وسایل دسترسی — مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۷)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «وسایل دسترسی» (بند ۱۲-۷) از مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.
فهرست مطالب
- کلیات
- داربست — طراحی، ساخت و بارگذاری
- داربست — بهره‌برداری، بازرسی و لوح شناسایی
- نردبان
- راه‌پله‌ی موقت و راه شیب‌دار و گذرگاه
خلاصه درسنامه
کلیات
- وسایل دسترسی، وسایل موقتی از قبیل داربست، نردبان، راهیله و راه شیب‌دار‌اند که برای دسترسی افراد به قسمت‌های مختلف بنای در دست احداث، تعمیر، بازسازی یا تخریب استفاده می‌شوند.
- استفاده از بشکه، جعبه، صندلی، چهارپایه و نظایر آن به‌عنوان وسیله‌ی دسترسی به قسمت‌های مختلف محل کار ممنوع است.
داربست — طراحی، ساخت و بارگذاری
- داربست سازه‌ای موقت شامل یک یا چند جایگاه، اجزای نگهدارنده، اتصالات، تکیه‌گاه‌ها، مسیرهای دسترسی و پلکان است که برای دسترسی به بنا و تأمین ایمنی کارگران در ارتفاع به کار می‌رود؛ باید با استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱-۱۵۴۴۳ و بست‌ها/اتصالات داربستی با استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱۰۳۰۵ منطبق باشد.
- پلاک داربست، نشان‌دهنده‌ی وضعیت پایداری و ایمنی آن، باید در محل مناسب و قابل‌رؤیت نصب شود: رنگ سبز نشانه‌ی قابلیت بهره‌برداری و رنگ قرمز نشانه‌ی خطر و منع بهره‌برداری است.
- قسمت‌های داربست باید توسط شخص دارای صلاحیت طوری طراحی و ساخته شود که ظرفیت پذیرش ۴ برابر بارهای ثقلی و جانبی وارده را داشته باشد؛ تخته‌های چوبی جایگاه باید صاف، بدون گره و رنگ، حداقل ۲۵ سانتی‌متر عرض و ۵ سانتی‌متر ضخامت داشته باشند و همپوشانی روی هم مجاز نیست.
- فاصله‌ی تکیه‌گاه‌های تخته‌ها یا صفحات فلزی داربست برای کارهای سنگین (کار توأم بیش از یک کارگر و قراردادن مصالح) حداکثر ۱٫۸ متر و برای کارهای سبک ۲٫۳ متر است.
- برای تأمین ایستایی، پایه‌های داربست باید روی صفحات مقاوم (مانند کفشک‌های فولادی) قرار گیرد؛ داربست باید عمودی و افقی به‌طور محکم به ساختمان متصل و مهار شود؛ در دو ضلع مجاور باید در محل تلاقی کلاف شود؛ پایداری آن در برابر بارهای ثقلی و جانبی باید طبق مبحث ششم محاسبه شود.
داربست — بهره‌برداری، بازرسی و لوح شناسایی
- در هر داربست باید مسیرهای دسترسی و پلکان ایمن طراحی و اجرا شود؛ استفاده از نردبان یا اجزای داربست برای دسترسی به جایگاه کار ممنوع است. کلیه‌ی عملیات نصب، تغییر، تعمیر یا پیاده کردن داربست باید توسط اشخاص دارای صلاحیت انجام شود.
- داربست باید در موارد زیر توسط شخص دارای صلاحیت بازدید و تأیید شود: پیش از شروع استفاده، حداقل هفته‌ای یک بار در حین استفاده، پس از هر گونه تغییر یا وقفه، و پس از وقوع باد/طوفان/زلزله که در ایستایی آن تردید شود.
- در طرف باز جایگاه کار باید نرده‌ی حفاظتی (طبق بخش ۱۲-۵-۲) و پاخور مناسب (طبق بخش ۱۲-۵-۳) نصب شود. در فصل سرما، اگر برف یا یخ روی جایگاه باشد، کارگران نباید تا برداشتن آن روی جایگاه کار کنند.
- از جایگاه داربست نباید برای انباشتن مصالح استفاده شود؛ فقط مصالح لازم برای کار کوتاه‌مدت و فوری مجاز است و در پایان کار روزانه باید تخلیه شود. نصب لوح شناسایی با نام مهندس محاسب، نام شرکت نصاب، و میزان تحمل بار/باد روی داربست الزامی است.
- مشخصات فنی داربست باید توسط مهندس محاسب دارای صلاحیت تهیه و تأیید شود؛ یک نسخه به ناظر تحویل و یک نسخه در کارگاه در دسترس باشد. در پیاده کردن داربست چوبی، کلیه‌ی میخ‌ها باید کاملا بیرون کشیده شود.
نردبان
- نردبان وسیله‌ای ثابت یا متحرک برای دسترسی به تراز بالاتر یا پایین‌تر است. استفاده از نردبان به‌عنوان جایگاه کار ممنوع است؛ همچنین هنگام استفاده از نردبان، حمل بار با دست ممنوع است.
- پایه‌ها و تکیه‌گاه نردبان باید در جای ثابت و بدون امکان لغزش قرار گیرد؛ پله‌های نردبان فلزی باید عاج‌دار باشد. طول نردبان باید ۱ متر از کف مورد استفاده بلندتر باشد (این قسمت اضافی بدون پله)؛ کارگر باید همواره رو به نردبان و با سه نقطه‌ی اتکا بالا/پایین برود.
- استفاده از نردبان یک‌طرفه با طول بیش از ۴ متر ممنوع است؛ نردبان صنعتی استاندارد تا طول حداکثر ۱۰ متر مجاز است؛ نردبان ثابت با طول بیش از ۳ متر باید مجهز به سامانه‌ی متوقف‌کننده از سقوط (پیکربند، طناب مهار، تور ایمنی) باشد. افزودن ارتفاع نردبان با جعبه/بشکه یا اتصال دو نردبان کوتاه ممنوع است.
- نردبان دوطرفه باید مجهز به قید یا ضامن باشد و ارتفاع آن در حالت باز نباید بیش از ۳ متر باشد. استقرار نردبان یک‌طرفه‌ی قابل‌حمل باید با زاویه‌ی حدود ۷۵ درجه با سطح مبنا باشد (یا فاصله‌ی پایه تا پای سازه، یک‌چهارم فاصله‌ی تکیه‌گاه فوقانی تا سطح مبنا).
راه‌پله‌ی موقت و راه شیب‌دار و گذرگاه
- در زمان احداث ساختمان، برای حمل مصالح و رفت‌وآمد کارگران، باید حداقل یک راه‌پله‌ی موقت نصب شود؛ پله‌های آن باید ابعاد یکسان داشته باشند: طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر و ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر، با ضریب ایمنی بارگذاری حداقل ۲٫۵.
- اطراف باز راه‌پله‌ی موقت باید بلافاصله پس از برپایی با حفاظ مناسب (طبق بخش ۱۲-۵-۲) محافظت شود.
- راه شیب‌دار در کارگاه، راهی با زاویه‌ی حداکثر ۱۰ درجه با افق و شیب ۱۸٪ است که برای عبور و حمل‌ونقل استفاده می‌شود؛ گذرگاه یا معبر، مسیر افقی عبور افراد و حمل‌ونقل مصالح روی زمین/کف/داربست است.
- راه شیب‌دار و گذرگاه باید ضریب ایمنی بارگذاری حداقل ۲٫۵ داشته باشد؛ اگر پوشش کف از تخته‌ی چوبی باشد، ضخامت آن نباید کمتر از ۵ سانتی‌متر باشد. عرض راه شیب‌دار فقط‌عبوری افراد حداقل ۶۰ سانتی‌متر است.
- راه شیب‌دار و گذرگاه عبور چرخ‌دستی/فرغون باید حداقل ۱ متر عرض و حداکثر ۱۵٪ شیب داشته باشد (فاصله‌ی عمودی پاگردها حداکثر ۳٫۵ متر). عرض راه شیب‌دار حمل وسایل سنگین نباید کمتر از ۳٫۵ متر باشد؛ عرض راه شیب‌دار گودبرداری باید حداقل ۴ متر باشد.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| استاندارد داربست | استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱-۱۵۴۴۳ (بست‌ها: شماره‌ی ۱۰۳۰۵) |
| ضریب ظرفیت تحمل داربست نسبت به بارهای وارده | ۴ برابر بارهای ثقلی و جانبی |
| حداقل ابعاد تخته‌ی جایگاه داربست | عرض ۲۵ سانتی‌متر، ضخامت ۵ سانتی‌متر |
| فاصله‌ی تکیه‌گاه تخته/صفحه (کار سنگین/سبک) | حداکثر ۱٫۸ متر / حداکثر ۲٫۳ متر |
| تناوب بازرسی داربست در حین استفاده | حداقل هفته‌ای یک بار |
| حداکثر طول نردبان یک‌طرفه | ۴ متر (نردبان صنعتی استاندارد تا ۱۰ متر) |
| آستانه‌ی الزام سامانه‌ی متوقف‌کننده برای نردبان ثابت | طول بیش از ۳ متر |
| حداکثر ارتفاع نردبان دوطرفه در حالت باز | ۳ متر |
| طول اضافی نردبان بالای کف مورد استفاده | ۱ متر (بدون پله) |
| ابعاد پله‌های راه‌پله‌ی موقت | طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر، ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر |
| زاویه/شیب راه شیب‌دار | حداکثر ۱۰ درجه / شیب ۱۸٪ |
| عرض راه شیب‌دار گودبرداری | حداقل ۴ متر |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: استفاده از بشکه، جعبه، صندلی یا چهارپایه به‌عنوان وسیله‌ی دسترسی چه حکمی دارد؟
الف) مجاز است اگر محکم باشد
ب) ممنوع است
ج) فقط برای ارتفاع کمتر از ۱ متر مجاز است
د) فقط با تأیید ناظر مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است
طبق بند ۱۲-۷-۱-۲، استفاده از بشکه، جعبه، صندلی، چهارپایه و نظایر آن به‌عنوان وسیله‌ی دسترسی به قسمت‌های مختلف محل کار ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۷-۱-۲، استفاده از بشکه، جعبه، صندلی، چهارپایه و نظایر آن به‌عنوان وسیله‌ی دسترسی به قسمت‌های مختلف محل کار ممنوع است.
سوال ۲: داربست باید ظرفیت پذیرش چند برابر بارهای ثقلی و جانبی وارده را داشته باشد؟
الف) ۱٫۵ برابر
ب) ۲ برابر
ج) ۴ برابر
د) ۱۰ برابر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۴ برابر
طبق بند ۱۲-۷-۲-۳، داربست باید علاوه بر ایستایی، پایداری و ایمنی لازم، ظرفیت پذیرش ۴ برابر بارهای ثقلی و جانبی وارده را داشته باشد.
طبق بند ۱۲-۷-۲-۳، داربست باید علاوه بر ایستایی، پایداری و ایمنی لازم، ظرفیت پذیرش ۴ برابر بارهای ثقلی و جانبی وارده را داشته باشد.
سوال ۳: استفاده از نردبان یا اجزای داربست برای دسترسی به جایگاه‌های کار داربست چه حکمی دارد؟
الف) مجاز است
ب) ممنوع است؛ باید مسیرهای دسترسی و پلکان ایمن طراحی و اجرا شود
ج) فقط برای ارتفاع کم مجاز است
د) فقط با تأیید متصدی مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است؛ باید مسیرهای دسترسی و پلکان ایمن طراحی و اجرا شود
طبق بند ۱۲-۷-۲-۱۰، در هر داربست باید مسیرهای دسترسی و پلکان ایمن طراحی و اجرا شود؛ استفاده از نردبان یا اجزای داربست برای دسترسی به جایگاه‌های کار ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۷-۲-۱۰، در هر داربست باید مسیرهای دسترسی و پلکان ایمن طراحی و اجرا شود؛ استفاده از نردبان یا اجزای داربست برای دسترسی به جایگاه‌های کار ممنوع است.
سوال ۴: استفاده از نردبان به‌عنوان جایگاه کار چه حکمی دارد؟
الف) مجاز است برای کارهای کوتاه
ب) ممنوع است
ج) فقط برای نردبان فلزی مجاز است
د) فقط با تأیید کارفرما مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است
طبق بند ۱۲-۷-۳-۲، استفاده از نردبان به‌عنوان جایگاه کار ممنوع است.
طبق بند ۱۲-۷-۳-۲، استفاده از نردبان به‌عنوان جایگاه کار ممنوع است.
سوال ۵: نردبان ثابت با طول بیش از چند متر باید مجهز به سامانه‌ی متوقف‌کننده از سقوط باشد؟
الف) ۱ متر
ب) ۲ متر
ج) ۳ متر
د) ۵ متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۳ متر
طبق بند ۱۲-۷-۳-۴، نردبان ثابت با طول بیش از ۳ متر باید مجهز به سامانه‌ی متوقف‌کننده از سقوط مانند پیکربند، طناب مهار و تور ایمنی باشد.
طبق بند ۱۲-۷-۳-۴، نردبان ثابت با طول بیش از ۳ متر باید مجهز به سامانه‌ی متوقف‌کننده از سقوط مانند پیکربند، طناب مهار و تور ایمنی باشد.
سوال ۶: حداقل ابعاد پله‌های راه‌پله‌ی موقت طبق بند ۱۲-۷-۴-۲-الف چیست؟
الف) طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر و ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر
ب) طول حداقل ۵۰ سانتی‌متر، عرض حداقل ۱۰ سانتی‌متر
ج) طول حداقل ۲ متر، عرض حداقل ۵۰ سانتی‌متر
د) بدون محدودیت ابعاد
پاسخ صحیح: گزینه الف — طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر و ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر
طبق بند ۱۲-۷-۴-۲-الف، پله‌های راه‌پله‌ی موقت باید ابعاد یکسان داشته باشند: طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر و ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر.
طبق بند ۱۲-۷-۴-۲-الف، پله‌های راه‌پله‌ی موقت باید ابعاد یکسان داشته باشند: طول حداقل ۱ متر، عرض حداقل ۲۸ سانتی‌متر و ارتفاع حداکثر ۲۰ سانتی‌متر.
سایر فصل‌های مبحث ۱۲
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: ایمنیفصل ۳: بهداشت کار و محیط زیستفصل ۴: تجهیزات حفاظت فردیفصل ۵: وسایل و سازه‌های حفاظتیفصل ۶: ابزار، تجهیزات و ماشین‌آلات ساختمانیفصل ۸: تخریب و برچیدن ساختمانفصل ۹: عملیات خاکیفصل ۱۰: عملیات ساخت، برپایی و نصب سازه ساختمانفصل ۱۱: سایر مقررات مربوط
مباحث مرتبط
مبحث ۱۲: ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجراهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی