلوگیری از افزایش CO₂، تخلیه‌ی هوای آلوده/دود سیگار، جلوگیری از راکدماندن هوا، و جلوگیری از افزایش غیرمجاز رطوبت.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: سه مورد زیر خارج از حدود این فصل‌اند (فصل‌های جداگانه‌ی خودشان را دارند): تأمین هوای احتراق (فصل ۹-۱۴)، تخلیه‌ی هوای هود آشپزخانه، و کنترل دود ناشی از آتش‌سوزی.
• تأسیسات تعویض هوای فضاهای ویژه‌ی ساختمان‌های بهداشتی/درمانی/صنعتی هم خارج از حدود این فصل است — ولی الزامات این فصل در فضاهای دیگر همان ساختمان‌ها همچنان حاکم است.

۲-۴-۱۴ دهانه‌های ورود و تخلیه‌ی هوا

• دهانه‌ی هوای ورودی نباید در محلی باشد که ورود آلاینده‌های مخاطره‌آمیز محتمل باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (فاصله‌های استاندارد ۳ متری): دهانه‌ی ورود هوا باید حداقل ۳ متر (۱۰ فوت) فاصله‌ی افقی از هر دهانه‌ی تخلیه‌ی آلوده (دودکش، هواکش فاضلاب) داشته باشد — مگر اینکه حداقل ۱ متر پایین‌تر از آن باشد. همچنین حداقل ۳ متر از معابر عمومی (و ۳ متر بالاتر کف معبر)، و حداقل ۳ متر از ساختمان مجاور.
• استثنا: اگر ارتفاع دهانه از کف معابر ۸ متر (۲۵ فوت) یا بیشتر باشد، فاصله‌ی افقی کمتر از ۳ متر هم مجاز است.
• هوای تخلیه‌شده از حمام بدون توالت و آشپزخانه‌ی مسکونی، «مخاطره‌آمیز» تلقی نمی‌شود (پس محدودیت ۳-متری برایش لازم نیست).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (جدول ۱۴-۴-۲-۲، اندازه‌ی روزنه‌ی توری حفاظ دهانه): در ساختمان مسکونی بین ۶٫۵ تا ۱۳ میلی‌متر؛ در دیگر ساختمان‌ها بین ۶٫۵ تا ۲۶ میلی‌متر.
• در ساختمان‌های در معرض خطر سیل، دهانه‌ی ورود هوا باید بالاتر از تراز سیل باشد.

۳-۴-۱۴ تعویض هوای طبیعی

• اگر تهویه‌ی طبیعی یک فضا ممکن باشد، باید پیش‌بینی شود (و در این صورت تعویض هوای مکانیکی اختیاری است).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (مرزهای درصدی سطح بازشو): سطح بازشوی مستقیم به هوای بیرون ≥ ۴٪ سطح زیربنای همان فضا.
• اگر فضا بازشوی مستقیم ندارد و از راه فضای مجاور تهویه می‌شود: بازشوی بین دو فضا ≥ ۸٪ سطح زیربنای فضای مورد نظر و حداقل ۲٫۳۰ مترمربع (۲۵ فوت مربع).
• اگر بازشو به یک پاسیو باز شود: بازشوی بین پاسیو و فضا ≥ ۸٪ سطح زیربنا و حداقل ۱٫۹ مترمربع (۲۰ فوت مربع) — و سطح بازشوی خود پاسیو به بیرون، بر اساس مجموع زیربنای پاسیو+فضا محاسبه می‌شود.
• برای فضای زیرزمین: با یک بازشوی قائم + یک بازشوی افقی هم می‌شود تهویه کرد، به‌شرط آنکه عرض مفید فضای باز بیرون (w) حداقل ۱٫۵ برابر عمق بازشوی قائم (h) باشد.

۴-۴-۱۴ تعویض هوای مکانیکی

• هر فضایی که امکان تهویه‌ی طبیعی ندارد، باید هوایش به‌صورت مکانیکی تعویض شود؛ می‌تواند بخشی از سیستم تهویه‌ی مطبوع ساختمان باشد یا یک سیستم مستقل.
• هوای رفت هر فضا باید تقریبا برابر مجموع هوای برگشت+تخلیه باشد؛ سیستم باید در صورت لزوم فشار مثبت یا منفی برقرار کند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (نمونه‌ای از جدول ۱۴-۴-۴-۴ — کمینه‌ی هوای لازم برای کاربری‌های رایج): اتاق مسکونی ۷٫۱ L/s برای هر نفر؛ آشپزخانه‌ی مسکونی، تخلیه‌ی ۴۷ L/s؛ توالت/حمام مسکونی، تخلیه‌ی ۲۳٫۵ L/s (طبیعی یا مکانیکی)؛ پارکینگ مسکونی، ۴٫۱ L/s برای هر مترمربع؛ اتاق اداری ۷٫۱ L/s برای هر نفر؛ کلاس درس ۷٫۱ L/s؛ آزمایشگاه/کارگاه ۹٫۴ L/s؛ سالن اجتماعات/سینما/تئاتر ۳٫۵ L/s؛ رستوران ۴٫۷ L/s. (کامل ۴۰ ردیف جدول را می‌شود از هوشواره پرسید.)
• بازگردانی هوای برگشتی مجاز است، ولی همیشه باید حداقل هوای ورودی از بیرون (طبق جدول ۱۴-۴-۴-۴) تأمین شود؛ فقط مازاد بر آن حداقل قابل بازگردانی است.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (ممنوعیت‌های بازگردانی): بین دو واحد مسکونی مختلف هرگز مجاز نیست. بازگردانی هوای استخر سرپوشیده مجاز نیست مگر رطوبت نسبی به ۶۰٪ یا کمتر برسد (و حتی آن‌وقت هم فقط داخل همان فضا، نه به فضاهای دیگر). ده فضایی که بازگردانی هوایشان همیشه ممنوع است: توالت/یورینال، حمام، دوش، آشپزخانه/آبدارخانه، رخت‌کن، سالن آرایش بانوان، نگهداری حیوانات، فضای سیگار، فضای تولید گاز زیان‌آور، و پارکینگ.
• هوای بازگردانی‌شده از فضاهای اشغال‌شده می‌تواند به‌عنوان هوای رفت توالت/حمام/آشپزخانه/رخت‌کن/پارکینگ (که کلا تخلیه می‌شوند) استفاده شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (پارکینگ بسته): سیستم خودکار باید غلظت CO را کمتر از ۲۵ ppm نگه دارد؛ ظرفیت تعویض هوا تا ۴ L/s برای هر مترمربع کف، که با کنترل خودکار کاهش آلاینده می‌تواند تا حداقل ۰٫۲۵ L/s بر مترمربع کاهش یابد. فضاهای جنبی اشغال‌شده (دفتر، سالن انتظار) باید فشار مثبت داشته باشند.
• فضاهای خالی از انسان (کانال آدم‌رو، زیر شیروانی، انبار): تعویض هوای مکانیکی حداقل ۱ L/s بر مترمربع، و فقط وقتی فعال شود که رطوبت نسبی از ۶۰٪ بیشتر شود.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۴

مباحث مرتبط

مبحث ۱۴: تأسیسات مکانیکیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی