مدارها (کابل‌کشی - سیم‌کشی) — مبحث ۱۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۷)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «مدارها (کابل‌کشی - سیم‌کشی)» (بند ۱۳-۷) از مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• انتخاب مدارها و اعمال ضریب هم‌زمانی
• افت ولتاژ مجاز
• کابل‌های تک‌رشته‌ی موازی و مجاری عبور
• سطح مقطع هادی خنثی و اثر هارمونیک‌ها
• ممنوعیت چاه آسانسور به‌عنوان کانال، و حداقل سطح مقطع هادی‌ها
• قواعد کلی نصب کابل
• کابل‌های مدفون در خاک
• سیم‌کشی و لوله‌های مجاز

خلاصه درسنامه

انتخاب مدارها و اعمال ضریب هم‌زمانی

• در انتخاب مدارها باید به شدت جریان مصرفی و سطح مقطع هادی (طبق ردیف ۱۳-۳-۲-۶) توجه شود؛ اعمال ضرایب هم‌زمانی (پیوست شماره‌ی ۳) فقط در مورد مدارهای تابلوها یا مدارهای غیرهم‌زمان مجاز است (ردیف‌های ۱۳-۷-۱-۱ و ۱۳-۷-۱-۲).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در مورد مدارهای نهایی (روشنایی، موتور و غیره) نباید ضریب هم‌زمانی اعمال شود؛ این مدارها با بار کامل در نظر گرفته می‌شوند (ردیف ۱۳-۷-۱-۳).

افت ولتاژ مجاز

• مسیر افت ولتاژ با دیاگرام SP (تابلوی ترانس توزیع) → D (شبکه‌ی توزیع) → DB (نقطه‌ی تغذیه/تابلوی اصلی) → F (مدار داخلی) → E (تجهیزات مصرف) مدل می‌شود؛ اگر ترانسفورماتور اختصاصی باشد، افت ولتاژ D طبق جدول ۱۳-۷-۱-۵-۱ است؛ در ترانسفورماتورهای شبکه‌ی عمومی، افت ولتاژ D تابع مقررات شرکت برق است (ردیف ۱۳-۷-۱-۵).
• طبق جدول ۱۳-۷-۱-۵-۱: افت ولتاژ مجاز مدار توزیع (D، تا DB) پنج‌درصد؛ افت ولتاژ مجاز مدار نهایی روشنایی (F، تا E) سه‌درصد؛ افت ولتاژ مجاز مدار نهایی تجهیزات (F، تا E) پنج‌درصد.
• در انتخاب سطح مقطع هادی مدار تغذیه‌ی مصارف موتوری، علاوه بر جدول افت ولتاژ، افت ولتاژ ناشی از جریان راه‌اندازی موتور نیز باید در نظر گرفته شود (تبصره‌ی ردیف ۱۳-۷-۱-۵).

کابل‌های تک‌رشته‌ی موازی و مجاری عبور

• هادی‌های یک مدار (فاز/فازها، خنثی، PE یا PEN) باید در صورت عبور از مجرای مشترک (لوله، اسلیو کابل، ترانکینگ) از یک مجرای واحد عبور کنند؛ این شرط برای کابل‌های چندرشته‌ای موازی مستقل اجباری نیست (ردیف ۱۳-۷-۱-۶).
• عبور یک کابل تک‌رشته‌ی مربوط به یک فاز از داخل لوله‌ی فلزی مجاز نیست، مگر اینکه در طول لوله یک درز یا شکاف طولی ایجاد شده باشد (ردیف ۱۳-۷-۱-۷-۱).
• استفاده از نول مشترک برای چند مدار اصلی که هرکدام حفاظت مستقل خود را دارند، مجاز نیست (ردیف ۱۳-۷-۱-۱۰).

سطح مقطع هادی خنثی و اثر هارمونیک‌ها

• به‌علت ضرایب توان مختلف بارها و به‌خصوص هارمونیک‌های ناشی از لامپ‌های تخلیه‌ای گازی/LED و دستگاه‌های الکترونیکی هارمونیک‌زا، جریان هادی خنثی می‌تواند معادل هادی فاز یا حتی بیشتر باشد (ردیف ۱۳-۷-۱-۱۲-۱).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر میزان هارمونیک سوم جریان یک مدار بیش از ۱۵٪ باشد، مقطع نول یا هادی PEN در آن مدار باید حداقل برابر مقطع فاز در نظر گرفته شود؛ مقطع هادی حفاظتی (PE) تابع این حکم نیست (ردیف ۱۳-۷-۱-۱۲-۲).

ممنوعیت چاه آسانسور به‌عنوان کانال، و حداقل سطح مقطع هادی‌ها

• استفاده از چاه (شافت) آسانسورها به‌عنوان کانال بالارو برای هر نوع مداری جز مدارهای خود آسانسور ممنوع است، مگر با دیواری با ضخامت حداقل یک آجر (۱۰ سانتی‌متر) یا معادل آن از بتن، مجزا از چاه (ردیف ۱۳-۷-۱-۱۳؛ مبحث ۱۵).
• طبق جدول ۱۳-۷-۱-۱۴، حداقل سطح مقطع هادی مسی (میلی‌مترمربع): نیرو (هر مصرف‌کننده جز روشنایی/پریز) ۱٫۵؛ روشنایی ۱٫۵؛ پریز ۲٫۵؛ کنترل نیرو ۱؛ ارسال علائم و سایر مدارهای کنترل ۰٫۵.
• اگر در طول یک مدار سطح مقطع تغییر کند یا انشعابی با مقطع کوچک‌تر گرفته شود، باید وسیله‌ی حفاظتی مناسب پیش‌بینی شود، مگر آنکه طول مدار کوچک‌تر حداکثر ۳ متر باشد یا وسیله‌ی حفاظتی مدار اصلی برای مقطع کوچک‌تر نیز مناسب باشد (ردیف ۱۳-۷-۱-۱۵).

قواعد کلی نصب کابل

• نصب کابل روی دیوار باید با بست‌های عایق و دو پیچ انجام شود؛ فاصله‌ی کابل از دیوار حدود ۲ سانتی‌متر است؛ برای حفاظت در برابر تنش‌های مکانیکی اتصال کوتاه، حدود ۵٪ اضافه‌طول بین دو بست پیش‌بینی می‌شود (در نصب قائم، ۵۰٪ به مقادیر افقی اضافه می‌شود) (ردیف ۱۳-۷-۲-۲).
• چنانچه کابل‌ها بر روی بازوها/سینی/نردبان کابل در چند تراز نصب شوند، فاصله‌ی بین ترازها باید حداقل ۳۰ سانتی‌متر باشد (ردیف ۱۳-۷-۲-۳).
• فاصله‌ی کابل‌ها از هم در هر نوع نصب، حداقل دو برابر بزرگ‌ترین قطر کابل است؛ در غیراین‌صورت باید ضرایب کاهش ظرفیت کابل اعمال شود (ردیف ۱۳-۷-۲-۶).

کابل‌های مدفون در خاک

• عمق دفن کابل‌های برق فشارضعیف باید بین ۰٫۷ تا ۱ متر باشد؛ عمق دفن کابل‌های فشارمتوسط باید حداقل ۰٫۳ متر بیشتر از کابل‌های فشارضعیف باشد؛ کابل‌های فشارمتوسط نباید مستقیما زیر کابل‌های فشارضعیف موازی قرار گیرند (ردیف‌های ۱۳-۷-۲-۵-۱ تا ۱۳-۷-۲-۵-۳).
• کابل‌ها باید در ماسه‌ی نرم خوابانده شوند به‌نحوی‌که حداقل ۱۰ سانتی‌متر ماسه دور کابل را احاطه کند؛ روی آن باید لایه‌ای از آجر/بلوک سیمانی برای حفاظت مکانیکی و نوار پلاستیکی هشداردهنده قرار گیرد (ردیف‌های ۱۳-۷-۲-۵-۴ تا ۱۳-۷-۲-۵-۶).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: جابجایی/بازکردن/نصب کابل در هوای آزاد نباید در دمای کمتر از ۳+ درجه‌ی سانتی‌گراد انجام شود، مگر آنکه کابل حداقل ۷۲ ساعت در فضای بسته با دمای حداقل ۲۰+ درجه انبار شده و عملیات کابل‌کشی ظرف ۸ ساعت خاتمه یابد (ردیف ۱۳-۷-۲-۵-۷).
• استفاده از کابل آلومینیومی در تأسیسات برقی فقط زمانی مجاز است که مقطع هادی فازش کمتر از ۲۵ میلی‌مترمربع نباشد (ردیف ۱۳-۷-۲-۵-۱۴).
• فاصله‌ی کابل‌های فشارضعیف از خطوط گاز طبیعی در مسیر موازی ۱ متر و در مسیر متقاطع ۵۰ سانتی‌متر است؛ برای فشارمتوسط در هر دو حالت ۱ متر است (با استفاده از سازه‌ی بتنی مناسب، این مقادیر کاهش می‌یابند)؛ فاصله از لوله‌های توکار گاز، ۱۰ سانتی‌متر است (مبحث ۱۷؛ ردیف‌های ۱۳-۷-۲-۹ و ۱۳-۷-۲-۱۰).

سیم‌کشی و لوله‌های مجاز

• لوله‌های مجاز برای سیم‌کشی روکار/توکار (جدول ۱۳-۷-۳-۲) شامل لوله‌ی فولادی رزوه‌ای (سیاه/گالوانیزه)، فولادی خرطومی گالوانیزه (با یا بدون روکش PVC)، و پلاستیکی صلب غیرخودسوز است؛ پلاستیکی خرطومی غیرخودسوز فقط برای توکار مجاز است، نه روکار.
• نسبت قطر داخلی لوله به قطر دسته‌سیم‌ها یا کابل چندرشته‌ای، حداقل باید ۱٫۳ باشد (ردیف ۱۳-۷-۳-۳).
• در طول هر قسمت از لوله‌کشی بین دو جعبه‌ی تقسیم، نباید بیش از چهار خم ۹۰ درجه (جمعا ۳۶۰ درجه) وجود داشته باشد (ردیف ۱۳-۷-۳-۷).
• سیم‌های سیم‌کشی تا مقطع ۱۰ میلی‌مترمربع باید تک‌مفتولی با عایق PVC باشند؛ جنس هادی همیشه مس است و استفاده از هادی آلومینیومی به‌جای مس در سیم‌کشی ممنوع است (ردیف ۱۳-۷-۳-۱۴).
• فاصله‌ی کنتور گاز طبیعی از کابل‌کشی/سیم‌کشی روکار تأسیسات برقی حداقل ۱۰ سانتی‌متر و فاصله‌ی سیم‌کشی روکار از لوله‌های گاز طبیعی حداقل ۵ سانتی‌متر است (مبحث ۱۷؛ ردیف‌های ۱۳-۷-۳-۲۲ و ۱۳-۷-۳-۲۳).

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۳

مباحث مرتبط

مبحث ۱۳: طرح و اجرای تأسیسات برقی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی