بهداشت کار و محیط زیست — مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۳)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «بهداشت کار و محیط زیست» (بند ۱۲-۳) از مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۸ سوال دارد.
فهرست مطالب
- کلیات — مدیریت ریسک بهداشتی و زیست‌محیطی
- تسهیلات رفاهی — آب آشامیدنی، سرویس بهداشتی، رختکن، غذاخوری
- نور و روشنایی، تهویه، و کنترل عوامل آلوده‌کننده
- کمک‌های اولیه و آمادگی اضطراری
خلاصه درسنامه
کلیات — مدیریت ریسک بهداشتی و زیست‌محیطی
- مجری (پیمانکار کل) باید ریسک‌های بهداشت کار و مخاطرات زیست‌محیطی ناشی از عملیات ساختمانی را ارزیابی و مدیریت کند و بر اساس اولویت‌های حاصل از فرایند ارزیابی ریسک، برنامه‌های کنترلی را در هر یک از محل‌های کار اجرا کند؛ اولویت اقدامات کنترلی باید بر انجام اقدام در مبدأ ایجاد خطرها قرار داده شود.
- برای حذف آلاینده‌های هوا در مبدأ باید از تجهیزات کاهنده‌ی آلودگی هوا، در حد استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست و مبتنی بر قانون هوای پاک، استفاده شود. نتایج شناسایی و اقدامات کنترلی باید مستند و نگهداری شود و نسخه‌ای از آن به ناظر تحویل داده شود.
- مواد شیمیایی مصرفی در کارگاه باید دارای برچسب و برگ اطلاعات ایمنی مواد باشد و یک نسخه از آن در کارگاه نگهداری و در دسترس باشد؛ این برگ باید شامل نام تولیدکننده، خواص فیزیکی/شیمیایی، درجه‌ی اشتعال، نحوه‌ی مقابله در نشت/آتش‌سوزی و مخاطرات بهداشتی باشد.
- برنامه‌های کنترلی برای کاهش آلاینده‌ها به کمتر از حدود مجاز مواجهه‌ی شغلی باید به این ترتیب اجرا شود: حذف خطر، جداسازی محل‌های خطرناک، نصب حفاظ‌ها و کنترل‌های مهندسی (تهویه‌ی عمومی/موضعی)، محدودسازی ساعت کار افراد در معرض خطر یا جابجایی آن‌ها، و در نهایت تهیه و استفاده از تجهیزات حفاظت فردی.
- رها کردن فاضلاب و پسماندها جز در محل‌های تعیین‌شده ممنوع است و باید طبق «قانون مدیریت پسماندها» و «قانون نحوه‌ی جلوگیری از آلودگی آب» عمل شود. کلیه‌ی شاغلان باید دارای کارت سلامت شغلی معتبر باشند.
- مجری در کارگاه‌های با بیش از ۲۰۰ کارگر شاغل باید خانه‌ی بهداشت تشکیل دهد؛ در کارگاه‌های مشمول قانون کار (دائمی/فصلی/موقت با حداقل سه ماه فعالیت در سال) با حداقل ۲۵ کارگر — و در برخی کارگاه‌های کوچک‌تر حسب نظر کارشناسان — باید «کمیته‌ی حفاظت فنی و بهداشت کار» تشکیل شود.
تسهیلات رفاهی — آب آشامیدنی، سرویس بهداشتی، رختکن، غذاخوری
- در تمام محل‌های کار باید آب آشامیدنی سالم، گوارا و کافی در اختیار کارگران قرار گیرد؛ به کارگرانی که مدت مدیدی در گرمای زیاد کار می‌کنند، باید قرص نمک طعام داده شود. اگر آب غیرآشامیدنی در کارگاه نگهداری شود، باید تابلوی «آب آشامیدنی نیست» روی مخازن و شیرهای برداشت آن نصب شود.
- در هر کارگاه باید به تعداد لازم سرویس بهداشتی شامل توالت، روشویی و دوش محصور و مجزا با آب سرد و گرم، طبق «آیین‌نامه‌ی تأسیسات و تسهیلات بهداشتی» ساخته و آماده شود.
- در هر کارگاه باید متناسب با تعداد کارگران، محل سرپوشیده و بهداشتی برای تعویض و نگهداری لباس کارگران (رختکن) فراهم شود؛ همچنین محل غذاخوری و محل مناسب و مجزا با امکانات لازم برای کارگرانی که در کارگاه ساکن می‌شوند، باید تأمین شود.
نور و روشنایی، تهویه، و کنترل عوامل آلوده‌کننده
- در کلیه‌ی محل‌های کار، عبور و مرور، سرویس‌های بهداشتی، رختکن، غذاخوری، اقامت و استراحت کارگران، باید نور و روشنایی طبیعی یا مصنوعی منطبق با حدود مجاز مواجهه‌ی شغلی فراهم شود و در صورت لزوم، وسیله‌ی روشنایی قابل‌حمل نیز در دسترس باشد.
- محل‌های کار، رختکن، سرویس‌های بهداشتی، اقامت، استراحت و غذاخوری کارگران، باید به‌طور طبیعی یا مصنوعی تهویه شود تا هوای کافی و سالم برای این محل‌ها فراهم گردد.
- مجری باید اقدامات لازم را برای کنترل گرما، سرما، رطوبت و بخار داغ، سر و صدا و ارتعاش، گرد و غبار، دود و سایر عوامل آلوده‌کننده در کارگاه و شعاع مؤثر آن به عمل آورد و برای حفظ سلامتی کارگران از اثر سرمازدگی یا گرمازدگی اقدامات لازم را انجام دهد.
- برای کارگرانی که به‌طور مستمر با گچ، سیمان یا سایر مواد آلوده‌کننده تماس مستقیم دارند، باید در هر نوبت کار یک بار شیر داده شود.
کمک‌های اولیه و آمادگی اضطراری
- در هر کارگاه، باید متناسب با نوع کار و تعداد کارگران، وسایل کمک‌های اولیه فراهم شود و افراد در زمینه‌ی چگونگی استفاده از آن‌ها و علائم مربوط (طبق مبحث بیستم) آموزش داده شوند.
- جعبه‌ی کمک‌های اولیه باید حداقل شامل این اقلام باشد: قیچی، سنجاق قفلی، دستکش، گاز استریل، باند، پنبه، چسب زخم، پماد سوختگی، پماد آنتی‌بیوتیک (جنتامایسین یا تتراسایکلین)، قرص مسکن (آسپرین یا استامینوفن ساده)، ضدعفونی‌کننده (بتادین یا ساولن)، صابون (ترجیحا مایع).
- این جعبه باید توسط مجری تهیه و در محل مناسب نصب و از هر گونه آلودگی و گردوغبار دور نگه‌داشته شود و همیشه در دسترس کارگران باشد.
- مجری موظف است وسایل ارتباطی برای تماس فوری با مراکز اورژانس و آتش‌نشانی، و امکانات لازم برای امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب‌دیده یا بیمار، در کارگاه فراهم کند. همچنین مجری باید حداقل یک تابلوی راهنمای واکنش اضطراری در ورودی کارگاه و هر یک از ساختمان‌ها نصب کند.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| اولویت اقدامات کنترلی آلاینده‌ها | حذف خطر → جداسازی → حفاظ/تهویه‌ی مهندسی → محدودسازی ساعت/جابجایی → تجهیزات حفاظت فردی |
| آستانه‌ی تشکیل خانه‌ی بهداشت | کارگاه با بیش از ۲۰۰ کارگر شاغل |
| آستانه‌ی تشکیل کمیته‌ی حفاظت فنی و بهداشت کار | کارگاه مشمول قانون کار با حداقل ۲۵ کارگر و حداقل سه ماه فعالیت سالانه |
| تناوب شیر لبنیات برای کارگران تماس با گچ/سیمان | یک بار در هر نوبت کار |
| حداقل اقلام جعبه‌ی کمک‌های اولیه | قیچی، سنجاق قفلی، دستکش، گاز استریل، باند، پنبه، چسب زخم، پماد سوختگی/آنتی‌بیوتیک، مسکن، ضدعفونی‌کننده، صابون |
| مرجع صدور کارت سلامت شغلی | وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی |
| علامت الزامی روی مخازن آب غیرآشامیدنی | تابلوی «آب آشامیدنی نیست» |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: طبق بند ۱۲-۳-۱-۳، اولویت اقدامات کنترلی باید بر چه چیزی متمرکز شود؟
الف) خرید تجهیزات حفاظت فردی بیشتر
ب) انجام اقدامات کنترلی در مبدأ ایجاد خطرها، آلاینده‌ها و عوامل زیان‌آور
ج) افزایش ساعت کار کارگران
د) افزایش تعداد کارگران
پاسخ صحیح: گزینه ب — انجام اقدامات کنترلی در مبدأ ایجاد خطرها، آلاینده‌ها و عوامل زیان‌آور
طبق بند ۱۲-۳-۱-۳، اولویت اقدامات کنترلی باید بر انجام اقدامات کنترلی در مبدأ ایجاد خطرها، آلاینده‌ها و عوامل زیان‌آور در محل‌های کار قرار داده شود.
طبق بند ۱۲-۳-۱-۳، اولویت اقدامات کنترلی باید بر انجام اقدامات کنترلی در مبدأ ایجاد خطرها، آلاینده‌ها و عوامل زیان‌آور در محل‌های کار قرار داده شود.
سوال ۲: رها کردن فاضلاب و پسماندهای ناشی از عملیات ساختمانی جز در محل‌های تعیین‌شده، طبق کدام قوانین ممنوع است؟
الف) قانون کار و قانون مجازات اسلامی
ب) قانون مدیریت پسماندها و قانون نحوه‌ی جلوگیری از آلودگی آب
ج) قانون نظام مهندسی
د) قانون شهرداری‌ها
پاسخ صحیح: گزینه ب — قانون مدیریت پسماندها و قانون نحوه‌ی جلوگیری از آلودگی آب
طبق بند ۱۲-۳-۱-۱۱، دفع این‌گونه مواد و ضایعات باید مطابق با مفاد «قانون مدیریت پسماندها» و «قانون نحوه‌ی جلوگیری از آلودگی آب» انجام شود.
طبق بند ۱۲-۳-۱-۱۱، دفع این‌گونه مواد و ضایعات باید مطابق با مفاد «قانون مدیریت پسماندها» و «قانون نحوه‌ی جلوگیری از آلودگی آب» انجام شود.
سوال ۳: به کارگرانی که مدت مدیدی در گرمای زیاد کار می‌کنند، چه چیزی باید داده شود؟
الف) قرص ویتامین C
ب) قرص نمک طعام
ج) قرص مسکن
د) قرص ضد سرگیجه
پاسخ صحیح: گزینه ب — قرص نمک طعام
طبق بند ۱۲-۳-۲-۱، به کارگرانی که برای مدت مدید در گرمای زیاد کار می‌کنند، باید قرص نمک طعام داده شود.
طبق بند ۱۲-۳-۲-۱، به کارگرانی که برای مدت مدید در گرمای زیاد کار می‌کنند، باید قرص نمک طعام داده شود.
سوال ۴: برای کارگرانی که به‌طور مستمر با گچ، سیمان یا سایر مواد آلوده‌کننده تماس مستقیم دارند، چه ماده‌ای باید در هر نوبت کار داده شود؟
الف) آب میوه
ب) شیر
ج) چای
د) قرص آهن
پاسخ صحیح: گزینه ب — شیر
طبق بند ۱۲-۳-۱-۱۲، به کارگرانی که به‌طور مستمر با گچ، سیمان یا سایر مواد آلوده‌کننده تماس مستقیم دارند، باید در هر نوبت کار یک بار شیر داده شود.
طبق بند ۱۲-۳-۱-۱۲، به کارگرانی که به‌طور مستمر با گچ، سیمان یا سایر مواد آلوده‌کننده تماس مستقیم دارند، باید در هر نوبت کار یک بار شیر داده شود.
سوال ۵: کدام گزینه جزو اقلام حداقلی جعبه‌ی کمک‌های اولیه است؟
الف) پماد سوختگی و پماد آنتی‌بیوتیک، مسکن و ضدعفونی‌کننده
ب) قرص خواب‌آور
ج) سرم تزریقی
د) آنتی‌بیوتیک خوراکی قوی
پاسخ صحیح: گزینه الف — پماد سوختگی و پماد آنتی‌بیوتیک، مسکن و ضدعفونی‌کننده
طبق بند ۱۲-۳-۸-۲، جعبه‌ی کمک‌های اولیه باید حداقل شامل قیچی، سنجاق قفلی، دستکش، گاز استریل، باند، پنبه، چسب زخم، پماد سوختگی، پماد آنتی‌بیوتیک، قرص مسکن، ضدعفونی‌کننده و صابون باشد.
طبق بند ۱۲-۳-۸-۲، جعبه‌ی کمک‌های اولیه باید حداقل شامل قیچی، سنجاق قفلی، دستکش، گاز استریل، باند، پنبه، چسب زخم، پماد سوختگی، پماد آنتی‌بیوتیک، قرص مسکن، ضدعفونی‌کننده و صابون باشد.
سوال ۶: مجری چه امکاناتی باید برای مواقع اضطراری پزشکی در کارگاه فراهم کند؟
الف) فقط جعبه‌ی کمک‌های اولیه
ب) وسایل ارتباطی برای تماس فوری با اورژانس/آتش‌نشانی و امکانات امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب‌دیده
ج) فقط بیمه‌ی درمانی
د) فقط شماره‌ی تلفن کارفرما
پاسخ صحیح: گزینه ب — وسایل ارتباطی برای تماس فوری با اورژانس/آتش‌نشانی و امکانات امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب‌دیده
طبق بندهای ۱۲-۳-۸-۳ و ۱۲-۳-۸-۴، مجری موظف است وسایل ارتباطی تماس فوری با اورژانس و آتش‌نشانی، و امکانات امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب‌دیده یا بیمار را فراهم کند.
طبق بندهای ۱۲-۳-۸-۳ و ۱۲-۳-۸-۴، مجری موظف است وسایل ارتباطی تماس فوری با اورژانس و آتش‌نشانی، و امکانات امداد و نجات و انتقال اضطراری کارگران آسیب‌دیده یا بیمار را فراهم کند.
سایر فصل‌های مبحث ۱۲
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: ایمنیفصل ۴: تجهیزات حفاظت فردیفصل ۵: وسایل و سازه‌های حفاظتیفصل ۶: ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانیفصل ۷: وسایل دسترسیفصل ۸: تخریب و برچیدن ساختمانفصل ۹: عملیات خاکیفصل ۱۰: عملیات ساخت، برپایی و نصب سازه ساختمانفصل ۱۱: سایر مقررات مربوط
مباحث مرتبط
مبحث ۱۲: ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجراهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی