تأسیسات برقی — مبحث ۲۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۷)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تأسیسات برقی» (بند ۲۲-۷) از مبحث بیست و دوم مقررات ملی ساختمان (مراقبت و نگهداری از ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۹ سوال دارد.
فهرست مطالب
- کلیات و علل کاهش ایمنی
- مدارک زمان اجرا، استانداردها و ضوابط نصب
- عملیات بازرسی و بازدید عینی
- انجام آزمون‌های برقی
- گزارش بازرسی، نشانه‌گذاری و دوره‌ی تناوب بازرسی
- تجهیزات الکتریکی پرکاربرد: تابلو، رله، کلید، کابل
- تجهیزات الکتریکی پرکاربرد: ترانسفورماتور، باتری و موتورهای الکتریکی
خلاصه درسنامه
کلیات و علل کاهش ایمنی
- هدف این فصل، تعیین حداقل الزاماتی است که در جهت جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزی ناشی از تأسیسات برقی ساختمان در زمان بهره‌برداری باید رعایت شوند. ⚠️ این ضوابط تنها تأسیسات برقی نصب ثابت را که جزئی از ساختمان هستند در بر می‌گیرد و لوازم برقی ساکنین مانند یخچال و تلویزیون را شامل نمی‌شود.
- تأسیسات برقی ممکن است به این علل ایمنی خود را از دست بدهد: فرسودگی اثر مرور زمان یا عوامل محیطی، دخل‌وتصرف بدون اطلاعات کافی، یا تعمیرات/جابه‌جایی‌هایی که سبب تغییر تأسیسات شوند. برای اطمینان از ایمنی، پس از پایان کار یا هرگونه تغییر و در فواصل زمانی معین، باید تأسیسات مورد بازرسی قرار گیرد.
مدارک زمان اجرا، استانداردها و ضوابط نصب
- مدارک لازم زمان اجرا شامل: نقشه‌های چون‌ساخت تأسیسات برقی، مشخصات وسایل و تجهیزات به‌کاررفته، و جزئیات اجرایی مقاطع حساس (نقشه‌های کارگاهی یا عکس) است؛ این مدارک باید در بازرسی‌های دوره‌ای استفاده شوند.
- کلیه‌ی وسایل و تجهیزات به‌کاررفته باید با استانداردهای ملی ایران یا استانداردهای معتبر بین‌المللی مطابقت داشته باشد؛ در صورت عدم تطابق، تجهیزات باید طبق مبحث سیزدهم تعویض یا اصلاح شوند.
- کلیه‌ی وسایل و تجهیزات برقی باید مطابق مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان انتخاب و نصب شده باشند.
عملیات بازرسی و بازدید عینی
- عملیات بازرسی تأسیسات برقی در هر دوره شامل سه بخش است: بازدید عینی، انجام آزمون‌ها و تهیه‌ی گزارش بازرسی.
- بازدید عینی باید قبل از آزمون‌ها و بخش‌به‌بخش، با رعایت کامل نکات ایمنی انجام شود؛ موارد شامل (ولی نه محدود به) تابلوها، جعبه‌های تقسیم/پریزها/کلیدها، هادی‌ها (کابل و سیم)، عایق‌بندی و موانع در برابر تماس مستقیم، تجهیزات حفاظت در برابر تماس غیرمستقیم (هادی حفاظتی، الکترود زمین، لوازم حفاظتی جریان باقیمانده)، برچسب‌ها، برق‌گیرها و تجهیزات اعلام حریق است.
انجام آزمون‌های برقی
- ⚠️ در آزمون‌ها، حداقل ۱۰٪ از لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل باید باز و بازدید شود؛ اگر تعداد موارد ایراد از ۳٪ کل تجاوز کند، باید همه‌ی لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل کنترل شوند.
- آزمون تداوم هادی حفاظتی و هم‌بندی‌های اصلی/اضافی؛ آزمون مقاومت الکتریکی عایق‌بندی تأسیسات (دو مرحله: بین هادی‌های برق‌دار و خنثی، و بین هادی‌های برق‌دار و زمین، با ولتاژ مستقیم).
- آزمون مقاومت الکتریکی عایق‌بندی اعمال‌شده در کارگاه: ولتاژ متناوب با فرکانس شبکه و ولتاژ ۳۷۰۰ ولت به مدت یک دقیقه اعمال می‌شود؛ نباید شکست عایق‌بندی یا جرقه رخ دهد.
- آزمون صحت قطب‌بندی (عبور فاز از کلید قطع‌ووصل)، آزمون اندازه‌گیری مقاومت الکترود زمین، آزمون کنترل قطع به‌موقع تغذیه به‌صورت خودکار (با اندازه‌گیری امپدانس حلقه‌ی اتصال کوتاه)، اندازه‌گیری جریان‌های اتصال کوتاه، و آزمون ارزیابی نحوه‌ی کار تجهیزات و فرمان‌ها.
گزارش بازرسی، نشانه‌گذاری و دوره‌ی تناوب بازرسی
- گزارش بازرسی باید شامل کلیه‌ی بازدیدهای عینی انجام‌شده، آزمون‌های انجام‌شده و نتایج آن‌ها، شرح کلیه‌ی نواقص مشاهده‌شده و شرح عملیات رفع نواقص باشد؛ ⚠️ کلیه‌ی عملیات بازرسی این فصل باید توسط افراد حقیقی یا حقوقی ذی‌صلاح تأییدشده انجام شود.
- نشانه‌گذاری (بند منطقی ۲۲-۷-۱۰): در نقطه‌ی شروع هر تأسیسات یا انشعاب، در نقاط اتصال به الکترودهای زمین و هم‌بندی‌ها، و در نقاط استفاده از وسایل حفاظت جریان باقیمانده، باید اطلاعیه‌ها و پلاک‌های هشداردهنده با دوام کافی نصب شود.
- دوره‌ی تناوب بازرسی تأسیسات برقی باید مطابق جدول ۲۲-۷-۱ باشد؛ برای موارد ذکرنشده در جدول، ⚠️ سالانه حداقل یک‌بار بازرسی الزامی است — و لازم است در دوره‌های تناوب کوتاه‌تر، بازرسی‌های مختصرتر (حتی توسط افراد عادی آشنا به امور برقی، بدون نیاز به آزمون) نیز صورت گیرد.
تجهیزات الکتریکی پرکاربرد: تابلو، رله، کلید، کابل
- تابلوهای برق: سلامت بدنه/درب کنترل می‌شود؛ فضای داخل تابلو (در حالت بی‌برق) با مکنده تمیز می‌شود — ⚠️ استفاده از هوای فشرده برای تمیزکاری توصیه نمی‌شود چون ممکن است ذرات خارجی را در عایق‌بندی نفوذ دهد؛ پیچ‌ومهره‌ها از نظر خرابی/خوردگی/دمای زیاد کنترل و اتصالات مس-آلومینیوم با ترکیبات آنتی‌اکسید محافظت می‌شود.
- رله‌های حفاظتی: نگهداری، تست و بازرسی آن‌ها باید طی برنامه‌ی منظم سالیانه انجام گیرد — وضعیت فیزیکی و تست‌های الکتریکی مطابق توصیه‌ی سازنده.
- کلیدهای اتوماتیک: حایل‌های بین تیغه‌ها تمیز و عایق‌بندی از نظر پدیده‌ی کرونا/قوس الکتریکی بازدید می‌شود؛ کنتاکت‌ها و فشار فنر کنترل و کلید با دست باز‌وبسته می‌شود.
- کابل، کانال و باس‌داکت: کابل‌ها قبل از هر اقدامی (در صورت نیاز به لمس) باید بی‌برق شوند؛ مسیر کابل‌کشی از نظر زاویه‌ی خمش، نشت روغن و اتصال زمین بازدید می‌شود؛ باس‌داکت پس از بی‌برق‌کردن و زمین‌کردن، از نظر استحکام و داغ‌شدن بیش از حد کنترل می‌شود.
تجهیزات الکتریکی پرکاربرد: ترانسفورماتور، باتری و موتورهای الکتریکی
- ترانسفورماتور: اطلاعات ولتاژ/جریان/دما باید به‌صورت هفتگی ثبت شود؛ ⚠️ در ترانسفورماتور روغنی، روغن باید به‌طور سالانه نمونه‌برداری و از نظر شکست عایقی، اسیدی‌بودن، رنگ و پلیمریزاسیون آزمایش شود؛ آنالیز گاز محلول در روغن، سالی یک بار توسط آزمایشگاه ذی‌صلاح انجام می‌شود.
- باتری و شارژر باتری: سطوح و اتصالات باتری تمیز و آچارکشی می‌شود؛ ⚠️ در باتری‌های سرب‌اسید، اختلاف بیش از ۵۰ واحد بین چگالی نسبی الکترولیت سلول‌ها، حاکی از وجود سلول خراب است و باید اصلاح یا تعویض شود.
- موتورهای الکتریکی: نگهداری در سه حالت انجام می‌شود — «نصب و در حال کار» (بازدید ظاهری/دما/لرزش هر ۶ ماه؛ روغن/جریان الکتریکی سالانه)، «نصب و بی‌بار» (مقاومت عایقی/شاخص پلاریزاسیون/مقاومت اهمی سیم‌پیچ‌ها سالانه)، و «بازدید اساسی» (هر ۶۰ ماه، شامل پیاده‌کردن احتمالی موتور از کوپلینگ).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| چه تأسیساتی مشمول این فصل نیست | لوازم برقی ساکنین مانند یخچال و تلویزیون — فقط تأسیسات ثابت ساختمان مشمول است |
| مرجع انتخاب و نصب تجهیزات برقی | مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان |
| حداقل درصد نمونه‌برداری آزمون لوازم قطع‌ووصل | ۱۰٪ از کل |
| آستانه‌ی ایراد برای الزام کنترل کامل همه‌ی تجهیزات | بیش از ۳٪ از کل |
| ولتاژ و زمان آزمون عایق‌بندی کارگاهی | ۳۷۰۰ ولت، به مدت یک دقیقه |
| تناوب ثبت اطلاعات ترانسفورماتور | هفتگی |
| تناوب نمونه‌برداری از روغن ترانسفورماتور روغنی | سالانه یک‌بار |
| آستانه‌ی اختلاف چگالی الکترولیت سلول‌های باتری | بیش از ۵۰ واحد = سلول خراب |
| تناوب بازدید ظاهری موتور الکتریکی نصب‌شده و در حال کار | هر ۶ ماه یک‌بار |
| تناوب بازدید اساسی موتور الکتریکی | هر ۶۰ ماه (پنج سال) یک‌بار |
| تناوب پیش‌فرض بازرسی موارد ذکرنشده در جدول ۲۲-۷-۱ | سالانه حداقل یک‌بار |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: طبق بند ۲۲-۷-۱، هدف اصلی این فصل چیست و چه تأسیساتی را شامل می‌شود؟
الف) جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزی ناشی از تأسیسات برقی؛ فقط تأسیسات نصب ثابت جزئی از ساختمان را شامل می‌شود، نه لوازم برقی ساکنین مانند یخچال
ب) کاهش قبض برق؛ شامل همه‌ی لوازم برقی خانگی می‌شود
ج) زیباسازی تابلوهای برق؛ فقط ساختمان‌های اداری را شامل می‌شود
د) افزایش سرعت اینترنت؛ ربطی به تأسیسات برقی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه الف — جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزی ناشی از تأسیسات برقی؛ فقط تأسیسات نصب ثابت جزئی از ساختمان را شامل می‌شود، نه لوازم برقی ساکنین مانند یخچال
طبق بند ۲۲-۷-۱، هدف جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزی ناشی از تأسیسات برقی است و تنها تأسیسات برقی نصب ثابت جزئی از ساختمان را در بر می‌گیرد، نه لوازم برقی ساکنین مانند یخچال و تلویزیون.
طبق بند ۲۲-۷-۱، هدف جلوگیری از برق‌گرفتگی و آتش‌سوزی ناشی از تأسیسات برقی است و تنها تأسیسات برقی نصب ثابت جزئی از ساختمان را در بر می‌گیرد، نه لوازم برقی ساکنین مانند یخچال و تلویزیون.
سوال ۲: طبق بند ۲۲-۷-۴، اگر تجهیزات به‌کاررفته در تأسیسات برقی با استانداردهای معتبر مطابقت نداشته باشد، چه باید کرد؟
الف) می‌توان بدون اقدام، به کار آن‌ها ادامه داد
ب) باید تعویض یا اقدامات دیگری برای تأمین ایمنی، طبق مبحث سیزدهم، انجام شود
ج) فقط باید رنگ آن‌ها تعویض شود
د) باید بلافاصله جریان کل ساختمان قطع شود
پاسخ صحیح: گزینه ب — باید تعویض یا اقدامات دیگری برای تأمین ایمنی، طبق مبحث سیزدهم، انجام شود
طبق بند ۲۲-۷-۴، در صورت عدم تطابق با استانداردهای معتبر، تجهیزات باید تعویض یا اقدامات دیگری برای تأمین ایمنی لازم طبق مبحث سیزدهم مقررات ملی به عمل آید.
طبق بند ۲۲-۷-۴، در صورت عدم تطابق با استانداردهای معتبر، تجهیزات باید تعویض یا اقدامات دیگری برای تأمین ایمنی لازم طبق مبحث سیزدهم مقررات ملی به عمل آید.
سوال ۳: طبق بند ۲۲-۷-۸، حداقل چند درصد از لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل باید باز و بازدید شوند، و اگر ایراد از چه درصدی بیشتر باشد، همه‌ی لوازم باید کنترل شوند؟
الف) حداقل ۱۰٪ نمونه‌برداری؛ اگر ایراد از ۳٪ کل بیشتر باشد
ب) حداقل ۵۰٪ نمونه‌برداری؛ اگر ایراد از ۱۰٪ کل بیشتر باشد
ج) حداقل ۱٪ نمونه‌برداری؛ اگر ایراد از ۵۰٪ کل بیشتر باشد
د) همیشه باید ۱۰۰٪ نمونه‌برداری شود
پاسخ صحیح: گزینه الف — حداقل ۱۰٪ نمونه‌برداری؛ اگر ایراد از ۳٪ کل بیشتر باشد
طبق بند ۲۲-۷-۸، حداقل ۱۰٪ از لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل باید باز و بازدید شود و اگر تعداد ایرادها از ۳٪ کل تجاوز کند، باید همه‌ی لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل کنترل و گزارش شود.
طبق بند ۲۲-۷-۸، حداقل ۱۰٪ از لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل باید باز و بازدید شود و اگر تعداد ایرادها از ۳٪ کل تجاوز کند، باید همه‌ی لوازم و تجهیزات قطع‌ووصل کنترل و گزارش شود.
سوال ۴: طبق بند ۲۲-۷-۹، گزارش بازرسی تأسیسات برقی باید شامل چه مواردی باشد؟
الف) فقط امضای مالک
ب) کلیه‌ی بازدیدهای عینی، آزمون‌های انجام‌شده و نتایج، شرح نواقص و شرح عملیات رفع نواقص
ج) فقط تاریخ ساخت ساختمان
د) فقط قیمت تجهیزات
پاسخ صحیح: گزینه ب — کلیه‌ی بازدیدهای عینی، آزمون‌های انجام‌شده و نتایج، شرح نواقص و شرح عملیات رفع نواقص
طبق بند ۲۲-۷-۹، گزارش باید شامل کلیه‌ی بازدیدهای عینی انجام‌شده، آزمون‌های انجام‌شده و نتایج آن‌ها، شرح کلیه‌ی نواقص مشاهده‌شده و شرح عملیات رفع نواقص باشد.
طبق بند ۲۲-۷-۹، گزارش باید شامل کلیه‌ی بازدیدهای عینی انجام‌شده، آزمون‌های انجام‌شده و نتایج آن‌ها، شرح کلیه‌ی نواقص مشاهده‌شده و شرح عملیات رفع نواقص باشد.
سوال ۵: طبق همان بند، چرا لازم است در دوره‌های تناوب کوتاه‌تر نیز بازرسی‌های مختصر انجام شود؟
الف) چون این کار قانونا بی‌فایده است
ب) چون فرسودگی ناشی از گذشت زمان ممکن است آثاری در تأسیسات ایجاد کند و خطرآفرین شود
ج) چون بیمه چنین چیزی را الزام می‌کند، نه خود مبحث
د) این ضرورت فقط برای ساختمان‌های صنعتی صادق است
پاسخ صحیح: گزینه ب — چون فرسودگی ناشی از گذشت زمان ممکن است آثاری در تأسیسات ایجاد کند و خطرآفرین شود
طبق بند ۲۲-۷-۱۱، نمی‌توان تأسیسات برقی را به مدت طولانی رها کرد چون فرسودگی ناشی از گذشت زمان ممکن است آثاری ایجاد کند و خطرآفرین شود؛ از این‌رو در دوره‌های کوتاه‌تر میانی نیز بازرسی مختصر لازم است.
طبق بند ۲۲-۷-۱۱، نمی‌توان تأسیسات برقی را به مدت طولانی رها کرد چون فرسودگی ناشی از گذشت زمان ممکن است آثاری ایجاد کند و خطرآفرین شود؛ از این‌رو در دوره‌های کوتاه‌تر میانی نیز بازرسی مختصر لازم است.
سوال ۶: در ترانسفورماتور روغنی، طبق بند ۲۲-۷-۱۲-۵، روغن باید با چه تناوبی نمونه‌برداری و آزمایش شود؟
الف) هفتگی
ب) ماهانه
ج) سالانه یک‌بار
د) هرگز نیازی نیست
پاسخ صحیح: گزینه ج — سالانه یک‌بار
طبق بند ۲۲-۷-۱۲-۵(ب)، از روغن ترانسفورماتور باید به‌طور سالانه نمونه‌برداری و از نظر شکست عایقی، اسیدی‌بودن، رنگ، ضریب توان و پلیمریزاسیون آزمایش شود.
طبق بند ۲۲-۷-۱۲-۵(ب)، از روغن ترانسفورماتور باید به‌طور سالانه نمونه‌برداری و از نظر شکست عایقی، اسیدی‌بودن، رنگ، ضریب توان و پلیمریزاسیون آزمایش شود.
سایر فصل‌های مبحث ۲۲
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: نظامات اداریفصل ۳: معماری و سازهفصل ۴: نور، تهویه و شرایط سکونتفصل ۵: تأسیسات مکانیکیفصل ۶: تأسیسات بهداشتیفصل ۸: تأسیسات گازرسانی ساختمان‌هافصل ۹: حفاظت در برابر حریقفصل ۱۰: آسانسورها و پلکان برقی
مباحث مرتبط
مبحث ۲۲: مراقبت و نگهداری از ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی