تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانی — مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانی» (بند ۲-۳) از مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.

فهرست مطالب

• ثبت تصرف و ده گروه اصلی
• مسکونی (م) و درمانی/مراقبتی (د)
• آموزشی (آ) و تجمعی (ت)
• حرفه‌ای/اداری، کسبی/تجاری، صنعتی و انباری
• مخاطره‌آمیز (خ) و متفرقه (ف)
• فضاهای فرعی حادثه‌خیز
• تصرف‌های مختلط

خلاصه درسنامه

ثبت تصرف و ده گروه اصلی

• هر بنا باید بر حسب نوع عملکرد و بهره‌برداری، دست‌کم در یکی از ده تصرف زیر ثبت شود: مسکونی/اقامتی (م)، آموزشی (آ)، درمانی/مراقبتی (د)، تجمعی (ت)، حرفه‌ای/اداری (ح)، کسبی/تجاری (ک)، صنعتی (ص)، انباری (ن)، مخاطره‌آمیز (خ)، متفرقه (ف).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: «تصرف» با «کاربری» یکی نیست — یک ساختمان با کاربری هتل می‌تواند هم‌زمان تصرف مسکونی، تجمعی و انباری داشته باشد؛ تصرف یعنی نوع بهره‌برداری واقعی همان فضای مشخص.

مسکونی (م) و درمانی/مراقبتی (د)

• م-۱: اقامت عمدتا موقت (کمتر از یک ماه) — مسافرخانه، هتل، متل، هتل‌آپارتمان. م-۲: اقامت دائمی با دو واحد یا بیشتر — آپارتمان، خوابگاه، اقامتگاه سازمانی/مذهبی/ورزشی؛ خانه/ویلای تک‌خانواری تا تصویب مقررات اختصاصی، جزو م-۲ است. م-۳: مراقبت شبانه‌روزی ۶ تا ۱۶ نفر.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تفکیک د-۱/د-۲/د-۳/د-۴ بر پایه‌ی «آیا متصرف بدون کمک فیزیکی کارکنان می‌تواند در اضطرار واکنش نشان دهد» و «چند ساعت نگهداری می‌شود» است: د-۱ (بیش از ۱۶ نفر، شبانه‌روزی، خودشان واکنش نشان می‌دهند — مثل ترک اعتیاد)، د-۲ (بیش از ۵ نفر، شبانه‌روزی، خدمات پزشکی/پرستاری — بیمارستان، شیرخوارگاه)، د-۳ (بیش از ۵ نفر، محدودیت آزادی به دلایل امنیتی — زندان)، د-۴ (بیش از ۵ نفر، کمتر از ۲۴ ساعت — مهدکودک، آسایشگاه روزانه).
• استثنای مهدکودک: اگر مرکز نگهداری کودکان زیر ۳ سال بین ۵ تا ۱۰۰ کودک را می‌پذیرد و همه‌ی اتاق‌ها در تراز تخلیه‌ی خروج با در مستقیم به بیرون باشند، این مرکز به‌جای د-۴ در گروه آموزشی (آ) ثبت می‌شود.

آموزشی (آ) و تجمعی (ت)

• آموزشی (آ): آموزش دست‌کم ۶ نفر در دوره‌ی ابتدایی تا دبیرستان، یا آموزش بیش از ۵ نفر ۳ تا ۱۸ ساله در بخشی از شبانه‌روز؛ دوره‌های بالاتر دبیرستان (دانشگاه و مانند آن) جزو حرفه‌ای/اداری (ح) است، نه آموزشی.
• پنج زیرگروه تجمعی بر اساس نوع فعالیت: ت-۱ نمایش/تصاویر متحرک (سینما، تئاتر)، ت-۲ خوردن/آشامیدن (رستوران، تریا)، ت-۳ نیایش/جشن/سرگرمی یا هر تجمعی دیگر (مسجد، کتابخانه، دادگاه، استخر بدون جایگاه)، ت-۴ ورزشی سرپوشیده با جایگاه تماشاچی (استادیوم سرپوشیده)، ت-۵ فعالیت فضای باز (پارک تفریحی، استادیوم سرباز).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تجمع کمتر از ۵۰ نفر جزو تصرف حرفه‌ای/اداری حساب می‌شود؛ فضای تجمعی کمتر از ۵۰ نفر یا حداکثر ۷۰ مترمربع که کنار یک تصرف دیگر باشد، جزو همان تصرف است، نه گروه تجمعی؛ کتابخانه/تریا/سالن ورزش/سخنرانی داخل مدرسه هم جزو خود تصرف آموزشی است، نه تجمعی.

حرفه‌ای/اداری، کسبی/تجاری، صنعتی و انباری

• حرفه‌ای/اداری (ح): دفاتر، بانک، آرایشگاه، کلینیک/مطب بدون بستری شبانه‌روزی، مراکز آموزشی بالاتر دبیرستان، ایستگاه انتظامی/آتش‌نشانی. کسبی/تجاری (ک): فروشگاه، بازار، عمده‌فروشی، داروخانه.
• صنعتی به دو رده: ص-۱ میان‌خطر (اکثر صنایع: الکترونیک، خودرو، نساجی، مبلمان، صنایع غذایی) و ص-۲ کم‌خطر (کالای غیرقابل‌سوختن: آجر، سرامیک، گداز فلزات، شیشه). انباری هم به ن-۱ میان‌خطر (کاغذ، پارچه، چرم، مبلمان) و ن-۲ کم‌خطر (سیمان، لبنیات مقوایی، باتری خشک، شیشه) تقسیم می‌شود.

مخاطره‌آمیز (خ) و متفرقه (ف)

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: آستانه‌ی ورود به گروه خطر برای گازهای قابل‌اشتعال/سمی/انفجاری، انبار بیش از ۰٫۲۳ مترمکعب با فشار ۰٫۱ مگاپاسکال است.
• پنج زیرگروه خ در جدول راهنما: خ-۱ مواد منفجره، خ-۲ مایع قابل‌اشتعال/غبار قابل‌سوختن/گاز قابل‌اشتعال با فشار نسبی بیش از ۱۰۳ کیلوپاسکال، خ-۳ همان مایعات با فشار کمتر یا الیاف/جامد قابل‌اشتعال، خ-۴ مواد خورنده/سمی، خ-۵ کارخانه‌ی نیمه‌هادی.
• ضوابط کامل تصرف مخاطره‌آمیز در این مبحث پوشش داده نشده؛ برای آن باید از استانداردهای تخصصی بین‌المللی (مثل کدهای NFPA) استفاده شود.
• متفرقه (ف): ساختمان‌هایی که در هیچ‌یک از نه گروه دیگر جای نمی‌گیرند — کار کشاورزی، آغل، گلخانه، انبار شخصی غلات.

فضاهای فرعی حادثه‌خیز

• فضای فرعی حادثه‌خیز داخل یک تصرف، در همان گروه تصرف می‌ماند ولی باید طبق جدول ۳-۲-۳ از بقیه جدا/محافظت شود؛ نباید بیش از ۱۰٪ مساحت طبقه را اشغال کند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نمونه‌های جدول ۳-۲-۳ — موتورخانه‌ی بیش از ۱۲۰ کیلووات، اتاق دیگ بخار بیش از ۷٫۵ کیلووات و فشار بیش از یک اتمسفر، اتاق تجهیزات سردکننده: هرکدام یک ساعت مقاومت یا سیستم خودکار اطفا؛ اتاق کوره‌ی زباله‌سوز: دو ساعت مقاومت + سیستم خودکار (هر دو با هم، نه یکی به‌جای دیگری)؛ اتاق باتری بیش از ۴۰۰ لیتر برای ژنراتور: یک ساعت برای گروه‌های ح/ص/خ/ن/ف و دو ساعت برای ت/آ/د/م.
• چنانچه جداسازی مقاوم در برابر آتش خواسته شده باشد، باید با دیوار مانع آتش از کف تا زیر سقف اصلی (نه سقف کاذب) جدا شود؛ درها باید خودبسته‌شو یا خودکار‌بسته‌شو و بدون دریچه‌ی هوا باشند. فضای فرعی داخل خود واحد مسکونی (مثل انبار داخل آپارتمان) از این قاعده معاف است.

تصرف‌های مختلط

• دو روش برای ساختمانی با چند تصرف ناهم‌گروه: «کاربری جداسازی‌نشده» (۴-۲-۳) یا «کاربری جداسازی‌شده» (۴-۲-۳)، یا ترکیبی از این دو.
• روش جداسازی‌نشده: نوع ساختار کل ساختمان بر اساس سخت‌گیرانه‌ترین تصرف موجود تعیین می‌شود (فرض اینکه کل ساختمان همان تصرف است)؛ محدودکننده‌ترین ضوابط کشف/اعلام حریق (فصل ۵-۳) و ساختمان بلندمرتبه (فصل ۱۰-۳) هم برای کل ساختمان اعمال می‌شود — نیازی به دیوار جداکننده‌ی بین تصرف‌ها نیست، ولی جداسازی الزامی فصل‌های دیگر (مثل دوربندی شفت) هنوز لازم است.
• روش جداسازی‌شده: هر منطقه‌ی حریق با دیوار/سقف مانع آتش (طبق جدول ۳-۲-۴-۲) از بقیه جدا می‌شود و فقط باید با ضوابط تصرف خودش (محدودیت ارتفاع، نسبت مساحت) هماهنگ باشد؛ کل ساختمان همچنان فقط یک نوع ساختار (فصل ۳-۳) خواهد داشت.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: الگوی جدول ۳-۲-۴-۲ (نه هر ردیفش) — بین اکثر تصرف‌های مختلف عمومان ۲ ساعت لازم است؛ اگر یکی از دو طرف ص-۱ یا ن-۱ (میان‌خطر صنعتی/انباری) باشد، ۳ ساعت؛ اگر یکی از دو طرف ف (متفرقه) باشد، فقط ۱ ساعت.
• با شبکه‌ی بارنده‌ی خودکار تأییدشده در کل ساختمان (به‌جز تصرف د-۲)، می‌توان مقاومت جدول ۳-۲-۴-۲ را تا یک ساعت کاهش داد، مشروط به اینکه از یک ساعت کمتر نشود و از مقاومت لازم کف طبقه (بر اساس نوع ساختار) هم کمتر نشود.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۳

مباحث مرتبط

مبحث ۳: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریقهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی