اصول اثرسنجی ترافیکی ساختمان‌ها — مبحث ۲۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۴)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «اصول اثرسنجی ترافیکی ساختمان‌ها» (بند ۱-۲-۲۳) از مبحث بیست و سوم مقررات ملی ساختمان (الزامات ترافیکی ساختمان). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• گام ۱ — تعیین سطح خدمات اثرسنجی
• گام ۲ — تعیین افق طرح
• گام ۳ — تعیین محدوده‌ی بلافصل ساختمان
• گام ۴ — بررسی تسهیلات ترافیکی موجود
• گام ۵ — تعیین سفرسازی بنا (فرآیند چهارمرحله‌ای)
• گام‌های ۶ و ۷ — برآورد تقاضای پارکینگ و طراحی دسترسی
• گام ۸ — بررسی و تحلیل سطح خدمت تسهیلات موجود
• گام ۹ — تحلیل وضعیت طرح دسترسی ساختمان

خلاصه درسنامه

گام ۱ — تعیین سطح خدمات اثرسنجی

• سطح خدمات اثرسنجی برای یک توسعه‌ی خاص باید با توجه به میزان سفرسازی کاربری تعیین شود، چون میزان سفرسازی رابطه‌ی مستقیمی با نوع، ابعاد و اندازه‌ی کاربری دارد.
• بر اساس آیین‌نامه‌ی طراحی معابر شهری (مصوب ۱۳۹۹)، سطح خدمات اثرسنجی به چهار دسته تقسیم می‌شود: توسعه‌های بسیار کوچک (کمتر از ۱۰۰ سفر در ساعت اوج)، کوچک مقیاس (۱۰۰ تا ۵۰۰ سفر)، متوسط مقیاس (بیش از ۵۰۰ و کمتر از ۱۰۰۰ سفر)، و بزرگ مقیاس (۱۰۰۰ سفر یا بیشتر).
• توسعه‌های بسیار کوچک تنها نیازمند بازدید، بازنگری طراحی و تعیین محل مناسب دسترسی‌اند. توسعه‌های بزرگ مقیاس نیازمند بازنگری سیستم حمل‌ونقل موجود در مطالعات جامع ترافیکی شهری و تحلیل جامع با نرم‌افزارهای مربوطه‌اند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ساعت اوج معابر و کاربری باید شامل روزهای کاری و آخر هفته باشد، و «سفر» شامل ورود/خروج به‌و‌از کاربری و سفرهای گذری است. چنانچه توسعه‌ی کاربری چندفاز انجام شود، تعیین سطح خدمات باید برای هر فاز جداگانه و مطابق تعاریف هر سطح انجام گیرد.

گام ۲ — تعیین افق طرح

• افق طرح خدمات باید توسط تهیه‌کننده‌ی طرح و کارشناسان سیستم حمل‌ونقل و ترافیک شهر تعیین شود؛ به تاریخ بهره‌برداری یا سال تکمیل فازهای اصلی و افق‌های برنامه‌های بالادستی (طرح جامع حمل‌ونقل، طرح جامع شهری، طرح تفصیلی، طرح هادی) وابسته است.
• برای توسعه‌های کوچک (کمتر از ۵۰۰ سفر در ساعت اوج): افق پیشنهادی، سال پیش‌بینی‌شده‌ی بهره‌برداری کامل است. برای توسعه‌های متوسط یا بزرگ در یک فاز: علاوه بر آن، افق طرح خدمات و برنامه‌های بالادستی نیز باید در نظر گرفته شود.
• برای توسعه‌های متوسط یا بزرگ در چند فاز: افق طرح باید سال بهره‌برداری هر فاز، سال بهره‌برداری کامل توسعه، افق برنامه‌های بالادستی و سال اتمام بهبود حمل‌ونقل محدوده را هم‌زمان پوشش دهد.

گام ۳ — تعیین محدوده‌ی بلافصل ساختمان

• تعیین محدوده‌ی بلافصل ساختمان در توسعه‌های جدید به قضاوت کارشناسی دقیق و شناخت سیستم حمل‌ونقل محدوده نیاز دارد؛ سطح تأثیر هر مطالعه با توجه به ابعاد و ماهیت توسعه متفاوت است.
• برای توسعه‌های با کمتر از ۳۰۰ سفر در ساعت اوج: محدوده‌ی بلافصل پیشنهادی در شعاع ۳۰۰ متری پیمایش است.
• برای توسعه‌های با ۳۰۰ تا ۵۰۰ سفر در ساعت اوج: تمامی تقاطع‌های چراغ‌دار و دسترسی‌های بالاتر از رده محلی در ۸۰۰ متری، و تمامی تقاطع‌های غیرچراغ‌دار اصلی و دسترسی‌های بالاتر از رده محلی در ۴۰۰ متری کاربری.
• برای توسعه‌های با بیش از ۵۰۰ سفر در ساعت اوج: تمامی تقاطع‌های چراغ‌دار و رمپ‌های بزرگراهی در ۱٫۶ کیلومتری (۳/۲ کیلومتر)، و تمامی معابر/تقاطع‌های غیرچراغ‌دار اصلی و دسترسی‌های بالاتر از محلی در ۱٫۶ کیلومتری کاربری.

گام ۴ — بررسی تسهیلات ترافیکی موجود

• برای خدمات اثرسنجی، اطلاعات عرصه‌ی شبکه‌ی حمل‌ونقل در محدوده‌ی بلافصل باید برای وضع موجود و آتی برداشت شود. مهم‌ترین اطلاعات لازم: شبکه‌ی معابر (نقشه، رده‌بندی عملکردی، مقطع عرضی، مشخصات هندسی پیاده‌رو و مسیر دوچرخه، کاربری‌های اطراف)؛ تقاطع‌ها (نقشه، نحوه‌ی کنترل، مشخصات هندسی)؛ چراغ راهنمایی (نوع کنترل، طرح فازبندی).
• هم‌چنین: حمل‌ونقل همگانی (مسیرها و ایستگاه‌ها)؛ پارکینگ‌ها (تعداد و مشخصات موجود)؛ ایمنی (نقاط حادثه‌خیز، تجهیزات ایمنی موجود، آمار تصادفات)؛ علائم و تجهیزات راهنمایی‌ورانندگی؛ و مطالعات فرادست (طرح جامع و تفصیلی شهر).

گام ۵ — تعیین سفرسازی بنا (فرآیند چهارمرحله‌ای)

• برای مطالعه‌ی تأثیر احداث هر کاربری جدید، تحلیل تقاضای سفر باید شامل چهار مرحله باشد: برآورد تولید و جذب سفر، توزیع سفر، انتخاب شیوه‌ی نقلیه، و تخصیص ترافیک. شناخت تقاضا برای کاربری‌های با بیش از ۱۰۰۰ سفر در ساعت اوج به شکل چهارمرحله‌ای کلاسیک، و برای کاربری‌های کمتر از ۱۰۰۰ سفر به شکل تقریبی انجام می‌شود.
• برداشت حجم ترافیک باید در زمان‌هایی صورت گیرد که تعیین ساعت اوج ممکن باشد؛ بازه‌های زمانی برداشت (روز کاری/تعطیل، صبح ۶:۳۰-۱۱، ظهر ۱۱-۱۵، عصر ۱۵-۱۹، شب ۱۹-۲۴) بر اساس نوع کاربری متفاوت است و نباید از ۸ ساعت در روز کمتر باشد.
• برآورد تولید و جذب سفر با سه روش انجام می‌شود، به ترتیب اولویت: (۱) مدل رگرسیون (نیازمند بیش از ۳ نمونه در بانک اطلاعاتی و معناداری در بازه‌ی اطمینان ۹۰٪)، (۲) مقدار میانگین (نیازمند انحراف معیار نرخ سفرسازی حداکثر ۱۱۰٪ میانگین)، (۳) شناسه‌ی کاربری (تطبیق با کاربری نمونه‌های مشابه).
• برآورد توزیع سفر با الگوی توزیع فعلی یا روش‌های ابتکاری/اجرایی انجام می‌شود؛ برآورد سهم شیوه‌های سفر بر اساس مدل‌ها یا راهنمای شهر مورد نظر است؛ و تخصیص ترافیک — برای توسعه‌های کوچک به‌صورت تحلیلی/قضاوتی و برای توسعه‌های متوسط/بزرگ با تحلیل نرم‌افزاری و شبیه‌سازی — تقاضای برآوردشده را به شبکه‌ی معابر اطراف تخصیص می‌دهد.

گام‌های ۶ و ۷ — برآورد تقاضای پارکینگ و طراحی دسترسی

• برآورد تقاضای پارکینگ روشی مشابه برآورد تولید و جذب سفر دارد (بر اساس ضوابط راهنمای شهرها)؛ برای برآورد بر اساس نوع کاربری می‌توان به جدول نسبت تقاضای پارکینگ در فصل گردش سواره (بندهای ۲۳-۴-۷ و ۲۳-۴-۸-۱ در سند اصلی) رجوع کرد.
• تحلیل و طراحی دسترسی‌های داخل عارضه‌ی مورد نظر — شامل معابر و پیاده‌راه‌ها — با توجه به نوع و ابعاد کاربری و شبکه‌ی معابر اطراف تعیین می‌شود؛ هدف، تعیین وضعیت دسترسی‌ها برای تخصیص تقاضای پیش‌بینی‌شده بر روی طرح پیشنهادی است.

گام ۸ — بررسی و تحلیل سطح خدمت تسهیلات موجود

• ظرفیت هر معبر، تقاطع بحرانی اطراف و دسترسی سواره باید تحلیل شود؛ ارزیابی عملکرد ترافیک به شکل سطح خدمت (LOS) یا نسبت حجم به ظرفیت (V/C) گزارش می‌شود. شاخص سطح خدمت پس از احداث کاربری نباید از تراز قبل از احداث کمتر شود؛ در هسته‌ی مرکزی شهر، کاهش یک درجه‌ی سطح خدمت با تأیید مراجع ذیصلاح و مشروط به حفظ حداقل سطح D بلامانع است.
• تحلیل ظرفیت معابر بلافصل (خیابان‌های شریانی و جمع‌وپخش‌کننده): بر اساس نرخ حجم به ظرفیت و سرعت سفر. سطح A یعنی سرعت سفر ≥ ۸۵٪ سرعت جریان آزاد؛ سطح F یعنی سرعت سفر ≤ ۳۰٪ آن.
• تحلیل ظرفیت عابرپیاده در معابر: بر اساس نمره‌ی سطح سرویس عابرپیاده و فضای لازم برای هر نفر (مترمربع). تحلیل ظرفیت تقاطع‌های چراغ‌دار: بر اساس نرخ حجم به ظرفیت و تأخیر — سطح A یعنی تأخیر کمتر از ۱۰ ثانیه، سطح F یعنی تأخیر بیش از ۸۰ ثانیه.
• تحلیل ظرفیت میدان: بر اساس نرخ حجم به ظرفیت و تأخیر کنترلی (میانگین وزنی تأخیر خطوط ورودی). تحلیل ظرفیت وسایل نقلیه‌ی همگانی: بر اساس نمره‌ی سطح خدمت حمل‌ونقل همگانی (امتیاز رضایتی مسافران).

گام ۹ — تحلیل وضعیت طرح دسترسی ساختمان

• اگر طرح دسترسی و عملکرد شبکه‌ی معابر و تقاطع‌های اطراف مناسب تشخیص داده شود، جزئیات طراحی تقاطع و دسترسی‌ها (مانند افزایش طول باند گردش، تغییر فازبندی) و تعریض‌های لازم باید به‌طور ویژه مشخص شوند.
• چنانچه نتایج ارزیابی نشان دهد طرح دسترسی از نظر سطح خدمت، ایمنی یا جریان ترافیک مشکل‌ساز است، طرح دسترسی باید بازبینی، اصلاح یا جایگزین شود و تخصیص تقاضا مجددا انجام گیرد.
• اگر تقاضای کاربری جدید به‌همراه تقاضای پس‌زمینه بسیار بیشتر از عرضه‌ی شبکه باشد، یک گزینه تغییر برنامه‌ی فیزیکی برای کاهش تقاضاست — که مستلزم تکرار کامل فرآیند برآورد سفر، پارکینگ، طراحی شبکه‌ی داخلی و تخصیص ترافیک است. اصلاحات لازم در شبکه، با هزینه‌ی مالک و تأیید مراجع ذیصلاح شهری انجام می‌شود.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۲۳

مباحث مرتبط

مبحث ۲۳: الزامات ترافیکی ساختمانهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی