محیط‌های عادی و مخصوص — مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۰)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «محیط‌های عادی و مخصوص» (بند ۱۳-۱۰) از مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.
فهرست مطالب
- قواعد کلی مدارهای نهایی
- محیط‌های با شرایط عادی (محیط‌های خشک)
- محیط‌های نمناک و مرطوب
- حمام‌ها و دوش‌ها
- استخر
- سونای خشک و سونای بخار
- محیط‌های گرم و سایر محیط‌های مخصوص
خلاصه درسنامه
قواعد کلی مدارهای نهایی
- مدارهای تغذیه‌کننده‌ی چراغ‌ها نباید پریز یا هرگونه وسیله‌ی دیگری را تغذیه کنند، جز اینکه از هر مدار روشنایی می‌توان یک یا دو موتور کوچک را به‌شرط مجموع توان حداکثر ۱۰۰ وات تغذیه کرد (ردیف ۱۳-۱۰-۱-۲).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های مسکونی هر مدار روشنایی حداکثر ۱۲ چراغ/نقطه‌ی روشنایی (غیر از روشنایی ایمنی) را می‌تواند تغذیه کند و هر مدار پریز نیز حداکثر ۱۲ پریز با مصرف عمومی نامشخص را تغذیه می‌کند (ردیف‌های ۱۳-۱۰-۱-۳ و ۱۳-۱۰-۱-۴).
- ارتفاع پریزهای برق نصب‌شده روی دیوار از کف تمام‌شده نباید کمتر از ۰٫۳ متر باشد؛ حداقل ارتفاع نصب پریز ماشین لباسشویی/ظرفشویی در منازل مسکونی برابر ۰٫۶ متر و فاصله‌اش از خروجی لوله‌ی آب/فاضلاب آن‌ها حداقل ۰٫۳ متر است (ردیف‌های ۱۳-۱۰-۱-۶ و ۱۳-۱۰-۱-۹).
- حداقل فاصله‌ی کلیدها/پریزها/جعبه‌فیوز از شیر گاز طبیعی بالاتر یا هم‌سطح، ۱۰ سانتی‌متر و از شیر گاز زیر آن‌ها ۵۰ سانتی‌متر است؛ فاصله‌ی کلیدها/پریزها از لوله‌کشی گاز حداقل ۵ سانتی‌متر است (مبحث ۱۷؛ ردیف‌های ۱۳-۱۰-۱-۷ و ۱۳-۱۰-۱-۸).
محیط‌های با شرایط عادی (محیط‌های خشک)
- محیط‌های خشک محیط‌هایی‌اند که دما/رطوبت عادی دارند و ژاله‌زایی/تعرق در آن‌ها رخ نمی‌دهد؛ ادارات، مغازه‌ها، آشپزخانه‌ی منازل مسکونی، و سرویس بهداشتی (به‌غیر از حمام/دوش) جزء این محیط‌ها هستند (ردیف ۱۳-۱۰-۲).
- همه‌ی واحدهای مسکونی، بدون توجه به متراژ، باید حداقل دو مدار نهایی مستقل داشته باشند: یک مدار مختص روشنایی و یک مدار مختص پریزها (ردیف ۱۳-۱۰-۲-۱-۱).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در اتاق‌ها و فضاهای مسکونی (جز آشپزخانه/دستشویی/حمام)، پریزها باید طوری تعبیه شوند که فاصله‌ی هیچ نقطه از خط پیرامون اتاق تا تصویر نزدیک‌ترین پریز از ۱٫۵ متر بیشتر نباشد (یعنی فاصله‌ی حداکثر دو پریز در طول/عرض اتاق، ۳ متر) (ردیف ۱۳-۱۰-۲-۱-۲).
محیط‌های نمناک و مرطوب
- محیط‌های نمناک (فضای علوفه، اصطبل، زیرزمین نمناک، آشپزخانه‌ی صنعتی، موتورخانه، گلخانه، هوای آزاد) و محیط‌های مرطوب (رختشویخانه، کارواش، حمام، اتوکشی، کارخانه‌ی شیمیایی، استخر) تعریف متفاوتی دارند؛ در محیط‌های مرطوب، دیوارها/کف‌ها با آب تحت فشار شسته می‌شوند (ردیف ۱۳-۱۰-۳).
- در این محیط‌ها، سیم‌کشی توکار فقط با لوله‌ی فولادی یا پلاستیکی سخت و سیم‌کشی روکار فقط با لوله‌ی فولادی گالوانیزه مجاز است (ردیف ۱۳-۱۰-۳-۱).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در محیط‌های نمناک، لوازم/تجهیزات باید حداقل درجه‌ی حفاظت IPx4 (ضد ترشح آب) داشته باشند؛ در سایر محیط‌های مرطوب (به‌غیر از حمام و استخر)، حداقل IPx5 (ضد فوران آب) لازم است (ردیف ۱۳-۱۰-۳-۳).
حمام‌ها و دوش‌ها
- حمام به سه منطقه تقسیم می‌شود: zone 0 (داخل وان/زیردوشی، یا تا ۱۰ سانتی‌متری از کف اگر زیردوشی نباشد)؛ zone 1 (از کف تا بلندترین دوش یا ۲۲۵ سانتی‌متر، هرکدام بیشتر)؛ و zone 2 (مانند zone 1 با ۶۰ سانتی‌متر اضافه در پلان قائم) (ردیف ۱۳-۱۰-۴-۲-۱).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: درجه‌ی حفاظت الزامی — zone 0: IPx7 (فرورفتن در آب)؛ zone 1 و zone 2: IPx4 (پاشیدن آب) (ردیف ۱۳-۱۰-۴-۲-۲).
- در zone 0 هیچ کلید، بالاست یا چوک القایی نباید نصب شود؛ در zone 1، پریز فقط با الزامات SELV/PELV (حداکثر ۲۵ ولت AC یا ۶۰ ولت DC) و منبع تغذیه خارج از zone 0/1 مجاز است؛ نصب کلید/چراغ/پریز با ولتاژ ۲۳۰ ولت در zone 2 با رعایت IPx4 مجاز است (ردیف ۱۳-۱۰-۴-۲-۲، بندهای ث تا ح).
- در حمام‌ها و دوش‌ها، صرف‌نظر از وجود وسایل نصب ثابت، باید هم‌بندی اضافی برای هم‌ولتاژ کردن اجرا شود؛ این هم‌بندی شامل وان/زیردوشی فلزی، لوله‌های آب فلزی، بدنه‌های فلزی وسایل غیربرقی، لوله‌ی فاضلاب، لوله‌های گاز و اجزای فلزی قابل‌دسترس می‌شود (ردیف ۱۳-۱۰-۴-۳).
- پریزهای حمام/دوش باید مجهز به هادی حفاظتی باشند، مگر پریز ریش‌تراش مجهز به ترانسفورماتور ایمنی که نیازی به هادی حفاظتی ندارد (ردیف ۱۳-۱۰-۴-۱-۱).
استخر
- استخر و فضای اطراف آن نیز به zone 0 (حوضچه/آب)، zone 1 (عرض ۲ متری از لبه تا ارتفاع ۲٫۵ متر)، و zone 2 (۱٫۵ متر پس از zone 1) تقسیم می‌شود (ردیف ۱۳-۱۰-۵).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در zone 0 و zone 1 فقط منابع SELV با حداکثر ۱۲ ولت AC یا ۳۰ ولت DC (بدون تموج) و منبع تغذیه در خارج از این دو zone مجاز است؛ استفاده از PELV در استخر به‌طور کلی مجاز نیست (ردیف‌های ۱۳-۱۰-۵-۱ و ۱۳-۱۰-۵-۷).
- لوازم zone 2 علاوه بر حفاظت‌های دیگر، باید از طریق RCD با جریان عامل ۳۰ میلی‌آمپر حفاظت شوند؛ کلیه‌ی قطعات فلزی قابل‌دسترس در هر سه zone باید به سیستم هم‌بندی اضافی وصل شوند (ردیف‌های ۱۳-۱۰-۵-۲ و ۱۳-۱۰-۵-۳).
- طبق جدول ۱۳-۱۰-۵-۵، حداقل IP در zone 0 معمولا IPx8 (یا IPx5/IPx8 با آب تحت فشار)، در zone 1 حداقل IPx4 (یا IPx5 با آب فشار)، و در zone 2 حداقل IPx2 (یا IPx4/IPx5 با آب فشار)؛ عمق دفن سیم‌کشی/لوله‌کشی در هر سه zone حداقل ۵ سانتی‌متر است.
سونای خشک و سونای بخار
- سونای خشک به سه منطقه (zone 1، zone 2، zone 3) بر اساس فاصله از گرمکن تقسیم می‌شود؛ کلیه‌ی تأسیسات برق و مدارهای کنترل سونا (به‌غیر از گرمکن) باید از منابع SELV/PELV تغذیه شوند و علاوه بر آن، تأسیسات ۲۳۰ ولت سونا (به‌غیر از مدار گرمکن) باید با RCD ی ۳۰ میلی‌آمپر حفاظت شوند (ردیف ۱۳-۱۰-۶-۱).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نصب پریز برق در فضای سونای خشک ممنوع است؛ اگر لوله‌کشی/سیم‌کشی درون مناطق سه‌گانه اجرا شود، باید سیم‌های نسوز و لوله‌های فلزی به‌کار رود (ردیف ۱۳-۱۰-۶-۱، بندهای ث و ج).
- در سونای بخار، نصب هرگونه تجهیزات الکتریکی به‌جز چراغ روشنایی ممنوع است؛ چراغ روشنایی یا با ۲۳۰ ولت به‌همراه RCD ۳۰ میلی‌آمپر، یا با منبع SELV ۱۲ ولت AC/۳۰ ولت DC تغذیه می‌شود؛ درجه‌ی حفاظت چراغ سونای بخار باید IPx7 باشد (ردیف ۱۳-۱۰-۷).
محیط‌های گرم و سایر محیط‌های مخصوص
- محیط‌های گرم، محیط‌هایی با دمای بیش از ۳۵ درجه‌ی سانتی‌گراد هستند (مانند کارخانه‌های فولاد/شیشه، کوره‌های آبدهی فلزات) و معمولا جزء محیط‌های نمناک/مرطوب نیز محسوب می‌شوند؛ کلیه‌ی مقررات محیط‌های نمناک/مرطوب در آن‌ها نیز باید رعایت و ضرایب تقلیل حرارتی برای هادی‌ها/تجهیزات اعمال شود (ردیف ۱۳-۱۰-۸).
- سایر محیط‌های مخصوص شامل محیط‌های باخطر آتش‌سوزی/انفجار، تأسیسات کشاورزی/دامداری، مرکز کامپیوتر و داده، پارک‌ها/کمپ‌ها، اسکله‌ی بنادر، کاروان‌های مسافرتی و غیره‌اند؛ برای این محیط‌ها استفاده از یکی از مقررات/استانداردهای بین‌المللی معتبر مورد تأیید سازمان ملی استاندارد ایران الزامی است (ردیف ۱۳-۱۰-۹).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| حداکثر تعداد چراغ/پریز به‌ازای هر مدار مسکونی | ۱۲ عدد |
| حداکثر توان موتور کوچک قابل‌تغذیه از مدار روشنایی | ۱۰۰ وات (یک یا دو موتور) |
| حداقل ارتفاع نصب پریز دیواری | ۰٫۳ متر از کف تمام‌شده |
| حداقل ارتفاع پریز لباسشویی/ظرفشویی و فاصله از لوله‌ی آب/فاضلاب | ۰٫۶ متر ارتفاع؛ ۰٫۳ متر فاصله |
| حداکثر فاصله‌ی پریز از خط پیرامون اتاق (مسکونی) | ۱٫۵ متر (یعنی حداکثر ۳ متر بین دو پریز) |
| IP حداقل محیط‌های نمناک / سایر مرطوب | IPx4 / IPx5 |
| IP الزامی zone 0 / zone 1 و 2 حمام | IPx7 / IPx4 |
| SELV مجاز در zone 0/1 حمام | حداکثر ۲۵ ولت AC یا ۶۰ ولت DC |
| SELV مجاز در zone 0/1 استخر | حداکثر ۱۲ ولت AC یا ۳۰ ولت DC؛ PELV ممنوع |
| RCD الزامی برای zone 2 استخر و روشنایی zone 1 بدون SELV | ۳۰ میلی‌آمپر |
| عمق دفن سیم‌کشی/لوله‌کشی استخر/سونای بخار | حداقل ۵ سانتی‌متر |
| پریز برق در فضای سونای خشک | ممنوع |
| IP چراغ سونای بخار | IPx7 |
| آستانه‌ی دمای محیط «گرم» | بیش از ۳۵ درجه‌ی سانتی‌گراد |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: از هر مدار روشنایی، حداکثر چند موتور کوچک و با چه سقف توانی می‌توان تغذیه کرد؟
الف) یک یا دو موتور، با مجموع توان حداکثر ۱۰۰ وات
ب) هر تعداد موتور بدون محدودیت توان
ج) فقط یک موتور با توان حداکثر ۵۰۰ وات
د) هیچ موتوری از مدار روشنایی قابل تغذیه نیست
پاسخ صحیح: گزینه الف — یک یا دو موتور، با مجموع توان حداکثر ۱۰۰ وات
طبق تبصره‌ی ۱ از ردیف ۱۳-۱۰-۱-۲، از هر مدار روشنایی می‌توان یک یا دو موتور کوچک را، به‌شرط آنکه مجموع توان آن‌ها از ۱۰۰ وات تجاوز نکند، تغذیه کرد.
طبق تبصره‌ی ۱ از ردیف ۱۳-۱۰-۱-۲، از هر مدار روشنایی می‌توان یک یا دو موتور کوچک را، به‌شرط آنکه مجموع توان آن‌ها از ۱۰۰ وات تجاوز نکند، تغذیه کرد.
سوال ۲: در اتاق‌ها و فضاهای مسکونی، فاصله‌ی تصویر پریز بر روی خط پیرامون کف تا هیچ نقطه از آن پیرامون نباید بیشتر از چند متر باشد؟
الف) ۱ متر
ب) ۱٫۵ متر
ج) ۲ متر
د) ۳ متر
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۱٫۵ متر
طبق ردیف ۱۳-۱۰-۲-۱-۲، پریزهای برق باید در نقاطی تعبیه شوند که فاصله‌ی هیچ‌یک از نقاط خط پیرامون کف اتاق از تصویر پریزها بر روی آن خط از ۱٫۵ متر بیشتر نباشد.
طبق ردیف ۱۳-۱۰-۲-۱-۲، پریزهای برق باید در نقاطی تعبیه شوند که فاصله‌ی هیچ‌یک از نقاط خط پیرامون کف اتاق از تصویر پریزها بر روی آن خط از ۱٫۵ متر بیشتر نباشد.
سوال ۳: نصب پریز برق در zone 1 حمام تحت چه شرطی مجاز است؟
الف) بدون هیچ شرطی با ولتاژ ۲۳۰ ولت
ب) با رعایت الزامات SELV/PELV (حداکثر ۲۵ ولت AC یا ۶۰ ولت DC) و منبع تغذیه خارج از zone 0 و 1
ج) فقط با نصب فیوز اضافی، بدون محدودیت ولتاژ
د) هرگز مجاز نیست
پاسخ صحیح: گزینه ب — با رعایت الزامات SELV/PELV (حداکثر ۲۵ ولت AC یا ۶۰ ولت DC) و منبع تغذیه خارج از zone 0 و 1
طبق بند (ج) از ردیف ۱۳-۱۰-۴-۲-۲، در zone 1 در صورت نصب پریز برق، باید الزامات منابع تغذیه‌ی SELV و PELV رعایت شود، یعنی حداکثر ولتاژ متناوب آن ۲۵ ولت (AC) و ولتاژ مستقیم آن ۶۰ ولت (DC) بدون تموج، و منبع تغذیه‌اش باید خارج از zone 0 و zone 1 نصب شود.
طبق بند (ج) از ردیف ۱۳-۱۰-۴-۲-۲، در zone 1 در صورت نصب پریز برق، باید الزامات منابع تغذیه‌ی SELV و PELV رعایت شود، یعنی حداکثر ولتاژ متناوب آن ۲۵ ولت (AC) و ولتاژ مستقیم آن ۶۰ ولت (DC) بدون تموج، و منبع تغذیه‌اش باید خارج از zone 0 و zone 1 نصب شود.
سوال ۴: لوازم و تجهیزات برقی نصب‌شده در zone 2 استخر، علاوه بر سایر حفاظت‌ها، باید از طریق چه وسیله‌ای حفاظت شوند؟
الف) RCD با جریان عامل ۳۰ میلی‌آمپر
ب) فقط فیوز معمولی
ج) فقط کلید مجزاکننده
د) هیچ وسیله‌ی اضافی لازم نیست
پاسخ صحیح: گزینه الف — RCD با جریان عامل ۳۰ میلی‌آمپر
طبق بند (الف) از ردیف ۱۳-۱۰-۵-۲، لوازم و تجهیزات برقی نصب‌شده در zone 2 استخر علاوه بر سایر حفاظت‌های لازم، باید از طریق کلید جریان باقی‌مانده (RCD) با جریان عامل ۳۰ میلی‌آمپر نیز حفاظت گردد.
طبق بند (الف) از ردیف ۱۳-۱۰-۵-۲، لوازم و تجهیزات برقی نصب‌شده در zone 2 استخر علاوه بر سایر حفاظت‌های لازم، باید از طریق کلید جریان باقی‌مانده (RCD) با جریان عامل ۳۰ میلی‌آمپر نیز حفاظت گردد.
سوال ۵: کلیه‌ی تأسیسات برق سونای خشک (به‌غیر از گرمکن برقی) باید از چه منابعی تغذیه شوند؟
الف) منابع SELV و PELV
ب) فقط برق عادی ۲۳۰ ولت بدون محدودیت
ج) فقط باتری
د) منابع فشارمتوسط
پاسخ صحیح: گزینه الف — منابع SELV و PELV
طبق بند (الف) از ردیف ۱۳-۱۰-۶-۱، استفاده از منابع تغذیه‌ی SELV و PELV (به‌غیر از گرمکن برقی) برای کلیه‌ی تأسیسات برق سونا و مدارهای کنترل/فرمان الزامی است.
طبق بند (الف) از ردیف ۱۳-۱۰-۶-۱، استفاده از منابع تغذیه‌ی SELV و PELV (به‌غیر از گرمکن برقی) برای کلیه‌ی تأسیسات برق سونا و مدارهای کنترل/فرمان الزامی است.
سوال ۶: محیط‌های «گرم» طبق ردیف ۱۳-۱۰-۸ چه دمایی دارند؟
الف) بیش از ۲۵ درجه
ب) بیش از ۳۰ درجه
ج) بیش از ۳۵ درجه
د) بیش از ۴۵ درجه
پاسخ صحیح: گزینه ج — بیش از ۳۵ درجه
طبق ردیف ۱۳-۱۰-۸، محیط‌های گرم، محیط‌هایی‌اند که دمای آن‌ها بیش از ۳۵ درجه‌ی سانتی‌گراد باشد.
طبق ردیف ۱۳-۱۰-۸، محیط‌های گرم، محیط‌هایی‌اند که دمای آن‌ها بیش از ۳۵ درجه‌ی سانتی‌گراد باشد.
سایر فصل‌های مبحث ۱۳
فصل ۱: مبانی عمومیفصل ۲: کلیاتفصل ۳: اصول اساسی در تأسیسات برقفصل ۴: برآورد درخواست نیروی برق (تقاضا، دیماند)فصل ۵: منابع تأمین نیروی برق (سرویس مشترک)فصل ۶: تابلوهای توزیع نیرو، تجهیزات، وسایل حفاظت و کنترلفصل ۷: مدارها (کابل‌کشی - سیم‌کشی)فصل ۸: تجهیزات سیم‌کشیفصل ۹: تأسیسات جریان ضعیففصل ۱۱: محتوای نقشه‌ها و مدارک فنی طرح تأسیسات برقی
مباحث مرتبط
مبحث ۱۳: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی