راه خروج (۲): اجزا، ظرفیت، پهنا — مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۷)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «راه خروج (۲): اجزا، ظرفیت، پهنا» (بند ۴-۶-۳ تا ۷-۶-۳) از مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- درها
- پلکان
- شیب‌راه‌ها
- میله‌ی دستگرد و جان‌پناه
- بار تصرف و ظرفیت راه خروج
- پهنای راه خروج
- استقرار راه‌های خروج
خلاصه درسنامه
درها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: عرض مفید هر بازشوی در راه خروج حداقل ۸۰ سانتی‌متر (د-۲ با جابه‌جایی تخت: ۱۰۵ سانتی‌متر)، و هیچ لنگه‌ای نباید بیش از ۱۲۰ سانتی‌متر عرض داشته باشد. ارتفاع در نباید کمتر از ۲۰۵ سانتی‌متر باشد.
- درها باید لولایی باشند؛ در سه حالت باید موافق جهت خروج باز شوند: درون دوربند خروج، فضای پرخطر، یا بار تصرف ۵۰ نفر و بیشتر. غیرلولایی (گردان، کشویی، برقی) فقط در استثناهای مشخص مجاز است (بار تصرف ≤۱۰ نفر اداری/انبار، واحد مسکونی تکی، د-۳ بازداشتی، یا با شرایط فنی کامل بندهای ۳-۶-۴-۲-۱۱ تا ۱۳).
- قفل/چفت روی در خروج عموما ممنوع است. استثنای مهم: ساختمان با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر می‌تواند در اصلی را از داخل قفل کلیددار بزند، اگر قفل ساده و به‌آسانی قابل‌تشخیص باشد، هر متصرف بدون کلید بتواند فوری باز کند، کلید همیشه نزدیک در باشد، و تابلوی «هنگام استفاده این در نباید قفل باشد» (حروف ۲۵ میلی‌متری) نصب شود.
- نیروی بازکردن در داخلی بدون بسته‌کننده حداکثر ۲۲ نیوتن؛ برای سایر درها، چفت با ۶۷ نیوتن آزاد و با ۱۳۳ نیوتن به حرکت درمی‌آید. آستانه‌ی در حداکثر ۱۲ میلی‌متر (در کشویی مسکونی: ۲۰ میلی‌متر).
پلکان
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: عرض مفید راه‌پله حداقل ۱۱۰ سانتی‌متر، مگر مجموع متصرفان همه‌ی طبقات استفاده‌کننده کمتر از ۵۰ نفر باشد که آن‌وقت ۹۰ سانتی‌متر کافی است. سرگیر راه‌پله حداقل ۲۰۵ سانتی‌متر (اندازه‌گیری عمود بر خط دماغه‌ی پله‌ها).
- کف پله حداقل ۲۸ سانتی‌متر عمق؛ ارتفاع هر پله بین ۱۰ تا ۱۸ سانتی‌متر؛ مجموع عمق + دو برابر ارتفاع باید بین ۶۳ تا ۶۴ سانتی‌متر باشد. رواداری اختلاف ارتفاع/عمق پله‌های یک خیز حداکثر ۱۰ میلی‌متر.
- پله‌ی مارپیچ فقط داخل واحد مسکونی، یا فضای کمتر از ۲۳ مترمربع با حداکثر ۵ نفر بهره‌بردار، مجاز است (عرض حداقل ۶۵ سانتی‌متر، ارتفاع هر پله حداکثر ۲۴ سانتی‌متر، سرگیر حداقل ۲۰۰ سانتی‌متر).
- حداکثر اختلاف تراز دو پاگرد متوالی (یعنی طول یک خیز پلکان) ۳۷۰ سانتی‌متر است. ساختمان سه طبقه یا بیشتر باید حداقل یک پلکان تا بام داشته باشد.
شیب‌راه‌ها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداکثر شیب طولی شیب‌راه خروج ۱ به ۸ (۱۲٫۵٪) است؛ شیب عرضی در شیب‌راه قابل‌دسترس الزامی اصلا مجاز نیست و در بقیه حداکثر ۱ به ۴۸ (۲٪).
- حداکثر ارتفاع طی‌شده بین دو پاگرد شیب‌راه ۷۲ سانتی‌متر، و حداکثر کل ارتفاع طی‌شده با پاگردهای میانی ۳۷۰ سانتی‌متر — دقیقا هم‌ارز محدودیت پلکان.
- عرض آزاد شیب‌راه غیرقابل‌دسترس الزامی حداقل ۹۰ سانتی‌متر؛ سرگیر حداقل ۲۰۰ سانتی‌متر؛ طول پاگرد حداقل ۱۵۰ سانتی‌متر (۹۰ سانتی‌متر در واحد مسکونی غیرقابل‌دسترس الزامی)، و اگر مسیر تغییر جهت دهد، پاگرد باید ۱۵۰×۱۵۰ سانتی‌متر باشد.
میله‌ی دستگرد و جان‌پناه
- میله‌ی دستگرد باید در هر دو طرف پلکان و هر شیب‌راه با ارتفاع بیش از ۱۵ سانتی‌متر نصب شود؛ ارتفاع آن (از لبه‌ی پله یا کف شیب‌راه) باید یکنواخت بین ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در پهنای راه‌پله، هیچ نقطه‌ای نباید بیش از ۷۵ سانتی‌متر از یک میله‌ی دستگرد فاصله داشته باشد؛ پله‌های عریض به میله‌ی دستگرد میانی نیاز دارند. قطر میله‌ی دایره‌ای بین ۳۵ تا ۴۰ میلی‌متر (غیردایره: محیط ۱۰۰ تا ۱۶۰ میلی‌متر).
- جان‌پناه/دست‌انداز: ارتفاعش از کف بام حداقل ۱۱۰ سانتی‌متر و از لبه‌ی پله/شیب‌راه حداقل ۹۰ سانتی‌متر (با لبه‌ی حداقل ۲۰ سانتی‌متری، ۹۰ سانتی‌متر هم برای بام کافی است)؛ فاصله‌ی خالی بین دو میله‌ی عمودی حداکثر ۱۱ سانتی‌متر (نباید کره‌ای به قطر بیش از ۱۱ سانتی‌متر از آن رد شود).
بار تصرف و ظرفیت راه خروج
- بار تصرف هر فضا از تقسیم مساحت (خالص یا ناخالص، بر اساس جدول ۳-۶-۵-۱) بر «سرانه‌ی تصرف» به دست می‌آید، و هیچ‌گاه نباید از تعداد واقعی متصرفان طراحی‌شده کمتر گرفته شود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: چند سرانه‌ی پرکاربرد — کلاس درس ۱٫۹ خالص | اداری/حرفه‌ای ۹٫۳ ناخالص | هتل/آپارتمان ۱۸٫۶ ناخالص | تجمعی ایستاده ۰٫۵ خالص | تجمعی نشسته با صندلی غیرثابت (فشرده، مثل مسجد) ۰٫۷ خالص | سالن کنفرانس/رستوران با میز غیرثابت ۱٫۴ خالص | صنعتی عمومی ۹٫۳ ناخالص | انبار کالا ۴۶٫۵ ناخالص.
- ظرفیت راه خروج نباید در طول مسیر کاهش یابد؛ اگر راه‌های چند طبقه در یک طبقه‌ی میانی ادغام شوند، ظرفیت آن نقطه باید دست‌کم مجموع ظرفیت دو راه ورودی باشد.
پهنای راه خروج
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پهنای لازم به ازای هر نفر (جدول ۳-۶-۶-۱) — برای اغلب تصرف‌ها، بدون بارنده: راه‌پله ۸ میلی‌متر/نفر و بقیه‌ی اجزا ۵ میلی‌متر/نفر؛ با بارنده: راه‌پله ۵ و بقیه ۴ میلی‌متر/نفر. برای تصرف مخاطره‌آمیز این اعداد تقریبا دو برابر می‌شوند (بدون بارنده: ۱۸ و ۱۰).
- با حذف یکی از راه‌های خروج چندگانه، ظرفیت باقی‌مانده نباید کمتر از ۵۰٪ ظرفیت لازم شود. عرض مفید در باریک‌ترین نقطه اندازه‌گیری می‌شود؛ در بازشده به مسیر نباید پهنای لازم را به کمتر از نصف برساند و در حالت کاملا باز، حداکثر ۱۸ سانتی‌متر به داخل عرض الزامی پیش‌آمدگی داشته باشد.
استقرار راه‌های خروج
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: وقتی یک طبقه دو خروج مجزا دارد، فاصله‌ی بینشان (روی خط مستقیم) باید دست‌کم نصف بزرگ‌ترین قطر آن طبقه باشد؛ اگر کل ساختمان با شبکه‌ی بارنده محافظت شود، این فاصله را می‌توان تا یک‌سوم قطر کاهش داد.
- پلکان قیچی (دو راه‌پله‌ی درهم‌رونده در یک دربند) به‌طور پیش‌فرض یک خروج حساب می‌شود، نه دو خروج — فقط اگر با ساختار غیرقابل‌سوختن ۲ ساعته کاملا از هم دوربندی و جدا شوند (بدون هیچ روزنه‌ی ارتباطی)، دو راه خروج مستقل محسوب می‌شوند.
- مسیر خروج هرگز نباید از میان آشپزخانه، انبار، سرویس بهداشتی، اتاق خواب یا فضای مشابهی که ممکن است قفل شود، عبور کند.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| عرض حداقل بازشوی در در راه خروج | ۸۰ سانتی‌متر (د-۲ با تخت: ۱۰۵ سانتی‌متر) |
| ارتفاع در راه خروج | حداقل ۲۰۵ سانتی‌متر |
| بار تصرفی که در لولایی موافق‌جهت را الزامی می‌کند | ۵۰ نفر یا بیشتر |
| سقف بار تصرف برای قفل کلیددار در اصلی | ۳۰۰ نفر یا کمتر |
| عرض حداقل راه‌پله | ۱۱۰ سانتی‌متر (زیر ۵۰ نفر مجموع: ۹۰ سانتی‌متر) |
| مجموع عمق+۲×ارتفاع پله | ۶۳ تا ۶۴ سانتی‌متر |
| حداکثر شیب طولی شیب‌راه خروج | ۱ به ۸ (۱۲٫۵٪) |
| حداکثر ارتفاع طی‌شده (پلکان و شیب‌راه) | ۳۷۰ سانتی‌متر بین پاگردهای انتهایی |
| ارتفاع میله‌ی دستگرد | ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر |
| پهنای خروج (بدون بارنده) | راه‌پله ۸mm/نفر | سایر اجزا ۵mm/نفر |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: حداقل عرض مفید بازشوی درهای واقع در راه خروج (به‌طور عمومی) چقدر است؟
الف) ۸۰ سانتی‌متر
ب) ۶۰ سانتی‌متر
ج) ۹۰ سانتی‌متر
د) ۱۰۰ سانتی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۸۰ سانتی‌متر
حداقل عرض مفید بازشوی هر در واقع در راه خروج ۸۰ سانتی‌متر است (تصرف د-۲ با مسیر جابه‌جایی تخت: ۱۰۵ سانتی‌متر).
حداقل عرض مفید بازشوی هر در واقع در راه خروج ۸۰ سانتی‌متر است (تصرف د-۲ با مسیر جابه‌جایی تخت: ۱۰۵ سانتی‌متر).
سوال ۲: برای کدام ساختمان، قفل کلیددار در اصلی از داخل (با شرایط کامل متن) مجاز است؟
الف) فقط ساختمان زیر ۵۰ نفر
ب) فقط زندان و مراکز بازداشتی
ج) ساختمان با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر
د) همه‌ی ساختمان‌ها بدون استثنا
پاسخ صحیح: گزینه ج — ساختمان با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر
در ساختمان‌های با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر، در اصلی را می‌توان از داخل به قفل کلیددار مجهز کرد، با شرایطی مثل سادگی قفل و بازکردن فوری بدون کلید.
در ساختمان‌های با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر، در اصلی را می‌توان از داخل به قفل کلیددار مجهز کرد، با شرایطی مثل سادگی قفل و بازکردن فوری بدون کلید.
سوال ۳: پله‌ی مارپیچ در راه خروج در چه شرایطی مجاز است؟
الف) فقط داخل واحد مسکونی، یا فضای کمتر از ۲۳ مترمربع با حداکثر ۵ نفر بهره‌بردار
ب) در هر فضایی، بدون محدودیت
ج) فقط در ساختمان بلندمرتبه
د) فقط برای گروه تجمعی
پاسخ صحیح: گزینه الف — فقط داخل واحد مسکونی، یا فضای کمتر از ۲۳ مترمربع با حداکثر ۵ نفر بهره‌بردار
پله‌ی مارپیچ در راه خروج فقط داخل واحدهای مسکونی، یا فضایی با مساحت کمتر از ۲۳ مترمربع و حداکثر ۵ نفر بهره‌بردار، با شرایط ابعادی مشخص، مجاز است.
پله‌ی مارپیچ در راه خروج فقط داخل واحدهای مسکونی، یا فضایی با مساحت کمتر از ۲۳ مترمربع و حداکثر ۵ نفر بهره‌بردار، با شرایط ابعادی مشخص، مجاز است.
سوال ۴: ارتفاع نصب میله‌ی دستگرد، اندازه‌گیری‌شده از لبه‌ی پله یا کف شیب‌راه، باید یکنواخت در چه بازه‌ای باشد؟
الف) ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر
ب) ۷۰ تا ۸۰ سانتی‌متر
ج) ۱۰۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر
د) ۱۱۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر
ارتفاع میله‌های دستگرد باید به‌صورت یکنواخت بین ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر باشد.
ارتفاع میله‌های دستگرد باید به‌صورت یکنواخت بین ۸۵ تا ۹۵ سانتی‌متر باشد.
سوال ۵: با حذف یکی از راه‌های خروج چندگانه، ظرفیت باقی‌مانده نباید از چند درصد ظرفیت لازم کمتر شود؟
الف) ۲۵٪
ب) ۳۳٪
ج) ۵۰٪
د) ۷۵٪
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۵۰٪
راه‌های خروج چندگانه باید طوری طراحی شوند که با حذف فرضی یکی از آن‌ها، ظرفیت باقی‌مانده به کمتر از ۵۰٪ ظرفیت موردنیاز کاهش نیابد.
راه‌های خروج چندگانه باید طوری طراحی شوند که با حذف فرضی یکی از آن‌ها، ظرفیت باقی‌مانده به کمتر از ۵۰٪ ظرفیت موردنیاز کاهش نیابد.
سوال ۶: وقتی یک طبقه دو خروج مجزا دارد و ساختمان کاملا به شبکه‌ی بارنده مجهز نیست، فاصله‌ی بین دو خروج (روی خط مستقیم) حداقل باید چقدر باشد؟
الف) نصف بزرگ‌ترین قطر طبقه
ب) یک‌سوم بزرگ‌ترین قطر طبقه
ج) یک‌چهارم بزرگ‌ترین قطر طبقه
د) بدون حداقل مشخص
پاسخ صحیح: گزینه الف — نصف بزرگ‌ترین قطر طبقه
فاصله‌ی بین دو خروج مجزا باید دست‌کم برابر نصف بزرگ‌ترین قطر آن طبقه باشد؛ این فاصله فقط با شبکه‌ی بارنده‌ی کامل ساختمان تا یک‌سوم قطر کاهش‌پذیر است.
فاصله‌ی بین دو خروج مجزا باید دست‌کم برابر نصف بزرگ‌ترین قطر آن طبقه باشد؛ این فاصله فقط با شبکه‌ی بارنده‌ی کامل ساختمان تا یک‌سوم قطر کاهش‌پذیر است.
→ فصل ۶: راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانهفصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیری ←
سایر فصل‌های مبحث ۳
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانیفصل ۳: دسته‌بندی انواع ساختارهافصل ۴: محدودیت‌های ارتفاع و مساحت ساختمان‌هافصل ۵: سیستم‌های کشف و اعلام حریقفصل ۶: راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانهفصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیریفصل ۹: راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانیفصل ۱۰: راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراریفصل ۱۱: کیفیت مصالح در برابر آتش (نازک‌کاری، عایق، نما)فصل ۱۲: مقاومت در برابر آتشفصل ۱۳: سیستم‌های اطفای حریق و کنترل دودفصل ۱۴: ضوابط اختصاصی ساختمان‌های بلندمرتبهفصل ۱۵: ضوابط فضاها/ساختمان‌های خاص و دسترسی آتش‌نشانیفصل ۱۶: پیوست فنی: منحنی رشد آتش و طبقه‌بندی واکنش مصالح
مباحث مرتبط
مبحث ۳: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریقهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی