ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانی — مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۶)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانی» (بند ۱۲-۶) از مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- کلیات — دامنه، انتخاب و بازرسی ابزار و ماشین‌آلات
- دستگاه‌ها و وسایل موتوری بالابر — کلیات، ظرفیت و کابین
- بازرسی دوره‌ای، متصدی و ممنوعیت‌های بهره‌برداری از بالابر
- آسانسور کارگاهی و قفسه‌ی آن
- وسایل موتوری نقل‌وانتقال، خاک‌برداری و جابجایی مصالح
خلاصه درسنامه
کلیات — دامنه، انتخاب و بازرسی ابزار و ماشین‌آلات
- ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانی موضوع این فصل شامل: دستگاه‌ها و ماشین‌آلات موتوری بالابر، ماشین‌آلات عملیات خاکی، وسیله‌ی نقلیه‌ی موتوری حمل‌ونقل مصالح و ضایعات، ماشین‌آلات برقی و مکانیکی، و ابزارهای دستی و قدرتی است.
- مجری موظف است ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات را متناسب با نوع فعالیت اجرایی انتخاب کند؛ استفاده از آن‌ها در غیر از کاربرد طراحی‌شده ممنوع است. استقرار تجهیزات و ماشین‌آلات در معابر عمومی ممنوع است؛ حتی با اخذ مجوز، این وسایل نباید در فاصله‌ی کمتر از ۱۵ متر از تقاطع مستقر شوند.
- ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات باید در موارد زیر توسط اشخاص دارای صلاحیت بازدید و کنترل شوند: پیش از استفاده برای نخستین بار، پس از هر گونه جابجایی/نصب/تعمیر اساسی، و در فواصل زمانی معین طبق شیوه‌نامه‌ی سازنده. متصدیان و رانندگان آن‌ها باید آموزش لازم را فراگرفته و دارای پروانه‌ی مهارت فنی یا گواهینامه‌ی ویژه باشند.
- قسمت‌های انتقال‌دهنده‌ی نیرو (تسمه، زنجیر، چرخ‌دنده، محور گردنده) و قسمت‌های داغ یا تیز/برنده که امکان برخورد با متصدی دارند، باید پوشش یا حفاظ مناسب داشته باشند. نصب، راه‌اندازی، تعمیر و تنظیم ماشین‌آلات باید توسط اشخاص دارای صلاحیت انجام شود.
- پیش از تعمیر، نظافت یا روغن‌کاری، ماشین‌آلات باید خاموش و جریان برق ابزارهای برقی قطع شود؛ تعمیر وسایل حاوی بخار یا هوای فشرده تا تخلیه‌ی کامل آن‌ها ممنوع است. تجهیزات و ماشین‌آلات نباید در نقاط دارای خطر لغزش، ریزش دیوار گود یا اشتعال/انفجار پارک یا استفاده شود.
- پوشش و زره‌ی کابل برق، لوله، بست و سایر قسمت‌های فلزی ابزار و ماشین‌آلات برقی باید اتصال زمین مؤثر داشته باشد. تجهیزات و وسایل حفاظت و کنترل برق باید طبق مبحث سیزدهم و آیین‌نامه‌ی حفاظتی تأسیسات الکتریکی در کارگاه‌ها نصب و استفاده شود.
- در استفاده از ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات، رعایت آیین‌نامه‌های متعدد مصوب شورای عالی حفاظت فنی الزامی است، از جمله: حفاظت در مقابل خطرات وسایل انتقال نیرو، ایمنی سیستم اتصال به زمین (ارتینگ)، حفاظتی صنایع چوب، حفاظتی ماشین‌های سنگ‌زنی، ایمنی جوشکاری و برشکاری گرم، حفاظتی تأسیسات الکتریکی در کارگاه‌ها، حفاظتی وسایل حمل‌ونقل و جابجایی مواد، ایمنی ماشین‌های لیفتراک، ایمنی دستگاه‌های مخلوط‌کن و همزن، ایمنی ماشین‌های افزار، و ایمنی کار با ماشین‌آلات عمرانی.
دستگاه‌ها و وسایل موتوری بالابر — کلیات، ظرفیت و کابین
- دستگاه‌ها و وسایل موتوری بالابر شامل وسایل ثابت و متحرک موتوری از قبیل جرثقیل ثابت و متحرک و آسانسور موقت حمل بار و نفر است. اجزای آن‌ها (اتصالات، کابل، زنجیر، قلاب، مهار، پایه، ریل، کابین) باید توسط اشخاص دارای صلاحیت طبق توصیه‌های سازنده نصب و آماده شود.
- هر وسیله‌ی بالابر دارای ظرفیت بار مجاز، سرعت و زاویه‌ی کار مطمئن است که باید روی تابلو درج و نصب شود؛ بار و سرعت کار نباید از ظرفیت مطمئن آن بیشتر باشد. دستگاه بالابر باید دارای سیستم قطع‌کننده‌ی اضطراری، به‌ویژه سیستم قطع خودکار برای متوقف کردن قلاب در فاصله‌ی حداکثر ۲۰ سانتی‌متری از قرقره‌ی وینچ باشد.
- استفاده از آسانسورهای موقت حمل بار و نفر بدون حضور متصدی ممنوع است؛ متصدی نباید همزمان کار دیگری انجام دهد. کابین و محل کار متصدی باید دارای سقف محکم، میدان دید کافی، ارتباط صوتی با خارج و وسیله‌ی اطفاء حریق باشد. قلاب دستگاه باید مجهز به شیطانک باشد تا از جداشدن اتفاقی بار جلوگیری شود.
- دستگاه‌های بالابر ثابت (جرثقیل برجی/تاور کرین، آسانسور کارگاهی) باید به‌طور مطمئن مهار شوند: پایداری و مقاومت زمین استقرار پیش از نصب باید بررسی شود؛ مهار باید در برابر حداکثر نیروی باد مقاوم باشد؛ قسمت‌های گردنده باید حفاظ مخصوص داشته باشند.
بازرسی دوره‌ای، متصدی و ممنوعیت‌های بهره‌برداری از بالابر
- بازدیدهای دوره‌ای طبق برنامه‌ی زیر انجام می‌شود: بازدید روزانه‌ی قلاب‌ها/کابل‌ها/زنجیره‌ها توسط متصدی؛ بازدید هفتگی کلیه‌ی قسمت‌ها توسط شخص دارای صلاحیت؛ و معاینه‌ی فنی و صدور برگ گواهی اجازه‌ی کار پیش از استفاده‌ی نخست، پس از هر جابجایی، و هر سه ماه یک بار توسط شخص دارای صلاحیت. تعمیرات اساسی باید در دفتر ویژه ثبت و امضا شود.
- راننده یا متصدی دستگاه بالابر باید سلامت کامل جسمی/روانی، گواهی آموزشی و پروانه‌ی مهارت فنی داشته باشد؛ برای جرثقیل متحرک، گواهینامه‌ی ویژه‌ی رانندگی نیز الزامی است. هر دستگاه بالابر علاوه بر متصدی، باید دارای یک کمک‌متصدی/علامت‌دهنده‌ی آموزش‌دیده و دارای گواهی طبق مبحث بیستم باشد.
- جابجایی و حمل کارگران و افراد با وسایل بالابرنده‌ی بار ممنوع است؛ راننده و افراد کمکی در حین کار مجاز به خوردن/آشامیدن/استعمال دخانیات/استفاده از تلفن همراه نیستند. در هنگام باد و طوفان باید از کار کردن با دستگاه‌های بالابر خودداری شود و بازوی جرثقیل برجی در حالت آزاد قرار گیرد.
- هیچ باری نباید با دستگاه بالابر از روی معابر و فضاهای عمومی/خصوصی مجاور عبور داده شود، مگر با کسب مجوز و رعایت تمهیدات ایمنی؛ عبور بار از روی املاک مجاور نیز مستلزم اذن کتبی مالک و تأیید مرجع صدور پروانه است.
آسانسور کارگاهی و قفسه‌ی آن
- قفسه‌ی آسانسور کارگاهی باید در سراسر ارتفاع بسته باشد و در حفاظ دسترسی به کابین در طبقات باید مشبک باشد. دیواره‌ی قفسه باید از تیغه‌ی سراسری یا شبکه‌ی فلزی/نرده چوبی ساخته شود؛ اندازه‌ی روزنه‌های شبکه نباید از ۵ سانتی‌متر بیشتر باشد (در نزدیکی وزنه‌های تعادل، حداکثر ۱۲ میلی‌متر).
- قفسه‌ی آسانسور کارگاهی خارج از ساختمان، از هر طرف تا ارتفاع سه متر و در سمت رو به ساختمان در تمام ارتفاع باید بسته باشد. کلید قطع جریان برق باید داخل اتاقک قرار گیرد؛ کابین باید به حسگر کنترل بار مجهز باشد.
- آسانسور باید به کنترل‌کننده‌ی مکانیکی سرعت (گاورنر) مجهز باشد که به ترمز ایمنی مربوط شود؛ ترمز ایمنی و گاورنر باید پلمب شوند. درها باید سوئیچ قفل‌دار برقی داشته باشند تا حرکت آسانسور با در باز ممکن نباشد.
- آسانسورهای کارگاهی (مسافری و باری) باید هر شش ماه یک بار طبق مبحث پانزدهم توسط مؤسسات تأییدشده بازرسی شوند و تصویر گواهینامه‌ی ایمنی دستگاه در کابین و حداقل یک محل مناسب دیگر نصب شود. جرثقیل‌های برجی باید مجهز به سیستم اتصال به زمین و صاعقه‌گیر باشند.
وسایل موتوری نقل‌وانتقال، خاک‌برداری و جابجایی مصالح
- این وسایل شامل ماشین‌آلات و وسایل موتوری به‌کاررفته در جابجایی مصالح، خاک و ضایعات، همچنین گودبرداری یا تخریب است. پیش از آغاز کار باید ترمز، جعبه‌فرمان، لاستیک، چراغ، بوق و برف‌پاک‌کن بازدید شود تا در مسیرهای ناهموار و شیب‌دار کارگاه قابل‌کنترل باشند؛ اطراف و زیر این وسایل باید پیش از روشن کردن موتور بازدید شود.
- در کارگاهی که از وسایل موتوری خاک‌برداری استفاده می‌شود، باید راه‌های ورود و خروج مطمئن ایجاد شود و علائم هشداردهنده، به‌ویژه هنگام حرکت به سمت عقب، فراهم شود. بارگیری بیش از ظرفیت مجاز ممنوع است؛ بارها باید با زنجیر/کابل/طناب محکم بسته شود.
- در موقع بارگیری وسایل نقلیه با جرثقیل/لودر، کلیه‌ی سرنشینان باید وسیله را ترک کنند، مگر آنکه کابین راننده با ورق فولادی تقویت‌شده باشد؛ همچنین باید از موانعی مانند بلوک چوبی برای جلوگیری از حرکت اتفاقی استفاده شود.
- در موقع توقف وسایل موتوری گودبرداری (لودر، بولدوزر، بیل مکانیکی)، کف جام (باکت) باید روی زمین قرار داده شود. چرخ کامیون‌ها هنگام خروج از کارگاه باید شستشو و تمیز شود؛ تردد بدون گلگیر ممنوع است.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| حداقل فاصله‌ی استقرار تجهیزات از تقاطع (با مجوز) | ۱۵ متر |
| فاصله‌ی حداکثری قطع خودکار قلاب بالابر از قرقره‌ی وینچ | ۲۰ سانتی‌متر |
| تناوب بازدید هفتگی دستگاه بالابر | هفته‌ای یک بار، توسط شخص دارای صلاحیت |
| تناوب معاینه‌ی فنی و صدور برگ گواهی کار | پیش از استفاده‌ی نخست، پس از جابجایی، و هر سه ماه یک بار |
| حداکثر اندازه‌ی روزنه‌های شبکه‌ی دیواره‌ی قفسه‌ی آسانسور کارگاهی | ۵ سانتی‌متر (۱۲ میلی‌متر نزدیک وزنه‌های تعادل) |
| ارتفاع الزامی بستگی قفسه‌ی آسانسور کارگاهی خارج از ساختمان | تا ۳ متر از هر طرف؛ در سمت رو به ساختمان، تمام ارتفاع |
| تناوب بازرسی رسمی آسانسورهای کارگاهی | هر شش ماه یک بار، طبق مبحث پانزدهم |
| قاعده‌ی حمل کارگران با بالابر بار | ممنوع؛ وسایل بالابرنده‌ی بار برای حمل افراد استفاده نمی‌شود |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: کدام گزینه جزو ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانی موضوع فصل ۱۲-۶ نیست؟
الف) دستگاه‌ها و ماشین‌آلات موتوری بالابر
ب) ابزارهای دستی و قدرتی
ج) تجهیزات حفاظت فردی مانند کلاه ایمنی
د) وسیله‌ی نقلیه‌ی موتوری حمل‌ونقل مصالح
پاسخ صحیح: گزینه ج — تجهیزات حفاظت فردی مانند کلاه ایمنی
طبق بند ۱۲-۶-۱-۱، این فصل شامل دستگاه‌های بالابر، ماشین‌آلات خاکی، وسایل نقلیه‌ی حمل‌ونقل، ماشین‌آلات برقی/مکانیکی و ابزارهای دستی/قدرتی است؛ تجهیزات حفاظت فردی موضوع فصل ۱۲-۴ است.
طبق بند ۱۲-۶-۱-۱، این فصل شامل دستگاه‌های بالابر، ماشین‌آلات خاکی، وسایل نقلیه‌ی حمل‌ونقل، ماشین‌آلات برقی/مکانیکی و ابزارهای دستی/قدرتی است؛ تجهیزات حفاظت فردی موضوع فصل ۱۲-۴ است.
سوال ۲: تعمیر وسایل و تجهیزات حاوی بخار یا هوای فشرده چه شرطی دارد؟
الف) بدون محدودیت، در هر شرایطی مجاز است
ب) ممنوع است تا زمانی که بخار یا هوای فشرده تخلیه و بی‌اثر نشده باشد
ج) فقط با حضور ناظر مجاز است
د) فقط در شب مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است تا زمانی که بخار یا هوای فشرده تخلیه و بی‌اثر نشده باشد
طبق بند ۱۲-۶-۱-۱۲، تعمیر وسایل و تجهیزاتی که حاوی بخار یا هوای فشرده باشد، تا زمانی که بخار یا هوای فشرده‌ی آن‌ها تخلیه و بی‌اثر نشده باشد، ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۶-۱-۱۲، تعمیر وسایل و تجهیزاتی که حاوی بخار یا هوای فشرده باشد، تا زمانی که بخار یا هوای فشرده‌ی آن‌ها تخلیه و بی‌اثر نشده باشد، ممنوع است.
سوال ۳: قلاب دستگاه بالابر باید مجهز به چه چیزی باشد تا از جدا شدن اتفاقی بار جلوگیری شود؟
الف) شیطانک
ب) زنگ هشدار
ج) چراغ قوه
د) کلید قفل
پاسخ صحیح: گزینه الف — شیطانک
طبق بند ۱۲-۶-۲-۷، قلاب دستگاه و وسیله‌ی بالابر باید مجهز به شیطانک باشد تا مانع جدا شدن اتفاقی بار از آن شود.
طبق بند ۱۲-۶-۲-۷، قلاب دستگاه و وسیله‌ی بالابر باید مجهز به شیطانک باشد تا مانع جدا شدن اتفاقی بار از آن شود.
سوال ۴: جابجایی و حمل کارگران با وسایل بالابرنده‌ی بار چه حکمی دارد؟
الف) مجاز است اگر ایمن باشد
ب) ممنوع است
ج) فقط برای مسافت کوتاه مجاز است
د) فقط با اجازه‌ی کارفرما مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است
طبق بند ۱۲-۶-۲-۱۷، جابجایی و حمل کارگران و افراد با وسایل بالابرنده‌ی بار ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۶-۲-۱۷، جابجایی و حمل کارگران و افراد با وسایل بالابرنده‌ی بار ممنوع است.
سوال ۵: آسانسورهای کارگاهی (مسافری و باری) باید هر چند وقت یک بار بازرسی رسمی شوند؟
الف) هر ماه یک بار
ب) هر سه ماه یک بار
ج) هر شش ماه یک بار
د) فقط یک بار در ابتدای نصب
پاسخ صحیح: گزینه ج — هر شش ماه یک بار
طبق بند ۱۲-۶-۲-۳۲، آسانسورهای کارگاهی باید هر شش ماه یک بار بر اساس الزامات مبحث پانزدهم و استانداردهای معتبر، توسط مؤسسات تأییدشده بازرسی شوند.
طبق بند ۱۲-۶-۲-۳۲، آسانسورهای کارگاهی باید هر شش ماه یک بار بر اساس الزامات مبحث پانزدهم و استانداردهای معتبر، توسط مؤسسات تأییدشده بازرسی شوند.
سوال ۶: چرخ کامیون‌ها و ماشین‌آلات هنگام خروج از کارگاه چه اقدامی نیاز دارد و تردد با چه وضعیتی ممنوع است؟
الف) باید شستشو و تمیز شود؛ تردد بدون گلگیر ممنوع است
ب) نیازی به هیچ اقدامی نیست
ج) فقط باید باد لاستیک چک شود
د) فقط باید ترمزها بررسی شود
پاسخ صحیح: گزینه الف — باید شستشو و تمیز شود؛ تردد بدون گلگیر ممنوع است
طبق بند ۱۲-۶-۳-۶، چرخ کامیون‌ها و ماشین‌آلات، در زمان خروج از کارگاه باید شستشو، نظافت و تمیز شود؛ تردد کامیون‌های بدون گلگیر روی چرخ ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۶-۳-۶، چرخ کامیون‌ها و ماشین‌آلات، در زمان خروج از کارگاه باید شستشو، نظافت و تمیز شود؛ تردد کامیون‌های بدون گلگیر روی چرخ ممنوع است.
سایر فصل‌های مبحث ۱۲
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: ایمنیفصل ۳: بهداشت کار و محیط زیستفصل ۴: تجهیزات حفاظت فردیفصل ۵: وسایل و سازه‌های حفاظتیفصل ۷: وسایل دسترسیفصل ۸: تخریب و برچیدن ساختمانفصل ۹: عملیات خاکیفصل ۱۰: عملیات ساخت، برپایی و نصب سازه ساختمانفصل ۱۱: سایر مقررات مربوط
مباحث مرتبط
مبحث ۱۲: ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجراهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی