تابلوهای توزیع نیرو، تجهیزات، وسایل حفاظت و کنترل — مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۶)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تابلوهای توزیع نیرو، تجهیزات، وسایل حفاظت و کنترل» (بند ۱۳-۶) از مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۵ سوال دارد.
فهرست مطالب
- ساختمان تابلوها
- مشخصات اصلی الکتریکی تابلوها
- محل نصب تابلوها
- فیوزها و کلیدهای خودکار مینیاتوری
- کلیدهای خودکار، کنتاکتورها و کلیدهای مجزاکننده‌ی زیربار
- کلید یا وسیله‌ی حفاظتی جریان باقیمانده (RCD)
خلاصه درسنامه
ساختمان تابلوها
- تابلوی برق محفظه‌ای دارای تجهیزات و وسایل الکتریکی مورد نیاز برای تغذیه/حفاظت/کنترل مدارهاست؛ می‌تواند از صفحات عایق غیرجاذب رطوبت/غیرخودسوز یا تمام‌فلزی باشد (ردیف ۱۳-۶-۱-۱).
- اگر تابلو در محل رفت‌وآمد افراد غیرمتخصص نصب شده باشد، نباید هیچ قسمت برق‌دار آن در دسترس یا قابل‌لمس باشد؛ باید مجهز به در قفل‌شو بوده و کلیه‌ی کلیدهای حفاظتی/کنترل پشت آن قرار داشته باشند.
- تابلو باید مطابق استانداردهای ملی یا بین‌المللی معتبر ساخته شود؛ در صورت تغذیه از چند منبع مستقل (نرمال، اضطراری، UPS)، هر قسمت تغذیه‌شونده از یک منبع مستقل، یک «تابلو» به‌حساب می‌آید (ردیف‌های ۱۳-۶-۱-۱-۴ و ۱۳-۶-۱-۱-۵).
مشخصات اصلی الکتریکی تابلوها
- هر تابلو باید به یک کلید اصلی جداکننده‌ی قابل‌قطع‌ووصل زیربار یا کلید خودکار مجزاکننده مجهز باشد؛ جریان نامی این کلید باید حداقل برابر جریان مصرفی کل تابلو و جریان ایستادگی‌اش در برابر اتصال کوتاه، نباید کمتر از جریان اتصال کوتاه احتمالی محل نصب باشد (بند الف).
- چنانچه تابلو علاوه بر کلید اصلی جداکننده به فیوز نیز مجهز باشد، فیوز باید بعد از کلید (در طرف مصرف) نصب شود تا تعویض آن در حالت بی‌بار امکان‌پذیر باشد (بند پ).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر در یک تابلو از کلیدهای مینیاتوری استفاده شود، باید بالادست آن‌ها فیوز یا کلید خودکار محدودکننده‌ی جریان اتصال کوتاه وجود داشته باشد؛ اگر جریان نامی قطع اتصال کوتاه کلیدهای مینیاتوری تا ۱٫۵ کیلوآمپر باشد، فیوز بالادست حداکثر ۶۳ آمپر، و اگر ۳ تا ۱۰ کیلوآمپر باشد، حداکثر ۱۰۰ آمپر خواهد بود (بند ث).
- کلیه‌ی تابلوها باید علاوه بر شینه/ترمینال فازها و خنثی، یک شینه/ترمینال برای هادی حفاظتی (PE) داشته باشند؛ شینه‌ها/ترمینال‌ها باید با علائم دائمی مشخص شوند: فازها L1، L2، L3؛ خنثی N؛ حفاظتی-خنثی PEN؛ حفاظتی PE (بندهای ج و چ).
محل نصب تابلوها
- از محل نصب تابلو (اتاق مخصوص یا فضای اختصاصی) هیچ دودکش یا لوله‌ی حامل آب/گاز/برودتی-حرارتی نباید عبور کند یا آن را قطع کند (ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۳).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر تابلو در فضای عمومی نصب شده باشد، حداقل فاصله‌ی نصب آن از لوله‌های آب/برودتی-حرارتی و سایر تأسیسات مکانیکی برابر ۳۰ سانتی‌متر است و برای فضای نصب تابلو باید دیوار جداکننده در نظر گرفته شود (ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۴).
- فاصله‌ی کنتور گاز طبیعی با کنتور برق (یا تابلوهای برق فشارضعیف) نصب‌شده در فضای عمومی، باید حداقل ۵۰ سانتی‌متر باشد (مبحث ۱۷؛ ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۵).
فیوزها و کلیدهای خودکار مینیاتوری
- فیوز به‌عنوان وسیله‌ی حفاظتی برای حفاظت مدارها در برابر اضافه‌بار/اتصال کوتاه، حفاظت دستگاه‌ها در برابر اتصال کوتاه، و تأمین ایمنی در صورت اتصال کوتاه فاز با بدنه به‌کار می‌رود (ردیف ۱۳-۶-۲-۱-۱).
- فیوزهای پیچی باید مجهز به قطعه‌ی محدودکننده‌ی فشنگ‌پذیری باشند تا جایگزینی با فشنگی با جریان نامی بالاتر ممکن نباشد؛ استفاده از فیوزهای غیراستاندارد یا المان قابل‌تعویض ممنوع است (ردیف‌های ۱۳-۶-۲-۱-۲ و ۱۳-۶-۲-۱-۵).
- در تأسیسات برقی جدید، استفاده از کلیدهای مینیاتوری نوع پیچی که به‌جای فیوز در پایه‌ی فیوز نصب می‌شوند، ممنوع است (ردیف ۱۳-۶-۲-۲-۳).
کلیدهای خودکار، کنتاکتورها و کلیدهای مجزاکننده‌ی زیربار
- کلید خودکار برای حفاظت مدارها/دستگاه‌ها در برابر اتصال کوتاه/اضافه‌بار به‌کار می‌رود؛ اگر فیوز به‌صورت سری برای تأمین قدرت قطع بیشتر استفاده شود، باید در طرف ورودی کلیدهای خودکار (بالادست) قرار گیرد و بین جریان نامی آن‌ها هماهنگی وجود داشته باشد (ردیف‌های ۱۳-۶-۲-۳-۱ و ۱۳-۶-۲-۳-۳).
- کلید مغناطیسی (کنتاکتور) همراه با رله‌ی حرارتی می‌تواند به‌عنوان حفاظت اضافه‌بار عمل کند؛ برای حفاظت در برابر اتصال کوتاه، بایستی فیوز یا کلید خودکار در طرف ورودی کنتاکتور نصب شود (ردیف ۱۳-۶-۲-۴-۱).
- کلیه‌ی مدارهای خروجی تابلو باید به کلید مجزاکننده‌ی زیربار مجهز باشند تا جریان نامی خود (که کمتر از جریان نامی مدار نباشد) را قطع‌ووصل کند؛ پیش‌بینی کلید مجزاکننده برای دستگاه‌های روی پشت‌بام (هواکش، کولر و غیره) الزامی است (ردیف‌های ۱۳-۶-۲-۵-۱ و تبصره‌ی ۱۳-۶-۲-۵-۴).
کلید یا وسیله‌ی حفاظتی جریان باقیمانده (RCD)
- RCD می‌تواند مدار را در صورت تماس هادی برق‌دار با بدنه‌های هادی، هادی‌های بیگانه‌ی در تماس با زمین، یا هرگونه نشت جریان به زمین قطع کند (ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۱).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: RCD با جریان باقیمانده‌ی عامل حداکثر ۳۰ میلی‌آمپر، در شرایط عادی به‌عنوان وسیله‌ی حفاظتی در برابر برق‌گرفتگی ناشی از تماس غیرمستقیم قابل استفاده است؛ در تماس مستقیم فقط به‌عنوان حفاظت اضافی (نه جایگزین سایر الزامات) کاربرد دارد (ردیف‌های ۱۳-۶-۲-۶-۲ و ۱۳-۶-۲-۶-۳).
- RCD در سیستم‌های TN-S، TN-C-S، TT و IT قابل استفاده است، اما بدون هادی حفاظتی به‌طور کلی ممنوع است؛ در سیستم TN-C استفاده از RCD فقط با افزودن هادی حفاظتی به بخش تحت پوشش آن (تبدیل آن بخش به TN-S) ممکن است (ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۴).
- RCD باید آخرین وسیله‌ای باشد که در طرف مصرف مدار، یعنی بعد از کلید مجزاکننده/فیوز/کلید خودکار نصب می‌شود (ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۶).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| جریان نامی فیوز بالادست کلیدهای مینیاتوری با قطع اتصال کوتاه تا ۱٫۵ کیلوآمپر | حداکثر ۶۳ آمپر |
| جریان نامی فیوز بالادست کلیدهای مینیاتوری با قطع اتصال کوتاه ۳ تا ۱۰ کیلوآمپر | حداکثر ۱۰۰ آمپر |
| علامت‌گذاری شینه/ترمینال تابلو | فازها L1,L2,L3؛ خنثی N؛ حفاظتی-خنثی PEN؛ حفاظتی PE |
| حداقل فاصله‌ی تابلوی نصب‌شده در فضای عمومی از لوله‌های آب/تأسیسات مکانیکی | ۳۰ سانتی‌متر |
| حداقل فاصله‌ی کنتور گاز از کنتور برق/تابلوی برق در فضای عمومی | ۵۰ سانتی‌متر |
| جریان باقیمانده‌ی RCD برای حفاظت در برابر تماس غیرمستقیم | حداکثر ۳۰ میلی‌آمپر |
| سیستم نیرویی که RCD بدون اصلاح در آن قابل‌استفاده نیست | TN-C (باید بخش موردنظر به TN-S تبدیل شود) |
| جایگاه نصب RCD در زنجیره‌ی حفاظتی | آخرین وسیله در طرف مصرف، بعد از جداکننده/فیوز/کلید خودکار |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: اگر تابلو در محل رفت‌وآمد افراد غیرمتخصص نصب شده باشد، طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۱ چه الزامی دارد؟
الف) باید بدون درب باشد تا دسترسی راحت باشد
ب) نباید هیچ قسمت برق‌دار آن در دسترس باشد و باید مجهز به در قفل‌شو باشد
ج) فقط باید رنگ زرد هشدار داشته باشد
د) هیچ الزامی متفاوت از تابلوی اتاق برق ندارد
پاسخ صحیح: گزینه ب — نباید هیچ قسمت برق‌دار آن در دسترس باشد و باید مجهز به در قفل‌شو باشد
طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۱، اگر تابلو در محلی که افراد غیرمتخصص رفت‌وآمد می‌کنند نصب شده باشد، نباید هیچ یک از قسمت‌های برق‌دار آن در دسترس یا قابل لمس باشد و باید مجهز به در قفل‌شو باشد به‌نحوی‌که کلیه‌ی کلیدهای حفاظتی پشت آن قرار گرفته باشند.
طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۱، اگر تابلو در محلی که افراد غیرمتخصص رفت‌وآمد می‌کنند نصب شده باشد، نباید هیچ یک از قسمت‌های برق‌دار آن در دسترس یا قابل لمس باشد و باید مجهز به در قفل‌شو باشد به‌نحوی‌که کلیه‌ی کلیدهای حفاظتی پشت آن قرار گرفته باشند.
سوال ۲: چرا طبق بند (پ) از ردیف ۱۳-۶-۱-۲، فیوز باید بعد از کلید اصلی جداکننده (در طرف مصرف) نصب شود؟
الف) تا تعویض فیوز در حالت بی‌بار امکان‌پذیر باشد
ب) تا هزینه‌ی کابل کمتر شود
ج) تا رنگ سیم‌ها هماهنگ باشد
د) قانون هیچ دلیلی برای آن ذکر نکرده است
پاسخ صحیح: گزینه الف — تا تعویض فیوز در حالت بی‌بار امکان‌پذیر باشد
طبق بند (پ) از ردیف ۱۳-۶-۱-۲، چنانچه تابلو علاوه بر کلید اصلی جداکننده به فیوز نیز مجهز باشد، فیوز باید بعد از کلید (در طرف مصرف کلید) نصب شود، تا تعویض فیوز در حالت بی‌بار امکان‌پذیر باشد.
طبق بند (پ) از ردیف ۱۳-۶-۱-۲، چنانچه تابلو علاوه بر کلید اصلی جداکننده به فیوز نیز مجهز باشد، فیوز باید بعد از کلید (در طرف مصرف کلید) نصب شود، تا تعویض فیوز در حالت بی‌بار امکان‌پذیر باشد.
سوال ۳: حداقل فاصله‌ی تابلوی نصب‌شده در فضای عمومی از لوله‌های آب/برودتی-حرارتی طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۴ چقدر است؟
الف) ۱۰ سانتی‌متر
ب) ۲۰ سانتی‌متر
ج) ۳۰ سانتی‌متر
د) ۵۰ سانتی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۳۰ سانتی‌متر
طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۴، حداقل فاصله‌ی نصب تابلوهای فوق (در فضای عمومی) از لوله‌های آب، سیستم‌های برودتی/حرارتی و سایر لوله‌های تأسیسات مکانیکی، برابر ۳۰ سانتی‌متر است.
طبق ردیف ۱۳-۶-۱-۳-۴، حداقل فاصله‌ی نصب تابلوهای فوق (در فضای عمومی) از لوله‌های آب، سیستم‌های برودتی/حرارتی و سایر لوله‌های تأسیسات مکانیکی، برابر ۳۰ سانتی‌متر است.
سوال ۴: استفاده از کلیدهای مینیاتوری نوع پیچی که به‌جای فیوز در پایه‌ی فیوز نصب می‌شوند، طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۲-۳ در تأسیسات جدید چه وضعیتی دارد؟
الف) مجاز و توصیه‌شده است
ب) ممنوع است
ج) فقط با اجازه‌ی مالک مجاز است
د) فقط در ساختمان‌های صنعتی مجاز است
پاسخ صحیح: گزینه ب — ممنوع است
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۲-۳، در تأسیسات برقی جدید استفاده از کلیدهای مینیاتوری نوع پیچی که به‌جای فیوز در پایه‌ی فیوز نصب می‌شوند، ممنوع است.
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۲-۳، در تأسیسات برقی جدید استفاده از کلیدهای مینیاتوری نوع پیچی که به‌جای فیوز در پایه‌ی فیوز نصب می‌شوند، ممنوع است.
سوال ۵: RCD با جریان باقیمانده‌ی عامل حداکثر چند میلی‌آمپر می‌تواند به‌عنوان حفاظت در برابر برق‌گرفتگی تماس غیرمستقیم استفاده شود؟
الف) ۱۰ میلی‌آمپر
ب) ۳۰ میلی‌آمپر
ج) ۱۰۰ میلی‌آمپر
د) ۳۰۰ میلی‌آمپر
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۳۰ میلی‌آمپر
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۲، از انواع کلیدها یا وسایل حفاظتی جریان باقیمانده به‌شرطی‌که جریان باقیمانده‌ی عامل آن‌ها بیشتر از ۳۰ میلی‌آمپر نباشد، در شرایط عادی می‌توان به‌عنوان وسیله‌ی حفاظتی در برابر برق‌گرفتگی در تماس غیرمستقیم استفاده کرد.
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۲، از انواع کلیدها یا وسایل حفاظتی جریان باقیمانده به‌شرطی‌که جریان باقیمانده‌ی عامل آن‌ها بیشتر از ۳۰ میلی‌آمپر نباشد، در شرایط عادی می‌توان به‌عنوان وسیله‌ی حفاظتی در برابر برق‌گرفتگی در تماس غیرمستقیم استفاده کرد.
سوال ۶: RCD طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۶ باید در چه جایگاهی از زنجیره‌ی مدار نصب شود؟
الف) همیشه اولین وسیله در ابتدای مدار
ب) آخرین وسیله در طرف مصرف مدار، بعد از کلید مجزاکننده، فیوز و کلید خودکار
ج) همیشه بین فیوز و کلید مجزاکننده
د) هیچ ترتیب خاصی الزامی نیست
پاسخ صحیح: گزینه ب — آخرین وسیله در طرف مصرف مدار، بعد از کلید مجزاکننده، فیوز و کلید خودکار
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۶، کلید یا وسیله‌ی حفاظتی جریان باقیمانده باید آخرین وسیله‌ای باشد که در طرف مصرف مدار، یعنی بعد از کلید مجزاکننده، فیوز و کلید خودکار اتوماتیک یا مینیاتوری (هرکدام که وجود داشته باشند)، نصب می‌شود.
طبق ردیف ۱۳-۶-۲-۶-۶، کلید یا وسیله‌ی حفاظتی جریان باقیمانده باید آخرین وسیله‌ای باشد که در طرف مصرف مدار، یعنی بعد از کلید مجزاکننده، فیوز و کلید خودکار اتوماتیک یا مینیاتوری (هرکدام که وجود داشته باشند)، نصب می‌شود.
سایر فصل‌های مبحث ۱۳
فصل ۱: مبانی عمومیفصل ۲: کلیاتفصل ۳: اصول اساسی در تأسیسات برقفصل ۴: برآورد درخواست نیروی برق (تقاضا، دیماند)فصل ۵: منابع تأمین نیروی برق (سرویس مشترک)فصل ۷: مدارها (کابل‌کشی - سیم‌کشی)فصل ۸: تجهیزات سیم‌کشیفصل ۹: تأسیسات جریان ضعیففصل ۱۰: محیط‌های عادی و مخصوصفصل ۱۱: محتوای نقشه‌ها و مدارک فنی طرح تأسیسات برقی
مباحث مرتبط
مبحث ۱۳: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی