راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانه — مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۶)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانه» (بند ۱-۶-۳ تا ۳-۶-۳) از مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.
فهرست مطالب
- مقررات کلی راه خروج
- دسترس خروج — طول مسیر پیمایش (جدول ۳-۶-۳-۲-۱)
- کریدورها
- خروج — دوربندی و بازشوها
- تعداد خروج و خروج افقی
- تخلیه‌ی خروج
خلاصه درسنامه
مقررات کلی راه خروج
- راه خروج از سه بخش مجزا تشکیل می‌شود: دسترس خروج، خروج، تخلیه‌ی خروج؛ باید همیشه بدون مانع، از قبل مشخص/علامت‌گذاری‌شده، و طوری طراحی شود که ایمنی جان به یک وسیله‌ی تنها وابسته نباشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هرگونه قفل یا وسیله‌ی سدکننده‌ی مسیر خروج ممنوع است، مگر در زندان/بازپروری/بهداشت روانی — و آن‌جا هم فقط اگر مراقب همیشه حاضر باشد یا تدبیر مؤثر دیگری برای خروج اضطراری وجود داشته باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: آسانسور، پله‌برقی و پیاده‌رو متحرک هرگز جزو راه خروج الزامی حساب نمی‌شوند؛ در آتش‌سوزی آسانسورها به یک طبقه‌ی ازپیش‌تعیین‌شده (معمولا همکف) فراخوان می‌شوند و کابینشان نباید مصالح قابل‌اشتعال داشته باشد؛ آسانسور نباید در یک شفت مشترک با پلکان خروج باشد.
- ارتفاع سقف راه خروج در هیچ نقطه‌ای نباید کمتر از ۲٫۱ متر باشد؛ برآمدگی‌های زیر سقف تا حداقل سرگیر عمومی ۲۰۰ سانتی‌متر مجازند (وسیله‌ی کنترل حرکت در نباید سرگیر را به کمتر از ۱۹۵ سانتی‌متر برساند)، و بین ۷۰ تا ۲۰۰ سانتی‌متر از کف، هیچ پیش‌آمدگی افقی بیش از ۱۰ سانتی‌متر مجاز نیست.
- اگر تغییر تراز کف کمتر از ۳۰ سانتی‌متر باشد، باید سطح شیب‌دار به کار رود؛ اگر شیب از ۵٪ (۱ به ۲۰) بیشتر شود، باید شیب‌راه استاندارد ساخته شود، نه سطح شیب‌دار ساده.
دسترس خروج — طول مسیر پیمایش (جدول ۳-۶-۳-۲-۱)
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: الگوی کلی جدول — برای اغلب تصرف‌ها (آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداری، کسبی، مسکونی، انباری ن-۱، صنعتی ص-۱)، حداکثر مسیر پیمایش بدون شبکه‌ی بارنده ۶۰ متر و با بارنده ۷۵ متر است؛ برای صنعتی/انباری کم‌خطر (ص-۲، ن-۲) و متفرقه (ف)، این عدد ۹۰ و ۱۲۰ متر است؛ برای تصرف مخاطره‌آمیز (خ)، بدون بارنده اصلا مجاز نیست و با بارنده فقط ۲۳ متر.
- طول بن‌بست مجاز عموما ۶ متر بدون بارنده و ۱۵ متر با بارنده است (استثنا: م-۲/م-۳ بدون بارنده ۱۰ متر؛ خ بدون بارنده اصلا مجاز نیست). طول «مسیر مشترک پیمایش» عموما ۲۳ متر بدون بارنده و ۳۰ متر با بارنده (م-۲/م-۳ با بارنده تا ۳۸ متر).
- طول مسیر پیمایش از فاصله‌ی ۳۰ سانتی‌متری دورترین نقطه‌ی هر فضا تا وسط در «خروج» اندازه‌گیری می‌شود، روی محور مرکزی مسیر معمول عبور (روی پله‌ها، از خط دماغه).
کریدورها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: مقاومت کریدور در برابر آتش (جدول ۳-۶-۳-۲-۴) به بار تصرف بستگی دارد — عمومان با بار تصرف بیش از ۳۰ نفر یک ساعت لازم است (گروه م با بیش از ۲۰ نفر)؛ گروه (خ) بدون بارنده اصلا مجاز نیست و با بارنده ۱ ساعت؛ د-۱/د-۳ بدون بارنده مجاز نیست، با بارنده ۱ ساعت؛ گروه م با بارنده فقط نیم‌ساعت کافی است.
- عرض کریدور عمومی حداقل ۱۱۰ سانتی‌متر است؛ استثناها: کریدور تأسیساتی صرف ۶۰ سانتی‌متر، بار تصرف ۸۰ نفر یا کمتر و داخل واحد مسکونی ۹۰ سانتی‌متر، گروه آ با ظرفیت ۱۰۰ نفر یا بیشتر ۲۴۰ سانتی‌متر، بخش جراحی گروه د ۱۸۰ سانتی‌متر، و د-۲ با جابه‌جایی تخت ۲۳۵ سانتی‌متر.
خروج — دوربندی و بازشوها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: دوربند خروج قائم مرتبط‌کننده‌ی چهار طبقه یا بیشتر (یا هر پلکان تصرف مخاطره‌آمیز) باید غیرقابل‌سوختن با حداقل ۲ ساعت مقاومت باشد؛ کمتر از چهار طبقه، حداقل ۱ ساعت کافی است.
- دوربندی در چند حالت الزامی نیست: بار تصرف کمتر از ۱۰ نفر با فقط یک طبقه بالای تخلیه (به‌جز خ و د)، خروج گروه ت-۵ (کاملا باز به بیرون)، پلکان داخل واحد مسکونی تکی یا واحد خواب م-۱/م-۲، پلکان پارکینگ باز اختصاصی، و حداکثر ۵۰٪ از پلکان‌های مرتبط‌کننده‌ی دو طبقه‌ی متوالی (به‌جز خ و د) با دو خروج مستقل از هر دو طبقه.
- بازشوی دوربند خروج باید به حداقل لازم محدود و با در خودبسته‌شو یا خودکاربسته‌شو محافظت شود؛ منافذ عبوری مجاز فقط برای کانال هوای فشار مثبت، لوله‌ی آتش‌نشانی و برق ویژه‌ی همان فضا (به یک جعبه‌ی فولادی حداکثر ۰٫۰۱ مترمربع ختم شود)؛ بین دو دوربند مجاور هرگز نباید بازشو باشد.
تعداد خروج و خروج افقی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل تعداد خروج هر طبقه بر اساس بار تصرف همان طبقه — ۱ تا ۵۰۰ نفر: ۲ خروج | ۵۰۱ تا ۱۰۰۰ نفر: ۳ خروج | بیش از ۱۰۰۰ نفر: ۴ خروج.
- استثنای تک‌خروجی (جدول ۳-۶-۳-۳-۱۸): مثلا گروه‌های آ/ت/ح/ص/ک/ف تا ۲ طبقه با حداکثر ۵۰ نفر و ۲۳ متر مسیر؛ گروه خ فقط ۱ طبقه با حداکثر ۳ نفر و ۷٫۵ متر مسیر؛ گروه ح تا ۴ طبقه با حداکثر ۳۰ نفر و ۲۳ متر.
- خروج افقی (عبور به مکان هم‌تراز امن در همان یا ساختمان دیگر): می‌تواند جایگزین بخشی از راه خروج باشد، مشروط به اینکه ظرفیت باقی راه‌های دیگر (پلکان/شیب‌راه/در بیرونی) کمتر از ۵۰٪ کل ظرفیت لازم نشود (د-۲: تا دوسوم، د-۳: تا ۱۰۰٪ با ۰٫۶ مترمربع فضا به‌ازای هر نفر حوزه‌ی مجاور).
- دو طرف خروج افقی باید با دیوار مانع آتش حداقل ۲ ساعته (بازشو خودبسته‌شو/خودکاربسته‌شوی متصل به کاشف دود) از هم جدا شوند، از یک دیوار خارجی تا دیوار خارجی دیگر پیوسته باشند، و اختلاف‌تراز دو طرف فقط با شیب‌راه (نه پله) پر شود. فضای پناه‌گرفتن آن باید ۰٫۲۸ مترمربع به ازای هر متصرف باشد (د-۳: ۰٫۶ | د-۲ با کمک راه‌رفتن: ۱٫۵ | د-۲ با تخت: ۳ مترمربع).
تخلیه‌ی خروج
- هر خروج باید مستقیما به بیرون ساختمان و در تراز زمین تخلیه شود و هرگز دوباره وارد ساختمان نشود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: استثنای بزرگ — به‌جز تصرف د-۳، حداکثر ۵۰٪ از تعداد/ظرفیت دوربندهای خروج می‌توانند از تراز تخلیه به داخل ساختمان راه یابند، مشروط به اینکه کف تراز تخلیه با مقاومت هم‌ارز دوربند از فضاهای زیرین جدا و کل مسیر با شبکه‌ی بارنده محافظت شود.
- پهنای حیاط/صحن خروج باید طبق بخش ۶-۳ تعیین شود ولی هرگز کمتر از ۱۱۰ سانتی‌متر (گروه ف: حداقل ۹۰ سانتی‌متر) نباشد؛ تا ارتفاع ۲۱۰ سانتی‌متر در این پهنا هیچ مانعی مجاز نیست.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| سه بخش راه خروج | دسترس خروج ← خروج ← تخلیه‌ی خروج |
| حداقل ارتفاع سقف راه خروج | ۲٫۱ متر (سرگیر برآمدگی: حداقل ۲۰۰ سانتی‌متر) |
| مسیر پیمایش عمومی، بدون/با بارنده | ۶۰ متر / ۷۵ متر |
| مسیر پیمایش ص-۲/ن-۲/ف | ۹۰ متر / ۱۲۰ متر |
| مسیر پیمایش تصرف مخاطره‌آمیز (خ) | بدون بارنده مجاز نیست | با بارنده ۲۳ متر |
| عرض حداقل کریدور عمومی | ۱۱۰ سانتی‌متر |
| مقاومت دوربند خروج قائم | ۴ طبقه یا بیشتر: ۲ ساعت | کمتر: ۱ ساعت |
| حداقل تعداد خروج بر اساس بار تصرف | ۱-۵۰۰: ۲ | ۵۰۱-۱۰۰۰: ۳ | بیش از ۱۰۰۰: ۴ |
| سقف جایگزینی خروج افقی | راه‌های دیگر نباید کمتر از ۵۰٪ کل ظرفیت شوند |
| مساحت فضای پناه‌گرفتن | ۰٫۲۸ مترمربع به ازای هر نفر (د-۲ با تخت: ۳ مترمربع) |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: راه خروج از چه سه بخشی تشکیل می‌شود؟
الف) دسترس خروج، خروج و تخلیه‌ی خروج
ب) پلکان، آسانسور و رمپ
ج) کریدور، درگاه و حیاط
د) ورودی، راهرو و پناهگاه
پاسخ صحیح: گزینه الف — دسترس خروج، خروج و تخلیه‌ی خروج
راه خروج از سه بخش مجزا تشکیل می‌شود: دسترس خروج، خروج و تخلیه‌ی خروج.
راه خروج از سه بخش مجزا تشکیل می‌شود: دسترس خروج، خروج و تخلیه‌ی خروج.
سوال ۲: کدام گزینه درباره‌ی نقش آسانسور در راه خروج درست است؟
الف) همیشه جزو راه خروج الزامی حساب می‌شود
ب) فقط در ساختمان بلند جزو راه خروج است
ج) هرگز جزو راه خروج الزامی هیچ بخشی از ساختمان نیست
د) فقط برای افراد معلول جزو راه خروج است
پاسخ صحیح: گزینه ج — هرگز جزو راه خروج الزامی هیچ بخشی از ساختمان نیست
آسانسورها، پلکان برقی و پیاده‌روهای متحرک نباید به‌عنوان جزئی از راه خروج الزامی هیچ‌یک از بخش‌های ساختمان در نظر گرفته شوند.
آسانسورها، پلکان برقی و پیاده‌روهای متحرک نباید به‌عنوان جزئی از راه خروج الزامی هیچ‌یک از بخش‌های ساختمان در نظر گرفته شوند.
سوال ۳: طول مسیر پیمایش دسترس خروج در تصرف مخاطره‌آمیز (خ)، بدون شبکه‌ی بارنده‌ی خودکار، چگونه است؟
الف) اصلا مجاز نیست
ب) حداکثر ۶۰ متر، مثل بقیه‌ی تصرف‌ها
ج) حداکثر ۹۰ متر
د) بدون هیچ محدودیتی
پاسخ صحیح: گزینه الف — اصلا مجاز نیست
طبق جدول ۳-۶-۳-۲-۱، در تصرف مخاطره‌آمیز (خ) بدون شبکه‌ی بارنده‌ی خودکار، مسیر پیمایش دسترس خروج اصلا مجاز نیست؛ فقط با بارنده تا ۲۳ متر مجاز می‌شود.
طبق جدول ۳-۶-۳-۲-۱، در تصرف مخاطره‌آمیز (خ) بدون شبکه‌ی بارنده‌ی خودکار، مسیر پیمایش دسترس خروج اصلا مجاز نیست؛ فقط با بارنده تا ۲۳ متر مجاز می‌شود.
سوال ۴: دوربند یک راه خروج قائم که چهار طبقه یا بیشتر را به هم مرتبط می‌کند، حداقل به چند ساعت مقاومت در برابر آتش نیاز دارد؟
الف) نیم ساعت
ب) ۱ ساعت
ج) ۲ ساعت
د) ۳ ساعت
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۲ ساعت
دوربندهای خروج قائمی که چهار طبقه یا بیشتر را بالاتر تراز زمین به هم مرتبط می‌سازند (و نیز پلکان تصرف مخاطره‌آمیز)، باید حداقل ۲ ساعت مقاومت در برابر آتش داشته باشند.
دوربندهای خروج قائمی که چهار طبقه یا بیشتر را بالاتر تراز زمین به هم مرتبط می‌سازند (و نیز پلکان تصرف مخاطره‌آمیز)، باید حداقل ۲ ساعت مقاومت در برابر آتش داشته باشند.
سوال ۵: اگر بخشی از راه خروج یک ساختمان با خروج افقی جایگزین شود، ظرفیت راه‌های دیگر خروج (پلکان، شیب‌راه، در بیرونی) حداقل باید چند درصد کل ظرفیت لازم را تأمین کند؟
الف) ۲۵٪
ب) ۵۰٪
ج) ۷۵٪
د) ۱۰۰٪
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۵۰٪
خروج افقی می‌تواند جایگزین بخشی از راه خروج شود، مشروط به اینکه ظرفیت باقی راه‌های دیگر خروج کمتر از ۵۰٪ کل ظرفیت موردنیاز کل بنا نشود.
خروج افقی می‌تواند جایگزین بخشی از راه خروج شود، مشروط به اینکه ظرفیت باقی راه‌های دیگر خروج کمتر از ۵۰٪ کل ظرفیت موردنیاز کل بنا نشود.
سوال ۶: طبق قاعده‌ی کلی تخلیه‌ی خروج، هر خروج باید به کجا تخلیه شود؟
الف) مستقیما به بیرون ساختمان و در تراز زمین
ب) همیشه از طریق لابی داخلی
ج) به هر فضای داخلی نزدیک به در ورودی
د) به زیرزمین ساختمان
پاسخ صحیح: گزینه الف — مستقیما به بیرون ساختمان و در تراز زمین
هر خروج باید به‌طور مستقیم به بیرون ساختمان و در تراز زمین تخلیه شود و هرگز دوباره وارد ساختمان نشود (با استثنای محدود حداکثر ۵۰٪ که در متن آمده است).
هر خروج باید به‌طور مستقیم به بیرون ساختمان و در تراز زمین تخلیه شود و هرگز دوباره وارد ساختمان نشود (با استثنای محدود حداکثر ۵۰٪ که در متن آمده است).
سایر فصل‌های مبحث ۳
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانیفصل ۳: دسته‌بندی انواع ساختارهافصل ۴: محدودیت‌های ارتفاع و مساحت ساختمان‌هافصل ۵: سیستم‌های کشف و اعلام حریقفصل ۷: راه خروج (۲): اجزا، ظرفیت، پهنافصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیریفصل ۹: راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانیفصل ۱۰: راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراریفصل ۱۱: کیفیت مصالح در برابر آتش (نازک‌کاری، عایق، نما)فصل ۱۲: مقاومت در برابر آتشفصل ۱۳: سیستم‌های اطفای حریق و کنترل دودفصل ۱۴: ضوابط اختصاصی ساختمان‌های بلندمرتبهفصل ۱۵: ضوابط فضاها/ساختمان‌های خاص و دسترسی آتش‌نشانیفصل ۱۶: پیوست فنی: منحنی رشد آتش و طبقه‌بندی واکنش مصالح
مباحث مرتبط
مبحث ۳: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریقهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی