مدارک طرح، الزامات ساخت و نظارت — مبحث ۹ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «مدارک طرح، الزامات ساخت و نظارت» (بند ۹-۲۲) از مبحث نهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای ساختمان‌های بتن‌آرمه). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۴ سوال دارد.

فهرست مطالب

• گستره و اطلاعات طراحی (۹-۲۲-۱ تا ۳)
• سیمان و مواد جایگزین (۹-۲۲-۴-۱)
• سنگ‌دانه، آب و افزودنی (۹-۲۲-۴-۲ تا ۴)
• الیاف فولادی و مخلوط بتن (۹-۲۲-۴-۵ تا ۸)
• تولید و بتن‌ریزی (۹-۲۲-۵-۱ و ۲)
• عمل‌آوری و بتن‌ریزی در هوای سرد و گرم (۹-۲۲-۵-۳ تا ۵)
• درزهای ساخت و ساخت قطعات (۹-۲۲-۵-۶ و ۷)
• آرماتور: پذیرش ظاهری، رواداری، خم و جوش (۹-۲۲-۶)
• مهارها، اقلام جاگذاری‌شده، پیش‌ساخته و قالب (۹-۲۲-۷ تا ۱۰)
• ارزیابی و پذیرش بتن (۹-۲۲-۱۱)
• ارزیابی و پذیرش آرماتور (۹-۲۲-۱۲)
• نظارت (۹-۲۲-۱۳)

خلاصه درسنامه

گستره و اطلاعات طراحی (۹-۲۲-۱ تا ۳)

• این فصل سه چیز را مشخص می‌کند: (الف) **اطلاعات طراحی** که مهندس طراح همراه نقشه‌ها ارائه می‌دهد، (ب) **الزامات اجرایی** که پیمانکار باید رعایت کند، (پ) **جزئیات نظارت**.
• مبانی طراحی: **نام و سال انتشار آیین‌نامه‌ها** و مقررات استفاده‌شده، **بارهای طراحی**، و بخشی از طراحی که به **پیمانکار واگذار** شده با مبانی‌اش.
• اطلاعات اعضا: **ابعاد، موقعیت و رواداری‌ها** و **مشخصات مصالح**.

سیمان و مواد جایگزین (۹-۲۲-۴-۱)

• دو روش گروه‌بندی سیمان (روش قدیمی «تیپ» و روش CEM) — **استفاده از هر دو مجاز** است.
• ⚠️ پرتلند **نوع ۱**: معمولی، رده‌های **۳۲٫۵، ۴۲٫۵ و ۵۲٫۵ مگاپاسکال**؛ **نوع ۲**: گرمازایی متوسط و **مقاومت متوسط در برابر سولفات**؛ **نوع ۳**: **رشد سریع مقاومت** و گرمازایی بیشتر؛ **نوع ۴**: رشد کند و **گرمازایی بسیار کم**؛ **نوع ۵**: **مقاومت زیاد در برابر سولفات‌ها** (همه استاندارد ملی ۳۸۹).
• سیمان‌های آمیخته: پوزولانی، سرباره‌ای، آهکی، سفید، زئولیتی و مرکب (کاربرد طبق **مبحث پنجم**).
• روش دوم: **CEM I** (پرتلند)، **CEM II** (پرتلند آمیخته)، **CEM III** (سرباره‌ای با جایگزینی **۳۶ تا ۹۵ درصد**)، **CEM IV** (پوزولانی)، **CEM V** (مرکب با **۲۰ تا ۶۵ درصد** جایگزینی).
• مواد جایگزین مجاز: **پوزولان طبیعی**، **دوده‌ی سیلیسی (میکروسیلیس)**، **خاکستر بادی**، **متاکائولین** و **سرباره**.
• ⚠️ در محاسبه‌ی **نسبت آب به سیمان**، وزن **سیمان و مواد جایگزین** هر دو به حساب می‌آید.

سنگ‌دانه، آب و افزودنی (۹-۲۲-۴-۲ تا ۴)

• سنگ‌دانه‌ی معمولی طبق **استاندارد ملی ۳۰۲** و سبک طبق **۴۹۸۵**؛ **سنگ‌دانه‌ی بازیافتی** (از خردکردن بتن بدون فولاد) با رعایت **آبا** مجاز است.
• ⚠️ **آب آشامیدنی** بی‌بو، بی‌مزه و صاف که اثر منفی ندارد **نیاز به آزمایش ندارد**؛ **آب بازیافتی کارخانه‌ی بتن** با شرایط لازم مجاز است.
• ⚠️ **pH آب: بین ۵٫۰ تا ۸٫۵**.
• ⚠️ جدول ۹-۲۲-۳: **یون کلرید** (بتن‌آرمه در شرایط مرطوب یا با قطعات جاگذاری‌شده) ≤ **۱۰۰۰ ppm**؛ **سولفات** ≤ **۳۰۰۰ ppm**؛ **قلیاییت** ≤ **۶۰۰ ppm**.
• ⚠️ آب مشکوک: مقاومت **۷ روزه‌ی** ملات ≥ **۹۰ درصد** ملات شاهد؛ زمان گیرش **نه زودتر از ۱٫۰ و نه دیرتر از ۱٫۵ ساعت** نسبت به شاهد.
• الزامات آب شامل **یخ** مصرفی، **آب آزاد سنگ‌دانه‌ها**، آب کامیون حمل و آب ساخت افزودنی‌ها هم می‌شود.
• افزودنی‌ها طبق **استاندارد ملی ۲۹۳۰** و با آزمون‌های جدول ۹-۲۲-۴ (مثلا برای **حباب‌ساز**: مقدار هوا و مشخصات حباب‌ها).

الیاف فولادی و مخلوط بتن (۹-۲۲-۴-۵ تا ۸)

• ⚠️ **الیاف فولادی** باید **آجدار** و طبق استاندارد ملی ۱۷۶۹۷ باشد؛ **نسبت طول به قطر ۵۰ تا ۱۰۰** (معمولا قطر ۰٫۴ تا ۱٫۳ و طول ۲۵ تا ۶۳ میلی‌متر).
• ⚠️ مقدار الیاف فولادی مصرفی **≥ ۶۰ کیلوگرم در مترمکعب**.
• ⚠️ **بزرگ‌ترین سنگ‌دانه** ≤ کمترین: **یک‌پنجم کوچک‌ترین بعد داخلی قالب**، **یک‌سوم ضخامت دال**، **سه‌چهارم حداقل فاصله‌ی آزاد میلگردها** و **سه‌چهارم حداقل پوشش**.
• اطلاعات هر مخلوط: f'c، **سن آزمایش اگر ≠ ۲۸ روز**، حداکثر w/c برای دوام (پیوست ۹-پ۱)، الزامات دوام، و در صورت لزوم الیاف و آتش‌پادی.
• مصالح طرح مخلوط باید **همان مصالح پروژه** باشند و برای **هر نوع و رده‌ی بتن طرح جداگانه** لازم است.
• ⚠️ مستندات مخلوط پیش از مصرف به **تأیید مهندس ناظر** می‌رسد؛ اگر داده‌ی آزمایشی نباشد و **f'c < ۲۵ مگاپاسکال**، طرح بر پایه‌ی تجربه‌ی موردتأیید ناظر مجاز است؛ برای **f'c ≥ ۲۵** داده‌ی آزمایشی **الزامی** است.
• سنگ‌دانه‌ی بتن در معرض رطوبت باید **فاقد واکنش قلیایی-سیلیسی و قلیایی-کربناتی** باشد یا تمهید لازم پیش‌بینی شود.

تولید و بتن‌ریزی (۹-۲۲-۵-۱ و ۲)

• مصالح آلوده یا فاسد نباید مصرف شوند؛ حمل و اختلاط طبق **آبا**.
• داخل قالب پیش از بتن‌ریزی از **مواد اضافی و یخ** پاک و **آب آزاد** خارج شود؛ **مصالح بنایی** در تماس با بتن **اشباع** شوند.
• ⚠️ استفاده از **لوله‌های آلومینیومی** (یا آلیاژ آن) در **پمپ بتن مجاز نیست**.
• بتن‌ریزی با سرعت مناسب، **بدون جداشدگی** و **بدون وقفه‌ی ایجادکننده‌ی درز سرد**، و تا حد امکان **نزدیک به محل نهایی**.
• ⚠️ بتن آلوده یا بتنی که کارایی‌اش در حد غیرقابل‌تراکم از دست رفته **نباید مصرف شود**؛ **روان‌کردن مجدد** با افزودنی روان‌کننده در حدود آبا **پیش از خروج از مخلوط‌کن** مجاز است مگر ناظر منع کند.
• بتن‌ریزی تا تکمیل هر قسمت در محدوده‌ی درزهای ازپیش‌تعیین‌شده **تقریبا پیوسته**؛ تراکم کامل دور آرماتورها و گوشه‌ها؛ سطح بالای بتن در قالب قائم **تراز**.

عمل‌آوری و بتن‌ریزی در هوای سرد و گرم (۹-۲۲-۵-۳ تا ۵)

• ⚠️ بتن با رشد مقاومت **متوسط**: در دمای **حداقل ۱۰ درجه** و محیط مرطوب معمولا **۷ روز**؛ رشد **سریع**: **۳ روز**؛ رشد **کند**: **۱۴ روز** (مگر با عمل‌آوری تسریع‌شده).
• ⚠️ جایی که **دوام مهم** است، عمل‌آوری باید **تا رسیدن به ۷۰ درصد مقاومت مشخصه** ادامه یابد.
• عمل‌آوری **تسریع‌شده** (بخار با فشار معمولی، گرما و رطوبت) مجاز است به شرط رسیدن به مقاومت لازم و **بی‌اثر بودن بر دوام**.
• نمونه‌های کارگاهی: حداقل **دو استوانه‌ی ۱۵۰×۳۰۰** یا **سه استوانه‌ی ۱۰۰×۲۰۰** میلی‌متر.
• ⚠️ کفایت عمل‌آوری: میانگین استوانه‌های **عمل‌آمده در کارگاه ≥ ۸۵ درصد** استوانه‌های عمل‌آمده‌ی **استاندارد**، **یا** بیش از f'c به اندازه‌ی **۳٫۵ مگاپاسکال**.
• ⚠️ **هوای سرد**: بتن‌ریزی و نگهداری در **دمای محیط کمتر از ۵ درجه‌ی سلسیوس**؛ **هوای گرم**: **دمای بتن بیشتر از ۳۲ درجه** — هر دو طبق **آبا**.

درزهای ساخت و ساخت قطعات (۹-۲۲-۵-۶ و ۷)

• طراح باید محل و جزئیات درزهای **ساخت، انقباض و جداکننده** و روش **انتقال برش** و **مضرس‌کردن** سطح بتن سخت‌شده را مشخص کند.
• ⚠️ درزی که محل یا جزئیاتش مشخص نشده باید به تأیید **مهندس طراح** برسد؛ اگر در دسترس نباشد، **مهندس ناظر با مشورت طراح دیگری** محل را تعیین می‌کند.
• ⚠️ درزهای ساخت در کف/سقف **در حدود یک‌سوم دهانه‌ی** دال‌ها و تیرها؛ در **تیرهای اصلی** حداقل **دو برابر عرض تیرهای متقاطع** از بر تیر متقاطع.
• ⚠️ درز ساخت پیش از بتن‌ریزی جدید: **تمیز**، **برداشتن دوغاب خشک‌شده**، **مضرس** و **اشباع** و سپس خارج‌کردن آب اضافی.
• تیرها و دال‌های متکی بر ستون/دیوار وقتی ریخته می‌شوند که بتن تکیه‌گاه **از حالت خمیری خارج** شده باشد؛ تیر، نشیمن، کتیبه و سرستون **یکپارچه با دال**.
• ⚠️ جایی که ستون و سقف یکپارچه اجرا می‌شوند، بتن ستون در **تمام عمق دال** و تا **حداقل ۲۰۰ میلی‌متر از بر ستون** ریخته و سپس با دال ادامه داده می‌شود.
• دال روی زمینی که **دیافراگم** یا جزء سیستم لرزه‌ای است: ایجاد درز با **اره** یا درزی که یکپارچگی را مخدوش کند **بدون تأیید ناظر مجاز نیست**.

آرماتور: پذیرش ظاهری، رواداری، خم و جوش (۹-۲۲-۶)

• گزارش **آزمایش‌های کارخانه‌ای** آرماتورها باید ارائه شود.
• ⚠️ آرماتور **زنگ‌زده یا پوسته‌شده** فقط اگر پس از زدودن زنگ با **برس دستی**، حداقل قطر، اندازه‌ی آج و وزن واحد طول با استاندارد منطبق باشد؛ هنگام بتن‌ریزی رویه‌ی آرماتور **عاری از یخ، گل و روغن**.
• ⚠️ رواداری **d ≤ ۲۰۰ mm: ±۱۰ mm** و پوشش: کمتر **−۱۰ mm** یا **یک‌سوم** کاهش؛ **d > ۲۰۰ mm: ±۱۳ mm** و پوشش: کمتر **−۱۳ mm** یا یک‌سوم.
• ⚠️ رواداری موقعیت طولی خم‌ها و انتهای آرماتور: انتهای ناپیوسته‌ی **نشیمن و تیر زیرسری ±۱۲ mm**؛ انتهای ناپیوسته‌ی **سایر اعضا ±۲۵ mm**؛ **سایر موقعیت‌ها ±۵۰ mm**.
• در اعضای لرزه‌ای متوسط و زیاد، رعایت رواداری نباید باعث شود **بیش از دو خاموت بسته با هم در تماس** باشند.
• ⚠️ خم‌کاری **سرد** و **پیش از جاگذاری**؛ خم‌کردن آرماتور **نیمه‌مدفون در بتن** بدون مجوز **مجاز نیست**.
• ⚠️ جوش میلگرد طبق **مبحث دهم**؛ **خال‌جوش میلگردهای متقاطع برای بستن مجاز نیست**.

مهارها، اقلام جاگذاری‌شده، پیش‌ساخته و قالب (۹-۲۲-۷ تا ۱۰)

• مهار کاشتنی طبق **دستورالعمل سازنده** و مهار چسبی طبق **دستورالعمل کتبی سازنده** نصب می‌شود.
• ⚠️ اقلام جاگذاری‌شده‌ی **آلومینیومی** باید **پوشش حفاظتی** داشته باشند (واکنش بتن-آلومینیوم و واکنش الکترولیتی فولاد-آلومینیوم).
• ⚠️ پیش از رسیدن بتن به مقاومت مشخصه، در لوله‌های مدفون **هیچ سیالی جز آب کمتر از ۳۲ درجه با فشار کمتر از ۰٫۳۵ مگاپاسکال** نباید جریان یابد.
• در دال‌ها لوله‌ها **بین شبکه‌ی بالا و پایین** (جز لوله‌ی گرمایش تشعشعی و ذوب برف)؛ لوله‌ها نباید نیاز به **برش یا جابه‌جایی میلگرد** ایجاد کنند.
• قطعات پیش‌ساخته برای **محل و جهت نصب و تاریخ تولید** نشانه‌گذاری و تا تکمیل اتصالات دائمی مهار می‌شوند.
• طراحی قالب با منظورکردن **روش و آهنگ بتن‌ریزی** و **بارهای حین ساخت (افقی، قائم و ضربه‌ای)**؛ درزهای قالب **آب‌بند**.
• ⚠️ برداشتن قالب یا واردکردن بار ساخت فقط وقتی که آن قسمت **مقاومت کافی** داشته باشد؛ مقاومت درجا با **استوانه‌های عمل‌آمده در کارگاه** یا روش موردتأیید ناظر؛ **بار ساخت بیشتر از مرده + زنده‌ی کاهش‌یافته** بدون تحلیل مجاز نیست.

ارزیابی و پذیرش بتن (۹-۲۲-۱۱)

• ⚠️ **یک نمونه‌ی آزمایش** = میانگین حداقل **دو استوانه‌ی ۱۵۰×۳۰۰** یا حداقل **سه استوانه‌ی ۱۰۰×۲۰۰** میلی‌متر از یک مخلوط، در سن **۲۸ روز** یا سن مشخص‌شده.
• آزمایشگاه باید صلاحیت تأییدشده از **وزارت راه و شهرسازی** داشته باشد؛ گزارش‌ها برای **ناظر، کارفرما، مقام قانونی مسئول** و در صورت لزوم تولیدکننده ارسال شود.
• ⚠️ نمونه‌برداری **در محل مصرف نهایی** و **برای هر نوع و رده در هر سازه جداگانه**.
• ⚠️ تواتر (پیمانه‌ی ۱ مترمکعبی) = بیشترین: **یک نمونه در هر نوبت کاری روزانه**، **هر ۳۰ مترمکعب**، **هر ۱۵۰ مترمربع دال و دیوار**، **هر ۱۰۰ متر تیر و کلاف** (اگر جدا ریخته شود) و **هر ۵۰ متر ستون**.
• ⚠️ برای پیمانه‌ی غیر ۱ مترمکعب، مقادیر متناسب تغییر می‌کنند ولی نسبت **نه بیشتر از ۲ و نه کمتر از نصف**.
• ⚠️ **حداقل ۶ نوبت نمونه‌برداری** برای هر نوع و رده در هر سازه؛ اگر **حجم کل کمتر از ۳۰ مترمکعب** باشد و ناظر بتن را مناسب بداند، می‌توان از نمونه‌برداری **صرف‌نظر** کرد.
• پذیرش دو شرط دارد: **میانگین هر سه نمونه‌ی متوالی** و **حد پایین هر نمونه‌ی منفرد**. اگر فقط شرط میانگین برقرار نباشد، بتن **از نظر سازه‌ای پذیرفتنی** است ولی باید میانگین را بالا برد؛ اگر شرط نمونه‌ی منفرد نقض شود → **بررسی بتن کم‌مقاومت**.
• ⚠️ بتن کم‌مقاومت: **مغزه‌گیری** (استاندارد ملی ۱۲۳۰۶) — **سه مغزه** از ناحیه‌ی هر نمونه‌ی نامطلوب؛ مغزه‌ها در **شرایط مرطوب** نگهداری؛ اگر باز هم مبهم ماند → **ارزیابی فصل ۹-۲۳**.
• آزمونه‌ی **مکعبی ۱۵۰ یا ۱۰۰ میلی‌متری** با ضوابط آبا به استوانه‌ای تبدیل می‌شود.

ارزیابی و پذیرش آرماتور (۹-۲۲-۱۲)

• ⚠️ هر **سری نمونه = ۵ آزمونه**؛ حداقل: **یک سری برای هر ۵۰۰ کیلونیوتن وزن (و کسر آن)**، **از هر قطر یک سری** و **از هر نوع فولاد یک سری**.
• رواداری طول، قطر و آج طبق **استاندارد ملی ۳۱۳۲**.
• اگر شرط مقاومت تسلیم ۵ آزمونه برقرار نشود، **سری دوم** گرفته و **۱۰ آزمونه** با رابطه‌ی آماری کنترل می‌شود.
• ⚠️ حداقل کرنش گسیختگی (طول مبنای **۱۰d / ۵d**): **S240: ۰٫۱۸ / ۰٫۲۵**؛ **S340: ۰٫۱۵ / ۰٫۱۸**؛ **S400: ۰٫۱۲ / ۰٫۱۶**؛ **S500: ۰٫۰۸ / ۰٫۱۰**.
• ⚠️ آزمایش خم: **S240، S340 و S400** خم سرد **۱۸۰ درجه** و خم مجدد ۹۰ درجه؛ **S500** خم سرد **۹۰ درجه**؛ نسبت قطر فک به قطر میلگرد: **S240 → ۲**، **S340 → ۳**، **S400 و S500 → ۵**؛ نمونه‌ی خم سرد حداقل **۲۵۰ میلی‌متر**.
• در وصله‌ی جوشی، آزمایش **جوش‌پذیری** لازم است (گسیختگی نباید در محل جوش یا مجاور آن باشد).
• میلگرد **پوسته‌شده** پس از **ماسه‌پاشی** دوباره کنترل مشخصات و قطر می‌شود؛ میلگرد **به‌شدت خم‌شده** فقط با قبولی در آزمایش خمش.

نظارت (۹-۲۲-۱۳)

• ⚠️ نظارت طبق **مبحث دوم**؛ در صورت اختلاف، **مبحث دوم حاکم** است.
• ⚠️ در **قاب‌های خمشی ویژه، اجزای لبه‌ی دیوار برشی و تیرهای هم‌بند ویژه**، ناظر باید آرماتورگذاری و بتن‌ریزی **همه‌ی اجزا** را کنترل و تأیید کند.
• ⚠️ گزارش‌های نظارت باید **حداقل ۱۰ سال** پس از پایان کار نگهداری شوند.
• گزارش شامل پیشرفت کار، **بارهای قابل‌ملاحظه‌ی حین ساخت**، اطلاعات مخلوط و نتایج آزمایش‌ها، و **دمای بتن و محافظت** وقتی دمای محیط **کمتر از ۵ یا بیشتر از ۳۵ درجه** است.
• ⚠️ **نظارت مداوم**: (الف) **بتن‌ریزی و جادادن بتن**، (ب) **کاشت مهار چسبی برای کشش دائم**، (پ) **آرماتورگذاری قاب‌های خمشی شکل‌پذیر، اجزای لبه و تیرهای هم‌بند**.
• **نظارت در فواصل زمانی**: آرماتورگذاری و اقلام جاگذاری‌شده، روش و مدت عمل‌آوری، برپاکردن و برداشتن قالب، توالی نصب پیش‌ساخته، و نصب مهارهای درجا و انبساطی/زیرچاکی.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۹

مباحث مرتبط

مبحث ۹: طرح و اجرای ساختمان‌های بتن‌آرمههمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی