فصل پنجم — تخلیه‌ی هوا — مبحث ۱۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فصل پنجم — تخلیه‌ی هوا» (بند ۵-۱۴) از مبحث چهاردهم مقررات ملی ساختمان (تأسیسات مکانیکی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• ۱-۵-۱۴ کلیات و دهانه‌های تخلیه
• ۲-۵-۱۴ الزامات عمومی + موارد ویژه (پروژکتور، خشکشویی، باتری)
• ۳-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای مواد خطرزا
• ۴-۵-۱۴ موتور و هواکش
• ۵-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای آشپزخانه‌ی خانگی
• ۶-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای آشپزخانه‌ی تجاری — هود
• کانال‌کشی و هواکش هود نوع ۱ — مرزهای عددی سخت‌گیرانه
• ۷-۵-۱۴ بازیافت انرژی

خلاصه درسنامه

۱-۵-۱۴ کلیات و دهانه‌های تخلیه

• این فصل به تأسیسات تخلیه‌ی هوای فضاهای ویژه‌ی بهداشتی/درمانی/صنعتی نمی‌پردازد (ولی در فضاهای دیگر همان ساختمان‌ها حاکم است)؛ کنترل دود آتش‌سوزی هم خارج از حدود این فصل است.
• فضاهایی که هوایشان باید مکانیکی تخلیه شود: هر فضای اشغال‌شده با منبع بو/دود/گاز/ذره/گردوغبار/بخارآب/گرمای زیان‌آور، و همه‌ی فضاهای پخت‌وپز.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (فاصله‌های دهانه‌ی تخلیه — چهار سطح خطر): هوای حاوی مواد قابل‌انفجار/اشتعال → حداقل ۹ متر از ملک/مواد سوختنی/بازشو در امتداد باد، و ۳ متر از سایر بازشوها. هوای غیرقابل‌اشتعال معمولی → ۳ متر از ملک/دیوار/بازشو. آشپزخانه‌ی مسکونی/حمام بدون توالت/رخت‌خشک‌کن خانگی → فقط ۱ متر از ملک/بازشو (و ۳ متر از دهانه‌های ورود مکانیکی هوا). همه‌ی این دهانه‌ها باید حداقل ۳ متر بالاتر تراز زمین محوطه‌ی مجاور باشند.
• دهانه‌ی تخلیه هرگز نباید در شفت، راهروی‌آدم‌رو، خزیده‌رو یا زیر شیروانی باشد؛ باید با توری ضدخوردگی (روزنه‌ی ۶٫۵ تا ۱۳ میلی‌متر) حفاظت شود.

۲-۵-۱۴ الزامات عمومی + موارد ویژه (پروژکتور، خشکشویی، باتری)

• هوای تخلیه‌شده باید با هوای ورودی جبران شود؛ اگر تخلیه بیش از ورودی مکانیکی باشد، باید ورودی اضافی پیش‌بینی شود (و برعکس).
• اتاق پروژکتور: تخلیه‌ی مکانیکی الزامی. اگر دستگاه فاقد سیستم تخلیه باشد: حداقل ۱۰۰ لیتر بر ثانیه برای هر لامپ (لامپ گزنون: ۱۵۰ لیتر بر ثانیه) طوری که دمای محفظه از ۵۴°C بالاتر نرود؛ این سیستم هرگز نباید به سیستم‌های تخلیه/برگشت دیگر ساختمان متصل شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (سالن خشکشویی): تخلیه‌ی هوا حداقل ۵ لیتر بر ثانیه بر مترمربع کف؛ کنترل خودکار (هم‌زمان با ماشین) + کنترل دستی؛ خود ماشین باید سرعت ورود هوا حداقل ۰٫۵ متر بر ثانیه از در بارگیری داشته باشد؛ اگر ماشین تخلیه ندارد، هود بالای در حداقل ۱٫۵ مترمکعب بر ثانیه بر مترمربع.
• رخت‌خشک‌کن: سیستم تخلیه‌اش باید کاملا مستقل از بقیه‌ی ساختمان باشد؛ کانال از فولاد گالوانیزه/زنگ‌ناپذیر/آلومینیوم، بدون توری در دهانه، با دمپر ضدبرگشت، فاصله از مواد سوختنی حداقل ۱۵۰ میلی‌متر. اگر تخلیه بیش از ۱۰۰ لیتر بر ثانیه باشد، هوای ورودی پیش‌بینی شود (دریچه حداقل ۶۵۰۰۰ میلی‌متر مربع).
• فضای نگهداری باتری (سربی‌اسیدی/نیکل‌کادمیوم): یا سیستم خودکاری که غلظت H₂ را زیر ۱٪ نگه دارد، یا تخلیه‌ی پیوسته‌ی حداقل ۵ لیتر بر ثانیه بر مترمربع — باتری یون‌لیتیوم از این الزام معاف است.

۳-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای مواد خطرزا

• فضاهای تولید/نگهداری مواد خطرناک/قابل‌اشتعال/سمی باید سیستم تخلیه‌ی مکانیکی مستقل داشته باشند (هرگز مشترک با گازهای ناسازگار)؛ فشار این فضاها نسبت به بقیه‌ی ساختمان باید منفی باشد؛ هوای آلوده هرگز نباید بازگردانی شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (سه عدد طلایی): سیستم باید مانع رسیدن غلظت گاز قابل‌اشتعال به بیش از ۲۵٪ حد کمینه‌ی اشتعال (LFL) شود؛ تخلیه حداقل ۵ لیتر بر ثانیه بر مترمربع؛ و کل تخلیه هرگز کمتر از ۲۵ لیتر بر ثانیه نباشد.
• دهانه‌ی ورود هوای آلوده به سیستم تخلیه: اگر گاز سنگین‌تر از هواست، حداکثر ۳۰۰ میلی‌متر بالای کف؛ اگر سبک‌تر است، حداکثر ۳۰۰ میلی‌متر زیر سقف.
• هرگونه فعالیت تولیدکننده‌ی گاز سمی باید داخل یک هود بسته با تخلیه‌ی مکانیکی انجام شود (سرعت هوا دست‌کم ۱ متر بر ثانیه در دهانه‌ی کنترل)؛ هوای سمی خروجی پیش از تخلیه در هوای آزاد باید خنثی‌سازی شود.
• کانال تخلیه‌ی گاز خطرزا: از ورق فولاد گالوانیزه (ضخامت طبق جدول ۱۴-۵-۳-۲، از ۰٫۹ تا ۱٫۵۰ میلی‌متر بسته به قطر)؛ عبور از دیوار آتش نیازمند محفظه‌ی بسته با مقاومت آتش حداقل ۱ ساعت؛ نصب دمپر آتش در این کانال ممنوع است؛ فاصله از مواد سوختنی حداقل ۳۰۰ میلی‌متر؛ فاصله‌ی بست‌ها حداکثر ۳ متر.

۴-۵-۱۴ موتور و هواکش

• هواکش فضاهای دارای گردوغبار/گاز قابل‌اشتعال باید نوع مناسب و تأییدشده باشد؛ باید کلید کنترل دستی خاموش‌کننده داشته باشد.
• در فضاهایی که دستگاه‌های برقی گاز قابل‌اشتعال تولید می‌کنند، مدار برقی دستگاه باید با سیستم تخلیه هم‌بند باشد (با روشن‌شدن دستگاه، تخلیه هم روشن شود).
• قطعات هواکش در تماس با گازهای قابل‌اشتعال باید غیرفلزی یا ضدجرقه باشند؛ یاتاقان ضدجرقه نباید در مسیر جریان هوا باشد و باید اتصال زمین داشته باشد.

۵-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای آشپزخانه‌ی خانگی

• روی دستگاه پخت‌وپز خانگی، نصب هود الزامی نیست — مگر برای مصارف تجاری.
• کانال تخلیه از فولاد گالوانیزه/زنگ‌ناپذیر/آلومینیوم/مس؛ دمپر ضدبرگشت در دهانه‌ی خروج؛ سیستم باید مستقل از سایر سیستم‌های تخلیه‌ی ساختمان باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (سیستم مشترک چندطبقه): کانال اصلی داخل شفت مقاوم‌آتش؛ بدون دمپر (جز ضدبرگشت در انتهای هواکش اصلی)؛ ضخامت ورق حداقل ۰٫۶ میلی‌متر؛ بدون دو خم؛ هواکش باید همیشه روشن و به برق اضطراری متصل باشد؛ وضعیت کارکردش باید در اتاق نگهبانی نمایش داده شود؛ بدون توری در دهانه‌ی خروجی.

۶-۵-۱۴ تخلیه‌ی هوای آشپزخانه‌ی تجاری — هود

• برای هوای گرم+بخار+روغن+دود بالای دستگاه پخت‌وپز تجاری، نصب هود الزامی است (به‌جز لوازم کمکی برقی مثل مایکروفر/سماور).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (نوع هود): دستگاه‌های روغن/دودزا → هود نوع ۱ (با فیلتر روغن). دستگاه‌های فقط بخارآب/گرما → هود نوع ۲. هرجا نوع ۲ لازم است، نوع ۱ هم قابل‌استفاده است (ولی برعکسش نه).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی (جدول ۱۴-۵-۶-۲، ظرفیت تخلیه بر واحد طول هود): دستگاه سوخت‌جامد/منقل (بیشترین) با هود سه‌طرفه ۲۶۰ L/s بر متر؛ سرخ‌کن/کباب‌پز گازی با هود سه‌طرفه ۱۹۰ L/s؛ اجاق‌گاز/پلوپز با هود سه‌طرفه ۱۴۰ L/s؛ گرم‌خانه/دم‌کن (کمترین) با هود سه‌طرفه ۹۵ L/s. دستگاه برقی: تا ۸۰٪ همین مقادیر کافی است.
• ساخت هود: بدنه‌ی نوع ۱ از ورق زنگ‌ناپذیر حداقل ۱ میلی‌متر؛ زاویه‌ی فیلتر روغن با افق حداقل ۴۵ درجه؛ سطح زیرین هود از هر طرف حداقل ۱۵۰ میلی‌متر از لبه‌ی دستگاه فراتر رود؛ فاصله‌ی فیلتر تا رویه‌ی دستگاه: بدون شعله‌ی باز ۲۰۰mm، با شعله‌ی باز ۶۰۰mm، کباب‌پز ۱۱۰۰mm. سرعت هوا از فیلتر حداکثر ۳ متر بر ثانیه.
• نصب هود: فاصله‌ی لبه‌ی هود نوع ۱ از مواد سوختنی حداقل ۴۵۰ میلی‌متر؛ فاصله‌ی قائم سطح زیرین هود تا دستگاه حداکثر ۱۲۰۰ میلی‌متر.
• تأمین هوای جایگزین هود باید تقریبا برابر هوای تخلیه‌شده باشد و مدار برقی‌اش با سیستم تخلیه هم‌بند باشد (با هم روشن/خاموش شوند).

کانال‌کشی و هواکش هود نوع ۱ — مرزهای عددی سخت‌گیرانه

• هود نوع ۱ باید سیستم کانال‌کشی کاملا مستقل داشته باشد (نه مشترک با نوع ۲)؛ دو هود نوع ۱ فقط اگر هم‌طبقه، هم‌فضا/فضای مجاور و بدون عبور از دیوار آتش باشند می‌توانند کانال مشترک داشته باشند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ضخامت کانال هود نوع ۱ حداقل ۱٫۵ میلی‌متر (فولاد) یا ۱٫۲۵ میلی‌متر (زنگ‌ناپذیر)؛ هیچ دمپری (حتی دمپر آتش) در این کانال مجاز نیست؛ شیب کانال افقی حداقل ۲٪ (یا ۸٪ اگر طول > ۲۳ متر)؛ فاصله از مواد سوختنی حداقل ۴۵۰ میلی‌متر (نسوختنی: ۷۵ میلی‌متر)؛ سرعت هوای داخل کانال حداقل ۲٫۵ متر بر ثانیه.
• دریچه‌ی بازدید: فاصله در کانال افقی حداکثر ۶ متر (و حداکثر ۳ متر پس از زانوی بیش از ۴۵ درجه)؛ اندازه‌ی دریچه حداقل ۳۰۰×۳۰۰ میلی‌متر.
• آزمایش نشت کانال هود نوع ۱ پیش از پوشاندن الزامی است (مثلا با عبور لامپ ۱۰۰ واتی از داخل کانال و بررسی نشت نور از بیرون).
• دهانه‌ی خروجی سیستم تخلیه‌ی هود نوع ۱ باید حداقل ۱ متر بالاتر سطح بام، و حداقل ۳ متر از بازشوها/ساختمان‌های مجاور/دهانه‌های ورود هوا فاصله داشته باشد.

۷-۵-۱۴ بازیافت انرژی

• سیستم بازیافت انرژی کانالی باید طبق UL 1812، و غیرکانالی طبق UL 1815 باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پنج سیستم زیر هرگز نباید مجهز به تجهیزات بازیافت انرژی شوند — تخلیه‌ی مواد خطرزا، تخلیه‌ی حاوی ذرات قابل‌اشتعال/گردوغبار، هود آشپزخانه‌ی تجاری (نوع ۱ و ۲)، رخت‌خشک‌کن، و کنترل دود.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۴

مباحث مرتبط

مبحث ۱۴: تأسیسات مکانیکیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی