منابع تأمین نیروی برق (سرویس مشترک) — مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «منابع تأمین نیروی برق (سرویس مشترک)» (بند ۱۳-۵) از مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• کلیات — شرکت برق و مصرف‌کننده
• تأسیسات انشعاب برق فشارضعیف
• انشعاب برق فشارمتوسط (اختصاصی)
• اتاق ترانسفورماتور پست اختصاصی
• اتاق‌های تابلوهای فشارمتوسط و فشارضعیف
• اتصال زمین بر اساس سطح مصرف
• نیروی برق اضطراری
• نیروی برق ایمنی و روشنایی ایمنی
• کلید و هادی حفاظتی دستگاه برق بدون وقفه

خلاصه درسنامه

کلیات — شرکت برق و مصرف‌کننده

• شرکت تولید/انتقال/توزیع نیروی برق یا هر تشکیلات دیگری که عهده‌دار تأمین نیروی برق مشترکان باشد، «شرکت برق» خوانده می‌شود؛ رعایت مقررات شرکت برق تا جایی‌که به انشعاب مربوط باشد الزامی است (ردیف‌های ۱۳-۵-۱-۱ و ۱۳-۵-۱-۲).
• چنانچه تناقضی بین مقررات شرکت برق و این مقررات وجود داشته باشد، مقرراتی که از نظر ایمنی و حفاظت برتر است انتخاب و اجرا می‌شود؛ اگر تولید/انتقال/توزیع برق به‌عهده‌ی خود مصرف‌کننده باشد، مصرف‌کننده در حکم شرکت برق تلقی می‌شود (ردیف‌های ۱۳-۵-۱-۳ و ۱۳-۵-۱-۴).
• متقاضی باید پیش از شروع طرح، با مقامات ذی‌ربط شرکت برق تماس بگیرد و تا پایان ساختمان این تماس را ادامه دهد (ردیف ۱۳-۵-۱-۵).
• واحدهای تولید هم‌زمان حرارت/برودت و برق، سلول‌های خورشیدی فتوولتائیک، توربین بادی و غیره نیز جزء منابع تأمین نیروی برق محسوب می‌شوند؛ ساختار خود این سیستم‌ها در حوزه‌ی این مبحث نیست، اما الزامات شبکه‌شان در نقطه‌ی سرویس مشترک یا داخل ساختمان تابع این مبحث است (ردیف ۱۳-۵-۱-۶).

تأسیسات انشعاب برق فشارضعیف

• متقاضی باید با راهنمایی شرکت برق، محلی برای نصب تجهیزات انشعاب پیش‌بینی کند (پست کامل، اتاق، یا محل تابلوی دیواری)؛ ورودی پست برق باید در همه‌ی ساعات شبانه‌روز برای مأموران شرکت برق مستقیما قابل‌دسترس باشد و هیچ دودکش/لوله‌ای آب/گاز/برودتی-حرارتی نباید از فضای اختصاصی انشعاب یا پست عبور کند (ردیف ۱۳-۵-۲-۱).
• محل نصب انشعاب باید فضای کافی برای تابلو، ترمینال/شینه‌ی اتصال زمین، و سیم‌کشی مربوط را داشته باشد؛ مسیر هادی اتصال زمین باید از صدمات مکانیکی/شیمیایی/خوردگی محفوظ باشد و اگر لوله‌ی حفاظتی دارد، این لوله نباید از جنس فلز باشد (ردیف‌های ۱۳-۵-۲-۲ و ۱۳-۵-۲-۳).

انشعاب برق فشارمتوسط (اختصاصی)

• چنانچه به تشخیص شرکت برق احداث پست ترانسفورماتور در ساختمان لازم باشد، قسمتی که در اختیار شرکت برق می‌ماند طبق ضوابط آن شرکت ساخته می‌شود؛ مشترک باید علاوه بر مقررات شرکت برق، مقررات ردیف ۱۳-۵-۳ را نیز در محدوده‌ی خود رعایت کند (ردیف ۱۳-۵-۳-۱).
• ⚠️ توصیه: در ساختمان‌های ویژه‌ی حیاتی و بسیار زیاد حساس، بهتر است ترانسفورماتورهای فشارمتوسط با ۵۰٪ بار دیماند خود در مدار قرار گیرند تا در صورت خروج یکی، دیگری بتواند با تمام بار، هر دو تابلوی اصلی فشارضعیف را (از طریق کلید کوپلاژ اتوماتیک) تغذیه کند (تبصره‌ی ردیف ۱۳-۵-۳-۱).
• در موارد احداث بیش از یک پست (مجموعه‌ها، مراکز صنعتی و غیره)، پست‌های داخلی در اختیار مشترک را «پست‌های اختصاصی» می‌نامند؛ در استفاده از پست‌های پیش‌ساخته‌ی بتنی/فلزی کمپکت، طرح و ابعاد تابع استانداردهای معتبر یا استانداردهای شرکت برق است (ردیف ۱۳-۵-۳-۲).

اتاق ترانسفورماتور پست اختصاصی

• طبق جدول ۱۳-۵-۳-۳، برای سه دسته‌ی ظرفیت (تا ۶۳۰ کیلوولت‌آمپر = اتاق کوچک؛ ۶۳۰ تا ۱۰۰۰ = اتاق بزرگ؛ ۱۲۵۰ تا ۱۶۰۰ = اتاق خیلی‌بزرگ) ابعاد اتاق (طول/عرض/ارتفاع با تهویه‌ی طبیعی یا مکانیکی)، حجم چاله‌ی روغن، و حداقل سطح مقطع دریچه‌های مشبک ورودی/خروجی مشخص شده است.
• فضای آزاد در اطراف ترانسفورماتور نباید از ۰٫۸ متر کمتر باشد؛ اگر شرایط معماری اجازه‌ی ساخت اتاق با ابعاد استاندارد را ندهد، تغییر ابعاد با صلاح‌دید مجری مقررات مجاز است اما نباید بیش از ۱۰٪- در طول/عرض اتاق باشد (ردیف ۱۳-۵-۳-۳-۳).
• اتاق ترانسفورماتور، حتی‌الامکان باید در طبقه‌ی همکف و مشرف به فضای آزاد باشد؛ حداقل ۲ متر از خطوط شبکه‌ی گاز طبیعی فاصله داشته باشد (مبحث ۱۷)؛ در ورودی آهنی و باز‌شونده به‌سمت خارج باشد؛ هیچ پنجره‌ای نداشته باشد؛ و در فضای ترانسفورماتورهای روغنی، زیر آن حائل مشبک با حداقل ۲۰ سانتی‌متر شن/سنگ گرانیت پیش‌بینی شود (ردیف‌های ۱۳-۵-۳-۳-۲ و ۱۳-۵-۳-۳-۴).
• ارتفاع کف اتاق ترانسفورماتور باید حداقل ۲۰ سانتی‌متر از سطح احتمالی سیلاب‌روهای منطقه بالاتر باشد؛ اگر پست در طبقات بالاتر از همکف یا زیرزمین ساخته شود، فقط از ترانسفورماتور نوع خشک می‌توان استفاده کرد و استفاده از ترانسفورماتور روغنی در این شرایط ممنوع است (ردیف‌های ۱۳-۵-۳-۳-۴ و ۱۳-۵-۳-۳-۲، بند ب).

اتاق‌های تابلوهای فشارمتوسط و فشارضعیف

• طبق جدول ۱۳-۵-۳-۴-۲، حداقل فاصله‌ی جبهه‌ی عملیاتی دو تابلو از هم ۱٫۲ متر، جبهه‌ی عملیاتی تا جبهه‌ی قابل‌سرویس ۱٫۲ متر، جبهه‌ی عملیاتی تا جبهه‌ی بسته یا دیوار ۱ متر، جبهه‌ی قابل‌سرویس تا قابل‌سرویس یا دیوار ۰٫۸ متر، و جبهه‌ی بسته تا بسته یا دیوار صفر متر است؛ فاصله‌ی تابلوهای تمام‌بسته‌ی فشارمتوسط و فشارضعیف از هم نباید کمتر از ۱٫۵ متر باشد (بند الف).
• ارتفاع اتاق‌ها باید با هر دو شرط مطابقت کند: ارتفاع اتاق ≥ ارتفاع بلندترین تابلو + ۰٫۵ متر، و در هر حال کمتر از ۲ متر نباشد (بند ب).
• درها، دیوارها، سقف و کف اتاق‌های ترانسفورماتور و تابلوهای اصلی فشارمتوسط/فشارضعیف باید مانع حریق بوده و با درجه‌ی ۲ ساعت مقاومت در برابر حریق باشد (مبحث ۳؛ تبصره‌ی ۲ از بند ب).

اتصال زمین بر اساس سطح مصرف

• برای مشترک با کنتور برق تا ۳۲ آمپر (تک‌فاز یا سه‌فاز)، از یک الکترود زمین ساده با حداقل عمق ۲ متر در زمین بکر استفاده می‌شود (بند الف).
• برای مشترک از ۳۲ تا ۷۵ آمپر سه‌فاز (یا مجموعه‌های چندمشترکی با جمع جریان نامی هرفاز، پس از اعمال ضریب هم‌زمانی، تا ۷۵ آمپر)، از یک الکترود ساده به عمق ۴ متر یا دو الکترود به عمق ۲ متر با حداقل فاصله‌ی ۴ متر از هم استفاده می‌شود (بند ب).
• برای مشترک بیش از ۷۵ آمپر سه‌فاز، از یک اتصال زمین اساسی (مشابه پست ترانسفورماتور تغذیه‌کننده) استفاده می‌شود (بند پ).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: مقاومت کل اتصال زمین هادی نقطه‌ی خنثی یا هادی PEN، نباید از دو اهم تجاوز کند (ردیف ۱۳-۵-۴-۲).

نیروی برق اضطراری

• مصارف اضطراری‌ای که باید از نیروی برق اضطراری تغذیه شوند شامل: سردخانه‌های عمومی/صنعتی؛ مراکز صنعتی با ریسک خسارت جبران‌ناپذیر؛ هر ساختمان مورد تشخیص مقامات ذی‌صلاح؛ و ساختمان‌های مسکونی/اداری خصوصی با واحدهای مجزا که طول مسیر حرکت آسانسورشان بیش از ۲۱ متر از کف ورودی است (که الزاما باید آسانسور حمل بیمار داشته باشند) (ردیف ۱۳-۵-۵-۱).
• استفاده از ژنراتور گازی متصل به شبکه‌ی گاز شهری، فقط برای مصارف اضطراری (به‌غیر از سیستم‌های تأمین ایمنی) مجاز است، زیرا مدت‌زمان راه‌اندازی آن بیش از ۱۵ ثانیه است و احتمال قطع گاز شهری وجود دارد (ردیف ۱۳-۵-۵-۴).
• مولد نیروی برق اضطراری از طریق تابلو/کلید تبدیل اتوماتیک (ATS) به شبکه‌ی اضطراری وصل می‌شود؛ در سیستم TN-S سه‌فاز، کلیدهای خودکار در ATS و کلید حفاظتی اصلی مدار خروجی ژنراتور از نوع چهارپل و بقیه‌ی کلیدهای تابلوی اصلی از نوع سه‌پل‌اند؛ در سیستم TN-C، همه‌ی این کلیدها سه‌پل‌اند (ردیف‌های ۱۳-۵-۵-۵ و ۱۳-۵-۵-۵-۱).

نیروی برق ایمنی و روشنایی ایمنی

• سیستم‌های تأمین ایمنی شامل روشنایی ایمنی مسیرهای تخلیه، اعلام حریق، اعلام نشت گاز، پمپ‌های آتش‌نشانی، آسانسور دسترسی آتش‌نشان، تلویزیون مداربسته، کنترل تردد، اعلام سرقت، تخلیه‌ی دود و غیره‌اند؛ بعضی از این سیستم‌ها (مانند روشنایی ایمنی، اعلام حریق، اعلام نشت گاز، CCTV) باید از منبع تغذیه‌ی پشتیبان مستقل خودشان (باتری/شارژر) یا برق بدون وقفه تغذیه شوند (ردیف‌های ۱۳-۵-۶-۲ و ۱۳-۵-۶-۲-۱).
• مولد نیروی برق اضطراری که سیستم‌های تأمین ایمنی را مستقیما تغذیه می‌کند، باید حداکثر در مدت ۱۵ ثانیه (زمان راه‌اندازی کامل مولد) این مصارف را تأمین کند؛ کابل‌های خارج از چاه آسانسور آتش‌نشان باید حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت حریق داشته باشند و کل ارتفاع چاه آن حداقل ۱۱ لوکس روشنایی داشته باشد (ردیف‌های ۱۳-۵-۶-۲-۲ و ۱۳-۵-۶-۲-۶).
• در روشنایی ایمنی، هر مدار نباید بیش از ۲۰ نقطه‌ی روشنایی را تغذیه کند و کل جریان مدار نباید از ۶۰٪ جریان مجاز کلید حفاظتی بیشتر باشد؛ چراغ ایمنی با منبع سرخود باید حداقل ۱٫۵ ساعت شدت روشنایی مقرر را تأمین کند (ردیف‌های ۱۳-۵-۶-۳-۱ و تبصره‌ی جدول ۱۳-۵-۶-۳).
• شدت روشنایی متوسط ایمنی پلکان‌های خروج/راه‌های خروج الزامی/آسانسورها نباید کمتر از ۱۰ لوکس باشد؛ در سینما/تئاتر حین نمایش نباید کمتر از ۲ لوکس باشد (با بازگشت خودکار به حالت اولیه هنگام اعلام حریق)؛ در تالارهای اجتماعات نباید هیچ‌گاه کمتر از ۱۰ لوکس باشد (ردیف‌های ۱۳-۵-۶-۳-۵ تا ۱۳-۵-۶-۳-۷).

کلید و هادی حفاظتی دستگاه برق بدون وقفه

• در سیستم TN-C، ترمینال PEN در ورودی UPS و بدنه‌ی دستگاه هر دو به هادی PEN وصل می‌شوند و کلیدهای حفاظتی مدار خروجی UPS سه‌پل‌اند؛ در سیستم TN-S، ترمینال N به شینه‌ی اصلی اتصال زمین و بدنه‌ی دستگاه به هادی PE وصل می‌شود و فقط کلید حفاظتی مدار خروجی UPS چهارپل است (ردیف‌های ۱۳-۵-۶-۴-۱ تا ۱۳-۵-۶-۴-۶).

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۳

مباحث مرتبط

مبحث ۱۳: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی