عملیات خاکی — مبحث ۱۲ مقررات ملی ساختمان (فصل ۹)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «عملیات خاکی» (بند ۱۲-۹) از مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان (ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجرا). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۶ سوال دارد.

فهرست مطالب

• کلیات — تعریف و اقدامات پیش از عملیات خاکی
• گودبرداری (حفر طبقات زیرزمین و پی‌کنی)
• حفاری چاه و مجاری آب و فاضلاب

خلاصه درسنامه

کلیات — تعریف و اقدامات پیش از عملیات خاکی

• عملیات خاکی شامل خاک‌برداری، خاک‌ریزی، تسطیح زمین، گودبرداری، پی‌کنی، اجرای شمع، حفر شیار، کانال، چاه و مجرای آب و فاضلاب با وسایل دستی یا مکانیکی است.
• در عملیات خاکی مانند گودبرداری و خاک‌ریزی، باید حداقل یک نفر شخص آموزش‌دیده، کامیون‌ها و ماشین‌آلات سنگین را هنگام ورود و خروج هدایت کند؛ علائم هشداردهنده‌ی قابل‌رؤیت در شب و روز باید نصب شود.
• پیش از شروع عملیات خاکی، مجری باید: پایداری و جنس خاک و پایداری ابنیه‌ی مجاور را توسط شخص دارای صلاحیت بررسی کند؛ نقشه‌ی گودبرداری و پایدارسازی جداره‌ها را تهیه و به مرجع صدور پروانه تسلیم کند؛ برنامه‌ی اجرایی گودبرداری را به ناظر تحویل دهد؛ موقعیت تأسیسات زیرزمینی (چاه، فاضلاب، کابل، لوله) را شناسایی و ایمن‌سازی کند؛ در نزدیکی ایستگاه‌های خدمات عمومی (آتش‌نشانی، اورژانس) مراتب را کتبا اطلاع دهد؛ و اشیای زائد را از زمین خارج کند.
• استفاده از روش‌های پایدارسازی دیواره‌ها (میخ‌کوبی، میل‌مهار) که وارد محدوده‌ی املاک مجاور یا معابر عمومی می‌شود، ممنوع است، مگر با اذن کتبی مالک مجاور و تأیید مرجع صدور پروانه.
• در اجرای عملیات خاکی، رعایت مفاد فصل ۱۲-۶-۱ الزامی است؛ رعایت مقررات زیست‌محیطی از جمله جلوگیری از آلودگی هوا، صوتی و آب‌های سطحی/زیرزمینی و مدیریت پسماند نیز الزامی است.

گودبرداری (حفر طبقات زیرزمین و پی‌کنی)

• گودبرداری به هرگونه حفاری و خاک‌برداری گفته می‌شود که پایین‌تر از سطح طبیعی زمین یا تراز زیر پی ساختمان مجاور اجرا شود. در صورت احتمال خطر برای پایداری دیواره‌های گود یا ساختمان‌های مجاور، باید قبل از گودبرداری ایمنی و پایداری آن‌ها تأمین شود.
• دیواره‌های محل گودبرداری باید توسط شخص دارای صلاحیت بازدید شود: قبل از پایدارسازی کامل به‌صورت روزانه، و بعد از پایدارسازی حداقل هفته‌ای یک بار؛ همچنین بعد از بارندگی/طوفان/سیل/زلزله/یخبندان، بعد از عملیات انفجاری، بعد از ریزش ناگهانی، و بعد از صدمات اساسی به مهارها.
• اطراف محل گودبرداری باید محصور و محافظت شود؛ اگر در مجاورت معابر باشد، حصار باید با فاصله‌ی حداقل ۱٫۵ متر از لبه‌ی گود احداث شود. مواد حاصل از گودبرداری نباید در فاصله‌ی کمتر از ۱٫۵ متر از لبه‌ی گود ریخته یا انباشته شود؛ استقرار ماشین‌آلات نیز باید حداقل ۱٫۵ متر از لبه‌ی گود فاصله داشته باشد.
• در گودی با عمق بیش از ۱ متر، حضور حداقل یک نفر مراقب در خارج از گود، با امکان اشراف بر کلیه‌ی بخش‌های گود و ارتباط مؤثر با افراد داخل گود، الزامی است.
• در گودبرداری، عرض معابر و راه‌های شیب‌دار (رمپ) احداثی برای وسایل نقلیه نباید کمتر از ۴ متر و شیب نباید بیش از ۱۸٪ باشد. مجری موظف است در پایدارسازی دیواره‌های گود، مفاد مبحث هفتم (ژئوتکنیک و مهندسی پی) را رعایت کند.

حفاری چاه و مجاری آب و فاضلاب

• پیش از آغاز حفاری چاه، باید وجود و چگونگی موانعی مانند قنات، فاضلاب، پی و جنس خاک با توجه به گزارش ژئوتکنیکی بررسی شود؛ در حفاری چاه‌ها، ضرورت کول‌گذاری باید بر اساس نوع خاک بررسی شود. برای تهویه‌ی کافی، هر نوع گاز/گردوغبار مضر باید با پمپ هوادهی خارج شود.
• مقنی (به‌عنوان پیمانکار جزء) باید از لحاظ جسمی/روانی سالم و دارای گواهی سلامت باشد و دوره‌ی آموزشی و گواهی مهارت فنی داشته باشد. مقنی پیش از ورود به چاه باید: هوادهی و اطمینان از نبود گازهای سمی، اطمینان از سرازیر نشدن آب، بستن طناب نجات و پیکربند، و حاضر نمودن همکار بر سر چاه را انجام دهد؛ همکار بالای چاه نیز باید مجهز به سامانه‌ی محدودکننده یا متوقف‌کننده‌ی سقوط باشد.
• پس از خاتمه‌ی کار روزانه، دهانه‌ی چاه باید با صفحات مشبک مقاوم با قفل و بست، به‌طور مطمئن پوشانده شود. برای روشنایی داخل چاه باید از چراغ قوه یا چراغ سیار ضدجرقه با حداکثر ولتاژ ۱۲ ولت استفاده شود؛ سیستم‌های جرقه‌زا و شعله ممنوع است.
• دستگاه‌های برقی داخل یا خارج از چاه (بالابر، پمپ، تهویه) باید مجهز به سیستم اتصال زمین مؤثر و حفاظ قسمت‌های گردنده باشند.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۲

مباحث مرتبط

مبحث ۱۲: ایمنی، بهداشت کار و محیط زیست در حین اجراهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی