کلیات — مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «کلیات» (بند ۱۳-۲) از مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۵ سوال دارد.

فهرست مطالب

• دامنه‌ی کاربرد
• هدف از تدوین مبحث
• تعاریف — اتصال زمین و هادی‌های حفاظتی
• تعاریف — تجهیزات و تأسیسات الکتریکی
• تعاریف — هادی‌ها و بدنه‌های هادی
• تعاریف — جریان‌ها
• تعاریف — تماس و برق‌گرفتگی
• تعاریف — فیوزها و کلیدهای قطع‌ووصل

خلاصه درسنامه

دامنه‌ی کاربرد

• تأسیسات برقی ساختمان‌های کاربری‌های زیر که از سیستم نیروی TN استفاده می‌کنند، باید با رعایت این مقررات اجرا شوند: مسکونی، تجاری، اداری، درمانی، آموزشی، عمومی، صنعتی، نمایشگاه‌های دائم و موقت/پارک‌های تفریحی/کارگاه‌های ساختمانی، کشاورزی و دامداری، هر ساختمانی که مقررات مخصوصی برای آن وضع نشده، و ساختمان‌های ویژه‌ی حیاتی/بسیار زیاد حساس/زیاد مهم (نمونه‌های آخر در مبحث ۲۱) (ردیف ۱۳-۲-۱-۱).
• این مقررات موارد زیر را در برمی‌گیرد: سیم‌کشی سیستم‌های جریان متناوب تا ۱۰۰۰ ولت مؤثر؛ سیم‌کشی سیستم‌های بیش از ۱۰۰۰ ولت (به‌جز سیم‌کشی داخلی دستگاه‌ها) که از سیستم‌های فشار ضعیف تا ۱۰۰۰ ولت تغذیه می‌کنند؛ سیم‌کشی کلیه‌ی سیستم‌های بدون مقررات خاص؛ و سیم‌کشی/کابل‌کشی سیستم‌های جریان ضعیف ثابت (ردیف ۱۳-۲-۱-۲).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در این مقررات، ولتاژهای ۱۱، ۲۰ و ۳۳ کیلوولت «فشار متوسط» و ولتاژهای ۶۳ کیلوولت و بالاتر «فشارقوی» نامیده می‌شوند (تبصره‌ی ردیف ۱۳-۲-۱-۲).
• این مقررات موارد زیر را در بر نمی‌گیرد: تأسیسات صاعقه‌گیر ساختمان‌ها، و مواردی که برای آن‌ها مقررات خاص وضع شده (مانند پست‌های برق فشارقوی، پالایشگاه‌های نفت و گاز، تأسیسات خاص نظامی) (ردیف ۱۳-۲-۱-۳).

هدف از تدوین مبحث

• هدف از تدوین این مقررات، تأمین ایمنی افراد، سلامت ساختمان، سلامت تأسیسات/تجهیزات/محتویات آن، آسایش ساکنین، و در عین حال ایجاد شرایطی است که در آن تجهیزات و دستگاه‌های مورد استفاده به‌نحو صحیح و رضایت‌بخش کار کنند (ردیف ۱۳-۲-۲).

تعاریف — اتصال زمین و هادی‌های حفاظتی

• اتصال زمین برای حفاظت جان انسان و حیوان، تأمین شرایط کارکرد صحیح تأسیسات برقی و حفاظت سیستم‌های آن به‌کار می‌رود و شامل انواع زیر است: سیستم اتصال زمین ایمنی، حفاظت سیستم، عملیاتی، و صاعقه‌گیر (ردیف ۱۳-۲-۳-۱).
• الکترود زمین: قطعه یا گروهی از قطعات هادی که در تماس مستقیم و مدفون در زمین بوده و با آن اتصال الکتریکی برقرار می‌کند؛ الکترودهای زمین مستقل، الکترودهایی‌اند که فاصله‌شان به‌قدری است که عبور حداکثر جریان از یکی، پتانسیل دیگری را به‌نحو قابل ملاحظه تغییر ندهد (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۷ و ۱۳-۲-۳-۸).
• زمین (جرم کلی زمین): جرم هادی زمین که پتانسیل همه‌ی نقاطش قراردادی برابر صفر است؛ وصل‌شدن به آن فقط از راه الکترود زمین امکان‌پذیر است و اتصال الکترود به زمین همراه با مقاومتی است که «مقاومت زمین» نامیده می‌شود (ردیف ۱۳-۲-۳-۹).
• هادی حفاظتی (PE): هر یک از بدنه‌های هادی، ترمینال اصلی اتصال زمین، نقطه‌ی زمین‌شده‌ی منبع تغذیه، و نقطه‌ی خنثای مصنوعی را از نظر الکتریکی به‌هم وصل می‌کند و برای حفاظت در برابر برق‌گرفتگی لازم است (ردیف ۱۳-۲-۳-۱۴).
• هادی خنثی (N): به نقطه‌ی خنثای سیستم نیرو وصل بوده و در انتقال انرژی الکتریکی قابل استفاده است؛ هادی مشترک حفاظتی-خنثی (PEN)، هادی زمین‌شده‌ای است که هر دو وظیفه‌ی PE و N را به‌صورت اشتراکی انجام می‌دهد (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۱۳ و ۱۳-۲-۳-۱۵).
• ترمینال یا شینه‌ی اصلی اتصال زمین: برای اتصال هادی‌های PE، N، PEN، هادی‌های هم‌بندی اصلی، و سیستم‌های اتصال زمین صاعقه‌گیر و عملیاتی پیش‌بینی و نصب می‌شود؛ مقاومت کل اتصال زمین، مقاومت بین این ترمینال و جرم کلی زمین است (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۱۸ و ۱۳-۲-۳-۱۹).
• هم‌بندی برای هم‌ولتاژ کردن: برقراری اتصال هادی بین کلیه‌ی اجزای فلزی است که پتانسیل بدنه‌های هادی و قسمت‌های هادی بیگانه را اساسا به یک سطح ولتاژ می‌آورد؛ هادی هم‌بندی، هادی حفاظتی‌ای است که این هم‌ولتاژ کردن را تضمین می‌کند (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۱۶ و ۱۳-۲-۳-۱۷).

تعاریف — تجهیزات و تأسیسات الکتریکی

• تجهیزات الکتریکی: وسایل، لوازم، دستگاه‌ها و مصالحی‌اند که برای تولید، انتقال، توزیع یا مصرف انرژی الکتریکی به‌کار می‌روند، از جمله مولدها، لوازم تابلویی، وسایل اندازه‌گیری و حفاظتی، و لوازم سیستم‌های جریان ضعیف (ردیف ۱۳-۲-۳-۲).
• تأسیسات برقی: مجموعه‌ای از تجهیزات الکتریکی به‌هم‌پیوسته برای انجام هدف یا اهداف معین که دارای مشخصه‌های هماهنگ و مرتبط باشند (ردیف ۱۳-۲-۳-۳).
• تجهیزات الکتریکی دستی: تجهیزات قابل‌حملی هستند که در هنگام استفاده‌ی عادی در دست گرفته می‌شوند؛ تجهیزات نصب ثابت، تجهیزاتی هستند که به نگهدارنده‌های محکم یا محل معینی ثابت شده باشند (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۴ و ۱۳-۲-۳-۵).
• مدار (مدار الکتریکی تأسیسات): مجموعه‌ای از اقلام و تجهیزات الکتریکی که از منبع واحدی تغذیه شده و به‌کمک وسایل حفاظتی واحدی در برابر اضافه‌جریان‌ها و اضافه/کاهش ولتاژها حفاظت شده باشد (ردیف ۱۳-۲-۳-۶).

تعاریف — هادی‌ها و بدنه‌های هادی

• هادی‌های برق‌دار: هر سیم یا هادی دیگری که با نیت برق‌دار شدن در بهره‌برداری عادی استفاده می‌شود و شامل هادی خنثی نیز هست، ولی هادی PEN را شامل نمی‌شود (ردیف ۱۳-۲-۳-۱۲).
• بدنه‌ی هادی: بدنه‌های هادی (فلزی) دستگاه‌ها و تجهیزات الکتریکی که قابل لمس بوده و به‌طور عادی برق‌دار نیستند اما در حالت وجود اتصالی ممکن است برق‌دار شوند (ردیف ۱۳-۲-۳-۱۰).
• قسمت‌ها یا بدنه‌های هادی بیگانه: جزء تأسیسات الکتریکی نیستند ولی قادرند پتانسیلی (معمولا پتانسیل زمین) را در معرض تماس قرار دهند و در اثر اتصالی برق‌دار شوند؛ از جمله اسکلت فلزی ساختمان، لوله‌های فلزی آب/گاز/برودتی-حرارتی، و کف/دیوارهای غیرعایق (ردیف ۱۳-۲-۳-۱۱).
• دسترس: منطقه‌ای است که حدودش از سطح محل فعالیت یا رفت‌وآمد عادی افراد، بدون هرگونه کمک ابزاری، قابل لمس باشد؛ طبق شکل ۱۳-۲-۳-۴۱، فاصله‌ی عمودی بالایی از سطح ۲٫۵ متر، فاصله‌ی عمودی پایینی ۱٫۲۵ متر، فاصله‌ی افقی از لبه ۰٫۷۵ متر، و فاصله‌ی حاشیه‌ای در دید از بالا ۱٫۲۵ متر است (ردیف ۱۳-۲-۳-۴۱).

تعاریف — جریان‌ها

• جریان مجاز (جریان مجاز حرارتی): حداکثر جریانی است که به‌طور مداوم، بدون آنکه دمای هادی از میزان معینی تجاوز کند، می‌تواند از آن عبور کند؛ در مورد سیم یا کابل، جریان اسمی همان جریان مجاز حرارتی است (ردیف ۱۳-۲-۳-۲۰).
• جریان اضافه‌بار: اضافه‌جریانی است که در مداری با سلامت الکتریکی، علاوه بر جریان اسمی برقرار می‌شود؛ اضافه‌جریان به‌طور کلی هر جریانی بیش از جریان اسمی است (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۲۱ و ۱۳-۲-۳-۲۳).
• جریان اتصال کوتاه: اضافه‌جریانی است که در نتیجه‌ی بروز اتصالی با امپدانس بسیار کوچک بین هادی‌های برق‌دار و هادی حفاظتی (که در شرایط عادی اختلاف پتانسیل دارند) ایجاد می‌شود (ردیف ۱۳-۲-۳-۲۲).
• جریان باقیمانده: جمع برداری مقادیر لحظه‌ای جریان‌هایی است که از همه‌ی هادی‌های برق‌دار یک مدار در یک نقطه عبور می‌کند؛ گاهی به‌اشتباه «جریان نشت به زمین» نیز خوانده می‌شود (ردیف ۱۳-۲-۳-۲۴).
• جریان نشتی: جریانی است که بین مداری سالم با زمین یا بدنه‌های هادی بیگانه برقرار می‌شود و ممکن است مؤلفه‌ی خازنی نیز داشته باشد؛ جریان برق‌گرفتگی، جریانی است که از بدن انسان یا حیوان عبور می‌کند و ممکن است موجب برق‌گرفتگی شود (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۲۵ و ۱۳-۲-۳-۲۶).

تعاریف — تماس و برق‌گرفتگی

• برق‌گرفتگی: پدیده‌ای مربوط به آسیب‌های عضلانی است که در نتیجه‌ی عبور جریان الکتریکی از بدن انسان یا حیوان به‌وجود می‌آید (ردیف ۱۳-۲-۳-۲۷).
• تماس مستقیم: تماس اشخاص و حیوانات با هر یک از هادی‌های فاز است؛ تماس غیرمستقیم، تماس اشخاص و حیوانات با بدنه‌های هادی‌ای است که در شرایط بروز اتصالی برق‌دار شده‌اند (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۲۸ و ۱۳-۲-۳-۲۹).
• ولتاژ تماس: ولتاژی است که به‌هنگام بروز خرابی در عایق‌بندی، بین قسمت‌هایی که هم‌زمان قابل لمس‌اند ظاهر می‌شود؛ این اصطلاح فقط در ارتباط با حفاظت در برابر تماس غیرمستقیم به‌کار می‌رود (ردیف ۱۳-۲-۳-۳۹).
• قطعاتی که در آن واحد در دسترس‌اند: هادی‌ها یا اجزایی که هم‌زمان توسط یک شخص یا حیوان قابل لمس‌اند، شامل قسمت‌های برق‌دار، بدنه‌های هادی، قسمت‌های هادی بیگانه، هادی‌های حفاظتی و الکترودهای زمین (ردیف ۱۳-۲-۳-۴۰).
• حد گذشت: مقادیر مرزی پارامترهای الکتریکی که عبور از آن‌ها مجاز نیست (ردیف ۱۳-۲-۳-۴۲).

تعاریف — فیوزها و کلیدهای قطع‌ووصل

• فیوز: وسیله‌ای است که اگر شدت جریانش از مقدار تعیین‌شده در مدت‌زمان معین بیشتر شود، از طریق ذوب یک یا چند المان خود، مدار را باز می‌کند (ردیف ۱۳-۲-۳-۳۰).
• کلید جداکننده (ایزولاتور): وسیله‌ای مکانیکی قطع‌ووصل است که در حالت قطع، فاصله‌ی جدایی لازم را بین کنتاکت‌ها ایجاد می‌کند و فقط زمانی مدار را قطع/وصل می‌کند که جریان‌های قابل‌اغماض برقرار یا قطع شوند (ردیف ۱۳-۲-۳-۳۱).
• کلید قطع بار: وسیله‌ای مکانیکی قطع‌ووصل است که قادر به وصل، عبوردادن و قطع جریان برق مدار در شرایط عادی (از جمله اضافه‌بارهای مشخص) است و برای زمانی مشخص جریان‌های غیرعادی مانند اتصال کوتاه را نیز تحمل می‌کند (ردیف ۱۳-۲-۳-۳۵).
• کلید خودکار (اتوماتیک): وسیله‌ای مکانیکی قطع‌ووصل خودکار جریان است که در شرایط عادی و غیرعادی مدار (مانند اتصال کوتاه) می‌تواند جریان را وصل/قطع کند و مجهز به وسایلی است که جریان‌های غیرعادی (اضافه‌بار، اتصال کوتاه) را خودکار قطع می‌کند؛ کلید خودکار محدودکننده‌ی جریان اتصال کوتاه، در برابر جریان‌های بسیار بالا سریع عمل کرده و پیش از رسیدن شدت جریان به حداکثر، آن را قطع می‌کند (ردیف‌های ۱۳-۲-۳-۳۷ و ۱۳-۲-۳-۳۸).

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۳

مباحث مرتبط

مبحث ۱۳: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی