راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراری — مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۰)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراری» (بند ۱۴-۶-۳ تا ۱۸-۶-۳) از مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
خلاصه درسنامه
تصرف تجمعی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تصرف تجمعی با بار تصرف بیش از ۳۰۰ نفر باید یک «خروج اصلی» با پهنای حداقل نصف بار تصرف داشته باشد؛ خروج‌های غیراصلی همان تراز هم باید در مجموع ظرفیت حداقل نیمی دیگر متصرفان را پوشش دهند.
- بالکن داخلی: بار تصرف حداکثر ۵۰ نفر ← یک خروج کافی است؛ ۵۱ تا ۱۰۰ نفر ← حداقل دو خروج دور از هم؛ بیش از ۱۰۰ نفر ← مثل یک طبقه‌ی مستقل با تعداد و عرض کامل خروج محاسبه می‌شود.
- مسیر پیمایش تا در خروج حداکثر ۶۰ متر (با بارنده ۷۵ متر؛ نشیمن فضای باز تا ۱۲۰ متر؛ ساختار نوع ۱/۲ محدودیتی ندارد). مسیر مشترک تردد از هر صندلی تا نقطه‌ی انتخاب دو مسیر، حداکثر ۹ متر (فضای زیر ۵۰ نفر: تا ۲۳ متر).
- راهروهای بن‌بست حداکثر ۶۰۰ سانتی‌متر (مگر با حداکثر ۲۴ جایگاه نشستن فاصله تا راهروی دیگر). راهروهای پلکانی خروج، پهنای آزاد حداقل ۱۲۰ سانتی‌متر (دوطرفه) یا ۹۰ سانتی‌متر (یک‌طرفه)؛ راهروی مسطح/شیب‌دار دوطرفه ۱۰۵ سانتی‌متر.
کسبی/تجاری
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: سه گروه فرعی بر اساس اندازه — گروه الف: زیربنای ناخالص بیش از ۲۸۰۰ مترمربع یا بیش از ۳ طبقه؛ گروه ب-۱: ۲۸۰ تا ۲۸۰۰ مترمربع با حداکثر ۳ طبقه؛ گروه ب-۲: حداکثر ۲۸۰ مترمربع با ۲ یا ۳ طبقه.
- در تصرف کسبی بیش از یک طبقه، پلکان/شیب‌راه داخلی خروج باید دوربندی شود؛ فقط پلکان زیرزمین‌به‌همکف از این قاعده معاف است.
- در تصرف گروه الف باید حداقل یک مسیر آزاد راهرو، مستقیم به یک خروج، با عرض حداقل ۱۵۰ سانتی‌متر وجود داشته باشد. اگر همه‌ی درهای ورودی مشتری روی یک دیوار باشند، نیمی عرض خروج کل بنا باید همان دیوار تأمین شود. دست‌کم نیمی از خروج‌ها نباید نیازمند عبور از صندوق/راهروی پرداخت باشند.
صنعتی و انباری
- در خروج افقی دودر، فقط اولین در مسیر می‌تواند کشویی برقی خودکاربسته‌شو باشد (معمولا باز، فقط با فرمان دود بسته می‌شود)؛ در دوم باید خودبسته‌شوی معمولی باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نردبان فرار حریق در تصرف صنعتی/انباری فقط برای حداکثر ۳ متصرف مجاز است؛ سرسره‌ی فرار فقط در تصرف صنعتی/انباری پرمخاطره و با آموزش کامل متصرفان مجاز است.
فضاهای تأسیساتی و خدماتی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اتاق دیگ بخار/زباله‌سوز/کوره با مساحت بیش از ۴۵ مترمربع و ظرفیت سوختی بیش از ۴۰۰٬۰۰۰ بی‌تی‌یو بر ساعت، به دو درگاه دسترس خروج نیاز دارد (یکی می‌تواند نردبان ثابت باشد)، با فاصله‌ی افقی حداقل نصف بزرگ‌ترین بعد اتاق از هم.
- اتاق تهویه/تبرید با مساحت بیش از ۹۰ مترمربع هم به همین دو خروج نیاز دارد و تمام نقاطش باید در محدوده‌ی ۴۵ متری یک خروج باشد؛ درها باید موافق جهت خروج و خودبسته‌شو باشند.
- سردخانه با مساحت ۹۰ مترمربع یا بیشتر و دمای زیر ۲۰ درجه، به دو خروج نیاز دارد؛ بدون بارنده، تمام نقاط باید در ۴۵ متری یک خروج باشند.
- راهروهای تأسیساتی/گالری‌ها از ضوابط تصرف ص-۲ پیروی می‌کنند: پهنای حداقل ۶۰ سانتی‌متر مجاز، دوربندی پلکان الزامی نیست، و نردبان یا پله‌ی مارپیچ هم مجاز است.
فرار اضطراری و نجات
- این بازشو فقط برای تصرف مسکونی و درمانی/مراقبتی الزامی است: زیرزمین‌ها و اتاق‌های خواب طبقه‌ی ششم و پایین‌تر باید یک بازشوی بیرونی مستقیم به معبر/حیاط داشته باشند. استثنا: ساختمان کاملا بارنده‌دار؛ اتاق‌خواب دارای در مستقیم به کریدور مقاوم با دسترسی به دو خروج دورازهم؛ زیرزمین با سقف کوتاه‌تر از ۲۰۰ سانتی‌متر.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل مساحت بازشوی آزاد مفید ۰٫۵۵ مترمربع (کف هم‌تراز زمین: ۰٫۴۶ مترمربع)؛ حداقل ارتفاع آزاد ۶۰ سانتی‌متر و حداقل عرض ۵۰ سانتی‌متر؛ لبه‌ی زیرین حداکثر ۱۱۰ سانتی‌متر از کف.
- بازشو باید بدون کلید از داخل قابل‌بازشدن باشد؛ قفل/توری/میله روی آن فقط اگر با همان نیروی عادی و بدون کلید باز شود، مجاز است.
- چاه پنجره (وقتی کف بازشو زیر سطح زمین مجاور است): مساحت آزاد حداقل ۰٫۸۳ مترمربع با بعد افقی حداقل ۹۰ سانتی‌متر؛ اگر عمق چاه بیش از ۱۱۰ سانتی‌متر باشد، نردبان/پله‌ی ثابت الزامی است (عرض داخلی حداقل ۳۰ سانتی‌متر، فاصله‌ی پله‌ها حداکثر ۴۶ سانتی‌متر).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| آستانه‌ی خروج اصلی تصرف تجمعی | بار تصرف بیش از ۳۰۰ نفر؛ پهنا ≥ نصف بار تصرف |
| خروج بالکن داخلی | ≤۵۰نفر: ۱ خروج | ۵۱-۱۰۰: ۲ خروج | >۱۰۰: مثل طبقه‌ی مستقل |
| مسیر مشترک تردد در تجمعی | حداکثر ۹ متر (زیر ۵۰ نفر: ۲۳ متر) |
| سقف زیربنای گروه الف تجاری | بیش از ۲۸۰۰ مترمربع یا بیش از ۳ طبقه |
| عرض حداقل مسیر آزاد خروج گروه الف | ۱۵۰ سانتی‌متر |
| ظرفیت نردبان فرار حریق صنعتی/انباری | حداکثر ۳ متصرف |
| آستانه‌ی اتاق دیگ بخار/کوره برای ۲ خروج | بیش از ۴۵م² و بیش از ۴۰۰٬۰۰۰BTU/h |
| مساحت آزاد بازشوی فرار اضطراری | ۰٫۵۵م² (کف هم‌تراز زمین: ۰٫۴۶م²) |
| حداقل ارتفاع/عرض بازشوی فرار | ۶۰ × ۵۰ سانتی‌متر |
| لبه‌ی زیرین بازشوی فرار از کف | حداکثر ۱۱۰ سانتی‌متر |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: تصرف تجمعی با بار تصرف بیش از ۳۰۰ نفر، خروج اصلی‌اش باید حداقل چه پهنایی داشته باشد؟
الف) حداقل نصف بار تصرف
ب) حداقل یک‌چهارم بار تصرف
ج) حداقل تمام بار تصرف
د) پهنا اهمیتی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه الف — حداقل نصف بار تصرف
تصرف تجمعی بیش از ۳۰۰ نفر باید یک خروج اصلی با پهنای کافی حداقل نصف بار تصرف داشته باشد.
تصرف تجمعی بیش از ۳۰۰ نفر باید یک خروج اصلی با پهنای کافی حداقل نصف بار تصرف داشته باشد.
سوال ۲: طول مسیر مشترک تردد در تصرف تجمعی (برای فضای بیش از ۵۰ نفر)، از هر صندلی تا نقطه‌ی انتخاب دو مسیر، حداکثر چقدر مجاز است؟
الف) ۹ متر
ب) ۶ متر
ج) ۱۵ متر
د) ۲۳ متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۹ متر
مسیر مشترک تردد از هر صندلی تا نقطه‌ای که فرد به دو مسیر مستقل دسترسی دارد، در تجمعی بیش از ۵۰ نفر، نباید بیش از ۹ متر باشد.
مسیر مشترک تردد از هر صندلی تا نقطه‌ای که فرد به دو مسیر مستقل دسترسی دارد، در تجمعی بیش از ۵۰ نفر، نباید بیش از ۹ متر باشد.
سوال ۳: در تصرف کسبی/تجاری گروه الف، مسیر آزاد راهرویی که مستقیم به یک خروج می‌رسد، حداقل چه عرضی باید داشته باشد؟
الف) ۹۰ سانتی‌متر
ب) ۱۱۰ سانتی‌متر
ج) ۱۵۰ سانتی‌متر
د) ۲۰۰ سانتی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۱۵۰ سانتی‌متر
در تصرف تجاری گروه الف باید حداقل یک مسیر آزاد راهرو که مستقیم به یک خروج منتهی شود وجود داشته باشد، با عرض حداقل ۱۵۰ سانتی‌متر.
در تصرف تجاری گروه الف باید حداقل یک مسیر آزاد راهرو که مستقیم به یک خروج منتهی شود وجود داشته باشد، با عرض حداقل ۱۵۰ سانتی‌متر.
سوال ۴: بازشوی فرار اضطراری و نجات، برای کدام گروه‌های تصرف الزامی است؟
الف) فقط صنعتی و انباری
ب) مسکونی و درمانی/مراقبتی
ج) فقط تصرف تجمعی
د) همه‌ی تصرف‌ها بدون استثنا
پاسخ صحیح: گزینه ب — مسکونی و درمانی/مراقبتی
بازشوی فرار اضطراری و نجات، علاوه بر راه‌های خروج الزامی، فقط برای گروه تصرف‌های مسکونی و مراقبت تندرستی (درمانی) پیش‌بینی می‌شود.
بازشوی فرار اضطراری و نجات، علاوه بر راه‌های خروج الزامی، فقط برای گروه تصرف‌های مسکونی و مراقبت تندرستی (درمانی) پیش‌بینی می‌شود.
سوال ۵: لبه‌ی زیرین بازشوی آزاد فرار اضطراری نباید بیش از چند سانتی‌متر از کف بالاتر باشد؟
الف) ۹۰ سانتی‌متر
ب) ۱۰۰ سانتی‌متر
ج) ۱۱۰ سانتی‌متر
د) ۱۲۰ سانتی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۱۱۰ سانتی‌متر
بازشوهای فرار اضطراری و نجات باید لبه‌ی زیرین بازشوی آزاد را حداکثر در ۱۱۰ سانتی‌متری از کف داشته باشند.
بازشوهای فرار اضطراری و نجات باید لبه‌ی زیرین بازشوی آزاد را حداکثر در ۱۱۰ سانتی‌متری از کف داشته باشند.
سوال ۶: در خروج افقی محافظت‌شده با دو در، کدام‌یک از دو در می‌تواند از نوع کشویی برقی خودکاربسته‌شو باشد؟
الف) هیچ‌کدام
ب) فقط در دوم
ج) هر دو در، هم‌زمان
د) فقط اولین در مسیر خروج
پاسخ صحیح: گزینه د — فقط اولین در مسیر خروج
در تصرف‌های صنعتی و انباری، فقط نخستین در مسیر خروج می‌تواند از نوع کشویی برقی خودکاربسته‌شو باشد؛ در دوم باید خودبسته‌شوی معمولی باشد.
در تصرف‌های صنعتی و انباری، فقط نخستین در مسیر خروج می‌تواند از نوع کشویی برقی خودکاربسته‌شو باشد؛ در دوم باید خودبسته‌شوی معمولی باشد.
→ فصل ۹: راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانیفصل ۱۱: کیفیت مصالح در برابر آتش (نازک‌کاری، عایق، نما) ←
سایر فصل‌های مبحث ۳
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانیفصل ۳: دسته‌بندی انواع ساختارهافصل ۴: محدودیت‌های ارتفاع و مساحت ساختمان‌هافصل ۵: سیستم‌های کشف و اعلام حریقفصل ۶: راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانهفصل ۷: راه خروج (۲): اجزا، ظرفیت، پهنافصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیریفصل ۹: راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانیفصل ۱۱: کیفیت مصالح در برابر آتش (نازک‌کاری، عایق، نما)فصل ۱۲: مقاومت در برابر آتشفصل ۱۳: سیستم‌های اطفای حریق و کنترل دودفصل ۱۴: ضوابط اختصاصی ساختمان‌های بلندمرتبهفصل ۱۵: ضوابط فضاها/ساختمان‌های خاص و دسترسی آتش‌نشانیفصل ۱۶: پیوست فنی: منحنی رشد آتش و طبقه‌بندی واکنش مصالح
مباحث مرتبط
مبحث ۳: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریقهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی