تخریب و برچیدن ساختمان — مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۸)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تخریب و برچیدن ساختمان» (بند ۱۲-۸) از مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۸ سوال دارد.
فهرست مطالب
- کلیات — تعریف و اقدامات پیش از تخریب
- اجرای تخریب — ترتیب، بارگذاری و پاک‌سازی روزانه
- تخریب کف و سقف، و تخریب دیوارها
- تخریب سازه‌ی بتنی و فولادی، و دودکش بلند صنعتی
- مصالح و ضایعات حاصل از تخریب
خلاصه درسنامه
کلیات — تعریف و اقدامات پیش از تخریب
- تخریب و برچیدن یعنی هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان به منظور حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت، مقاوم‌سازی، بهسازی یا بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد.
- پیش از شروع عملیات تخریب، مجری باید: مجوزهای لازم را اخذ کند؛ برنامه‌ریزی تخریب (روش، دفع نخاله، زمان‌بندی) را تهیه کند؛ محل چاه‌های موجود را بررسی و ایمن‌سازی کند؛ جریان آب/برق/گاز را قطع یا سالم‌سازی کند؛ حداقل یک هفته پیش به ساکنان مجاور اطلاع دهد؛ پیاده‌روها را محافظت کند؛ وسایل و تجهیزات لازم را طبق فصل ۱۲-۶ تهیه کند؛ اثر تخریب بر سازه‌های همجوار را بررسی کند؛ برنامه‌ی دفع نخاله تهیه کند؛ در ساختمان‌های خاص (دکل، کارخانه، بیمارستان) بازدید تخصصی انجام دهد؛ برق‌گیر و شیشه‌ها را از پیش جدا کند؛ و از کارگران باتجربه با نظارت اشخاص دارای صلاحیت استفاده کند.
- کلیه‌ی راه‌های ارتباطی ساختمان مورد تخریب، به‌استثنای پلکان‌ها/راهروها/نردبان‌ها/درهای مورد استفاده‌ی کارگران، باید در تمام مدت برچیدن مسدود شود؛ هیچ راه خروجی نباید پیش از جایگزینی راه دیگر تأییدشده برچیده شود.
- در تخریب ساختمان‌های آسیب‌دیده (فرسودگی، سیل، آتش‌سوزی، زلزله، انفجار)، دیوارها/پایه‌ها/ستون‌ها باید پیش از برچیدن زیر نظر شخص دارای صلاحیت مهار و شمع‌بندی شوند.
اجرای تخریب — ترتیب، بارگذاری و پاک‌سازی روزانه
- هر یک از اجزای سازه و تجهیزات مورداستفاده در تخریب (کف، کف موقت، چوب‌بست، پله‌ی موقت، سقف) نباید بیش از یک‌سوم مقاومت خود بارگذاری شود. میخ موجود در تیر یا تخته باید بلافاصله به داخل چوب فرو کوبیده یا بیرون کشیده شود.
- تخریب و برچیدن باید از بالاترین قسمت یا طبقه شروع و به پایین‌ترین قسمت ختم شود. در موارد خاص (استفاده از مواد منفجره، کشیدن با کابل، ضربه با وزنه‌های در حال نوسان)، باید تمهیدات ایمنی متناسب اتخاذ شود.
- در پایان هر نوبت کار، قسمت‌های در دست تخریب نباید در شرایط ناپایدار (آسیب‌پذیر در برابر باد یا ارتعاش) رها شود؛ باید از پایداری چوب‌بست‌ها، شمع‌ها و سایر وسایل حفاظتی باقی‌مانده اطمینان حاصل شود.
- انباشتن مصالح و ضایعات جداشده در پیاده‌رو و معابر عمومی بدون مجوز ممنوع است؛ در صورت نبود فضای کافی در محل، مواد باید هر روز به مکان مجاز دیگر منتقل شود. برای حفظ بهداشت کارگران و عابران، باید با آب‌پاشی از پراکنده شدن گردوغبار جلوگیری شود؛ تخریب در شب جز در مواقع اضطراری با تأیید مرجع صدور پروانه ممنوع است.
تخریب کف و سقف، و تخریب دیوارها
- پیش از تخریب سقف، راه‌های ورودی به طبقه‌ی زیر آن باید مسدود شود. در طاق ضربی، آجرها و مصالح بین دو تیرآهن تا تکیه‌گاه‌های طاق باید به‌طور کامل برداشته شود؛ در تخریب سقف بتن پیش‌تنیده، باید به انرژی ذخیره‌شده در بتن و خطرات آزادسازی آن توجه شود.
- در تخریب سقف طاق ضربی، پس از برداشتن قسمتی از آجرها، روی تیرها باید تخته‌های چوبی سالم به عرض ۲۵ سانتی‌متر و ضخامت ۵ سانتی‌متر قرار داده شود تا کارگران روی آن‌ها مستقر شوند؛ در سقف شیروانی یا چوبی، ابتدا باید قسمت پوششی برداشته و سپس خرپا برچیده شود.
- هیچ یک از تکیه‌گاه‌ها نباید در طبقه‌ای تخریب شود، مگر آنکه کلیه‌ی بارهای مربوط به آن قبلا برداشته شده باشد. دیواری که ارتفاع آن بیش از ۲۲ برابر ضخامت آن باشد، نباید بدون مهاربندی جانبی آزاد بماند (مگر برای ارتفاع بیشتر محاسبه شده باشد).
- پیش از تخریب هر یک از دیوارها، باید تا فاصله‌ی ۳ متری از آن‌ها، سوراخ‌های کف با پوشش موقت پوشانده شود. تخریب دیوارهای نگهدارنده‌ی خاک یا ساختمان مجاور، باید پس از اجرای سازه‌ی نگهبان انجام شود.
تخریب سازه‌ی بتنی و فولادی، و دودکش بلند صنعتی
- پیش از تخریب سازه‌ی بتنی، باید کلیه‌ی تجهیزات و سازه‌های غیرباربر اصلی جمع‌آوری و به‌طور ایمن از کارگاه خارج شود؛ با علائم هشداردهنده باید از ورود افراد به موضع خطر جلوگیری شود.
- در تخریب سازه‌ی فولادی با جرثقیل، باید برای حفظ تعادل و جلوگیری از لنگر بار از طناب هدایت‌کننده استفاده شود؛ پیش از بریدن یا باز کردن قطعات فولادی، باید از سقوط آزاد آن‌ها جلوگیری شود.
- پیش از تخریب دودکش بلند صنعتی از طریق انفجار یا واژگونی، باید محدوده‌ی محافظت‌شده‌ای با وسعت کافی در نظر گرفته شود. اگر به‌صورت دستی تخریب شود، باید از داربست استفاده شود و سکوی آن به تدریج پایین آید، طوری که اختلاف ارتفاع استقرار کارگر با نقطه‌ی بالایی سازه بین ۵۰ سانتی‌متر تا ۱٫۵ متر باشد.
- مصالح و ضایعات حاصل از تخریب دودکش باید از داخل آن به پایین ریخته شود، از طریق دریچه‌ای که در قسمت تحتانی تعبیه شده؛ ارتفاع ضایعات در داخل کوره نباید بیشتر از ۲ متر باشد.
مصالح و ضایعات حاصل از تخریب
- مصالح و ضایعات حاصل از تخریب نباید به‌طور سقوط آزاد به خارج پرتاب شود؛ تخلیه باید از داخل کانال‌های مخصوص پیش‌بینی‌شده انجام شود. اگر مواد قابل‌اشتعال در همان محل انبار شود، باید وسایل خاموش‌کننده‌ی کافی فراهم باشد.
- ضایعات حاصل از مواد رادیواکتیو، آزبست، مواد سمی یا آلوده‌کننده، باید طبق قانون مدیریت پسماند جدا از سایر ضایعات و با دقت بسته‌بندی و به محل مجاز حمل شود؛ کارگران درگیر باید مجهز به دستکش، ماسک و لباس مخصوص باشند.
- مصالح و ضایعات نباید روی کف طبقات به‌گونه‌ای انباشته شود که از ظرفیت باربری مجاز کف بیشتر باشد و نباید فشار افقی مضر به دیوارها وارد کند؛ همچنین نباید برای ساختمان‌های مجاور یا معابر عمومی مزاحمت یا خطر ایجاد کند و باید در فواصل مناسب به محل‌های مجاز حمل شود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| حداقل زمان اطلاع‌رسانی به ساکنان مجاور پیش از تخریب | حداقل یک هفته پیش |
| حداکثر نسبت بارگذاری مجاز اجزای سازه‌ی تخریب | حداکثر یک‌سوم مقاومت خود عضو |
| ترتیب اجرای تخریب | از بالاترین قسمت به پایین‌ترین قسمت |
| مشخصات تخته‌های چوبی سقف طاق ضربی حین تخریب | عرض ۲۵ سانتی‌متر، ضخامت ۵ سانتی‌متر |
| آستانه‌ی الزام مهاربندی جانبی دیوار | ارتفاع بیش از ۲۲ برابر ضخامت دیوار |
| شعاع پوشش موقت سوراخ‌های کف پیش از تخریب دیوار | تا فاصله‌ی ۳ متری از دیوار |
| بازه‌ی اختلاف ارتفاع سکو در تخریب دستی دودکش صنعتی | حداقل ۵۰ سانتی‌متر تا حداکثر ۱٫۵ متر |
| حداکثر ارتفاع ضایعات در داخل کوره‌ی دودکش | ۲ متر |
| روش تخلیه‌ی مصالح و ضایعات تخریب | از داخل کانال‌های مخصوص؛ سقوط آزاد به خارج ممنوع |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: «تخریب و برچیدن» طبق تعریف بند ۱۲-۸-۱-۱ به چه معناست؟
الف) فقط انهدام کامل ساختمان
ب) هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان برای حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت، مقاوم‌سازی، بهسازی یا بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد
ج) فقط تخریب سازه‌های فولادی
د) فقط برداشتن نمای ساختمان
پاسخ صحیح: گزینه ب — هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان برای حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت، مقاوم‌سازی، بهسازی یا بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد
طبق بند ۱۲-۸-۱-۱، هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان به منظور حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت، مقاوم‌سازی، بهسازی و بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد، تخریب و برچیدن نامیده می‌شود.
طبق بند ۱۲-۸-۱-۱، هر اقدامی که مستلزم جدا کردن مصالح از ساختمان به منظور حذف، نوسازی، تعمیر، مرمت، مقاوم‌سازی، بهسازی و بازسازی تمام یا قسمتی از بنا باشد، تخریب و برچیدن نامیده می‌شود.
سوال ۲: کدام راه‌های ارتباطی ساختمان مورد تخریب باید در تمام مدت برچیدن باز بمانند؟
الف) هیچ راهی؛ همه باید مسدود شود
ب) پلکان‌ها، راهروها، نردبان‌ها و درهای مورد استفاده‌ی کارگران
ج) فقط پنجره‌ها
د) فقط راه اصلی ورودی
پاسخ صحیح: گزینه ب — پلکان‌ها، راهروها، نردبان‌ها و درهای مورد استفاده‌ی کارگران
طبق بند ۱۲-۸-۱-۳، کلیه‌ی راه‌های ارتباطی ساختمان مورد تخریب، به‌استثنای پلکان‌ها، راهروها، نردبان‌ها و درهایی که برای عبور کارگران استفاده می‌شود، باید مسدود شود.
طبق بند ۱۲-۸-۱-۳، کلیه‌ی راه‌های ارتباطی ساختمان مورد تخریب، به‌استثنای پلکان‌ها، راهروها، نردبان‌ها و درهایی که برای عبور کارگران استفاده می‌شود، باید مسدود شود.
سوال ۳: تخریب و برچیدن ساختمان باید از کجا شروع و به کجا ختم شود؟
الف) از پایین‌ترین قسمت به بالاترین قسمت
ب) از بالاترین قسمت یا طبقه به پایین‌ترین قسمت یا طبقه
ج) از وسط ساختمان به دو طرف
د) ترتیب خاصی وجود ندارد
پاسخ صحیح: گزینه ب — از بالاترین قسمت یا طبقه به پایین‌ترین قسمت یا طبقه
طبق بند ۱۲-۸-۱-۸، تخریب و برچیدن ساختمان باید از بالاترین قسمت یا طبقه شروع شود و به پایین‌ترین قسمت یا طبقه ختم گردد.
طبق بند ۱۲-۸-۱-۸، تخریب و برچیدن ساختمان باید از بالاترین قسمت یا طبقه شروع شود و به پایین‌ترین قسمت یا طبقه ختم گردد.
سوال ۴: در تخریب سقف بتن پیش‌تنیده، به کدام موضوع باید توجه ویژه شود؟
الف) فقط رنگ بتن
ب) انرژی ذخیره‌شده در بتن و خطرهای احتمالی ناشی از آزادسازی آن
ج) فقط وزن بتن
د) فقط سن بتن
پاسخ صحیح: گزینه ب — انرژی ذخیره‌شده در بتن و خطرهای احتمالی ناشی از آزادسازی آن
طبق بند ۱۲-۸-۲-۳، در هنگام تخریب سقفی که از بتن پیش‌تنیده ساخته شده، باید توجه کافی به انرژی ذخیره‌شده در بتن و خطرهای احتمالی ناشی از آزاد شدن آن به عمل آید.
طبق بند ۱۲-۸-۲-۳، در هنگام تخریب سقفی که از بتن پیش‌تنیده ساخته شده، باید توجه کافی به انرژی ذخیره‌شده در بتن و خطرهای احتمالی ناشی از آزاد شدن آن به عمل آید.
سوال ۵: تخریب و برچیدن دیوارهای ساخته‌شده برای نگهداری خاک یا ساختمان مجاور، باید پس از چه اقدامی انجام شود؟
الف) بدون نیاز به اقدام پیشین
ب) اجرای سازه‌ی نگهبان
ج) فقط اطلاع شفاهی به همسایه
د) فقط بیمه کردن سازه
پاسخ صحیح: گزینه ب — اجرای سازه‌ی نگهبان
طبق بند ۱۲-۸-۳-۴، تخریب و برچیدن دیوارهای ساخته‌شده برای نگهداری خاک زمین یا ساختمان مجاور، باید پس از اجرای سازه‌ی نگهبان انجام شود.
طبق بند ۱۲-۸-۳-۴، تخریب و برچیدن دیوارهای ساخته‌شده برای نگهداری خاک زمین یا ساختمان مجاور، باید پس از اجرای سازه‌ی نگهبان انجام شود.
سوال ۶: ارتفاع ضایعات حاصل از برچیدن دودکش، در داخل کوره نباید بیشتر از چقدر باشد؟
الف) ۱ متر
ب) ۲ متر
ج) ۵ متر
د) ۱۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۲ متر
طبق بند ۱۲-۸-۶-۳، ارتفاع ضایعات حاصل از برچیدن در داخل کوره نباید بیشتر از ۲ متر باشد.
طبق بند ۱۲-۸-۶-۳، ارتفاع ضایعات حاصل از برچیدن در داخل کوره نباید بیشتر از ۲ متر باشد.
سایر فصل‌های مبحث ۱۲
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: ایمنیفصل ۳: بهداشت کار و محیط زیستفصل ۴: تجهیزات حفاظت فردیفصل ۵: وسایل و سازه‌های حفاظتیفصل ۶: ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانیفصل ۷: وسایل دسترسیفصل ۹: عملیات خاکیفصل ۱۰: عملیات ساخت، برپایی و نصب سازه ساختمانفصل ۱۱: سایر مقررات مربوط
مباحث مرتبط
مبحث ۱۲: ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجراهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی