راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانی — مبحث ۳ مقررات ملی ساختمان (فصل ۹)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «راه خروج (۴): ضوابط تصرف — مسکونی، آموزشی، درمانی» (بند ۱۱-۶-۳ تا ۱۳-۶-۳) از مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریق). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.
فهرست مطالب
- هتل‌ها، خوابگاه‌ها و اقامتگاه‌های مسافرپذیر
- بناهای آپارتمانی
- خانه‌های یک یا دو خانواری
- استقرار مسکونی روی تصرف‌های دیگر
- آموزشی/فرهنگی
- درمانی/مراقبت تندرستی
خلاصه درسنامه
هتل‌ها، خوابگاه‌ها و اقامتگاه‌های مسافرپذیر
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هر اتاق یا سوئیت بیش از ۱۸۵ مترمربع (در هتل، خوابگاه یا اقامتگاه مسافرپذیر با ظرفیت ۱۶ نفر یا بیشتر) باید حداقل دو در دسترس خروج دور از هم داشته باشد.
- فاصله‌ی داخل اتاق/سوئیت تا یک راهروی دسترس خروج حداکثر ۲۳ متر است؛ اگر کل بنا با شبکه‌ی بارنده محافظت شود، این فاصله تا ۳۸ متر افزایش‌پذیر است.
- طول راه تخلیه‌ی خروج (از انتهای دوربند پلکان تا معبر عمومی) در هتل‌ها نباید از ۳۰ متر بیشتر باشد.
بناهای آپارتمانی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: قاعده‌ی پیش‌فرض این است که هر واحد مسکونی آپارتمانی باید به دست‌کم دو خروج مجزا و دورازهم دسترسی داشته باشد؛ فقط سه استثنای زیر تک‌خروجی را مجاز می‌کنند.
- استثنای ۱: واحد مستقیما به خیابان/حیاط راه دارد، یا پلکان اختصاصی خودش را دارد که با موانع حداقل ۱ساعته و بدون بازشو از بقیه جدا شده و در تراز تخلیه مستقیم به بیرون باز می‌شود.
- استثنای ۲ (یک پلکان داخلی دوربندی‌شده): ساختمان حداکثر ۶ طبقه و ۲۳ متر، حداکثر ۳ واحد در هر طبقه؛ دوربند ۲ساعته با درهای خودبسته‌شوی ۱٫۵ساعته، کریدور ۱ساعته، فاصله‌ی در واحد تا پلکان حداکثر ۷٫۵ متر، فاصله‌ی طبقات زیر تخلیه تا پلکان حداکثر ۲۳ متر.
- استثنای ۳ (یک پلکان خارجی): ساختمان حداکثر ۶ طبقه و ۲۳ متر، حداکثر ۲ واحد در هر طبقه، با درهای خودبسته‌شوی ۱٫۵ساعته و رعایت همان فاصله‌ی ۲۳ متری.
- فاصله‌ی داخل واحد مسکونی تا کریدور/پلکان خارجی حداکثر ۲۳ متر (با بارنده: ۳۸ متر) — دقیقا هم‌ارز قاعده‌ی هتل‌ها.
خانه‌های یک یا دو خانواری
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هر اتاق‌خواب یا فضای زندگی باید یک «راه اصلی فرار» (در مستقیم/پلکان/شیب‌راه به بیرون) و یک «راه دوم فرار» داشته باشد؛ راه دوم لازم نیست اگر اتاق در مستقیم به بیرون دارد یا واحد کاملا به بارنده مجهز است.
- راه دوم فرار می‌تواند در/پلکان دیگر، عبور از فضای مجاور بدون در قفل‌شدنی، یا یک پنجره/در بازشوی فرار باشد (طبق مشخصات فصل ۳-۶-۱۸، با لبه‌ی زیرین حداکثر ۱۱۰ سانتی‌متر از کف) که یکی از این سه شرط را داشته باشد: لبه‌ی بالایی حداکثر ۶ متر از زمین مجاور، یا مستقیما برای آتش‌نشانی قابل‌دسترس و تأییدشده، یا بازشدن به یک بالکن بیرونی.
استقرار مسکونی روی تصرف‌های دیگر
- راه خروج اصلی هیچ واحد مسکونی نباید از میان تصرف مخاطره‌آمیز عبور کند. عبور از میان تصرف غیرمسکونی دیگر فقط با شبکه‌ی بارنده‌ی کامل ساختمان، یا با جداسازی کل مسیر با ساختار حداقل ۱ساعته، مجاز است.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پلکان خروج تصرف غیرمسکونی هرگز نباید با پلکان خروج تصرف مسکونی مشترک باشد؛ در بین آن دو فقط از سمت غیرمسکونی و فقط با کلیدی که در اختیار ساکنان مسکونی است، باز می‌شود.
آموزشی/فرهنگی
- کلاس پیش‌دبستانی و سال اول دبستان فقط در تراز تخلیه‌ی خروج مجاز است؛ سال دوم دبستان حداکثر یک طبقه بالاتر آن.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: راهروهای دسترس خروج در مدرسه حداقل ۲۴۰ سانتی‌متر عرض دارند؛ حتی با تجهیزات ثابت/متحرک، عرض مفید نباید به کمتر از ۱۸۰ سانتی‌متر برسد.
- راهرو دسترسی به ردیف صندلی ثابت کلاس‌ها حداقل ۱۱۰ سانتی‌متر (یک‌طرف دیوار: ۹۰ سانتی‌متر؛ حداکثر ۶۰ صندلی: ۷۵ سانتی‌متر).
- اتاق آموزشی زیر تراز تخلیه فقط تا نصف ارتفاعش می‌تواند زیر زمین باشد و باید یک خروج مستقیم به بیرون داشته باشد؛ درهای راه خروج و فضای تجمعی ≥۱۰۰ نفر نباید قفل داشته باشند؛ پنجره‌ی هر کلاس الزامی است (چفت حداکثر ۱۳۵ سانتی‌متر از کف) مگر با بارنده یا در مستقیم به بیرون.
درمانی/مراقبت تندرستی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اتاق بستری فقط از طریق یک فضای واسطه (مثل اتاق نشیمن) می‌تواند به راهرو برسد، اگر آن اتاق حداکثر ۸ بیمار داشته باشد. اتاق/سوئیت بستری با زیربنای بیش از ۹۵ مترمربع، یا غیربستری بیش از ۱۸۵ مترمربع، باید دو در دسترس خروج دور از هم داشته باشد.
- زیرزمین‌ها و اتاق‌های خواب/بستری زیر طبقه‌ی چهارم باید بازشوی فرار اضطراری (فصل ۳-۶-۱۸) داشته باشند.
- سالن بستری با تفکیک داخلی حداکثر ۴۶۰ مترمربع؛ سالن غیربستری حداکثر ۹۳۰ مترمربع (با شرط حداکثر ۱۵ متر مسیر یا حداکثر یک فضای واسطه).
- فاصله‌های مجاز: طول دسترس خروج از جلوی هر اتاق در راهرو حداکثر ۴۵ متر (با بارنده تا ۶۰ متر)؛ از هر نقطه‌ی هر فضا حداکثر ۶۰ متر؛ داخل فضای بستری تا درگاه راهرو حداکثر ۱۵ متر.
- در تصرف‌های بازداشتی/تحت‌نظر، فاصله‌ها کوتاه‌تر است (جلوی اتاق ۳۰ متر، هر نقطه ۴۵ متر، اتاق‌خواب تا راهرو ۱۵ متر) و حیاط داخلی هرگز نمی‌تواند جای تخلیه‌ی خروج را بگیرد — فقط حیاط دوربندی مخصوص، با ۱٫۵ مترمربع به ازای هر متصرف و حداقل ۱۵ متر از دیوار خارجی.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| آستانه‌ی نیاز اتاق هتل به دو در | زیربنای بیش از ۱۸۵ مترمربع |
| فاصله‌ی داخل اتاق/واحد تا راهرو | ۲۳ متر (با بارنده: ۳۸ متر) |
| سقف ساختمان تک‌پلکان آپارتمانی | ۶ طبقه و ۲۳ متر، با ۳ (داخلی) یا ۲ (خارجی) واحد در طبقه |
| لبه‌ی زیرین پنجره‌ی فرار خانه‌ی مسکونی | حداکثر ۱۱۰ سانتی‌متر از کف |
| عرض راهروی دسترس خروج مدرسه | حداقل ۲۴۰ سانتی‌متر (حداقل مفید ۱۸۰ سانتی‌متر) |
| چفت پنجره‌ی کلاس درس | حداکثر ۱۳۵ سانتی‌متر از کف |
| آستانه‌ی فضای واسطه در بستری بیمارستان | حداکثر ۸ بیمار در اتاق بستری |
| سقف سالن بستری تفکیک‌شده | ۴۶۰ مترمربع (غیربستری: ۹۳۰ مترمربع) |
| فضای حیاط بازداشتی جایگزین تخلیه | ۱٫۵ مترمربع به ازای هر نفر، حداقل ۱۵ متر از دیوار |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: اتاق هتلی با زیربنای بیش از چند مترمربع باید حداقل دو در دسترس خروج دور از هم داشته باشد؟
الف) ۱۸۵ مترمربع
ب) ۱۰۰ مترمربع
ج) ۲۵۰ مترمربع
د) ۳۰۰ مترمربع
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۱۸۵ مترمربع
هر اتاق یا سوئیت هتل با مساحت بیش از ۱۸۵ مترمربع باید دست‌کم دو در دسترس خروج دور از هم داشته باشد.
هر اتاق یا سوئیت هتل با مساحت بیش از ۱۸۵ مترمربع باید دست‌کم دو در دسترس خروج دور از هم داشته باشد.
سوال ۲: در استثنای «یک پلکان خروج داخلی دوربندی‌شده» برای بناهای آپارتمانی، حداکثر چند واحد مسکونی در هر طبقه مجاز است؟
الف) ۲ واحد
ب) ۳ واحد
ج) ۴ واحد
د) ۶ واحد
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۳ واحد
این استثنا برای بنای آپارتمانی حداکثر ۶ طبقه و ۲۳ متر، با حداکثر ۳ واحد مسکونی در هر طبقه، اعمال می‌شود.
این استثنا برای بنای آپارتمانی حداکثر ۶ طبقه و ۲۳ متر، با حداکثر ۳ واحد مسکونی در هر طبقه، اعمال می‌شود.
سوال ۳: راه دوم فرار در خانه‌ی یک یا دو خانواری، در چه شرایطی الزامی نیست؟
الف) هرگز؛ همیشه الزامی است
ب) اگر اتاق‌خواب در مستقیم به بیرون داشته باشد یا واحد کاملا به شبکه‌ی بارنده مجهز باشد
ج) فقط اگر خانه یک‌طبقه باشد
د) فقط اگر خانه کمتر از دو اتاق داشته باشد
پاسخ صحیح: گزینه ب — اگر اتاق‌خواب در مستقیم به بیرون داشته باشد یا واحد کاملا به شبکه‌ی بارنده مجهز باشد
راه دوم یا جایگزین فرار الزامی نیست اگر اتاق‌خواب/زندگی یک در مستقیم به بیرون یا زمین محوطه داشته باشد، یا واحد مسکونی کاملا به شبکه‌ی بارنده‌ی تأییدشده مجهز باشد.
راه دوم یا جایگزین فرار الزامی نیست اگر اتاق‌خواب/زندگی یک در مستقیم به بیرون یا زمین محوطه داشته باشد، یا واحد مسکونی کاملا به شبکه‌ی بارنده‌ی تأییدشده مجهز باشد.
سوال ۴: کدام گزینه درباره‌ی پلکان استقرار واحد مسکونی بالای تصرف غیرمسکونی درست است؟
الف) پلکان خروج مسکونی و غیرمسکونی می‌تواند مشترک باشد
ب) فقط در ساختمان بلندمرتبه این جداسازی الزامی است
ج) این قاعده فقط برای تصرف مخاطره‌آمیز صدق می‌کند
د) پلکان خروج مسکونی هرگز نباید با پلکان غیرمسکونی مشترک باشد
پاسخ صحیح: گزینه د — پلکان خروج مسکونی هرگز نباید با پلکان غیرمسکونی مشترک باشد
پلکان خروج تصرف غیرمسکونی هرگز نباید با پلکان خروج تصرف مسکونی مشترک باشد؛ در بین آن‌ها فقط از سمت غیرمسکونی و با کلید در دست ساکنان مسکونی باز می‌شود.
پلکان خروج تصرف غیرمسکونی هرگز نباید با پلکان خروج تصرف مسکونی مشترک باشد؛ در بین آن‌ها فقط از سمت غیرمسکونی و با کلید در دست ساکنان مسکونی باز می‌شود.
سوال ۵: کلاس درس زیر تراز تخلیه‌ی خروج حداکثر تا چه اندازه می‌تواند زیر سطح زمین قرار گیرد؟
الف) حداکثر یک‌سوم ارتفاعش
ب) حداکثر نصف ارتفاعش
ج) حداکثر دوسوم ارتفاعش
د) بدون هیچ محدودیتی
پاسخ صحیح: گزینه ب — حداکثر نصف ارتفاعش
کف هر اتاق یا فضای آموزشی، تنها می‌تواند به اندازه‌ی حداکثر نصف ارتفاعش زیر تراز زمین قرار گیرد و باید حداقل یک خروج مستقیم به بیرون داشته باشد.
کف هر اتاق یا فضای آموزشی، تنها می‌تواند به اندازه‌ی حداکثر نصف ارتفاعش زیر تراز زمین قرار گیرد و باید حداقل یک خروج مستقیم به بیرون داشته باشد.
سوال ۶: سالن بستری بیمارستان که با تقسیم‌کننده‌های غیرقابل‌سوختن تفکیک شده، حداکثر چه مساحتی می‌تواند داشته باشد؟
الف) ۲۳۰ مترمربع
ب) ۶۰۰ مترمربع
ج) ۹۳۰ مترمربع
د) ۴۶۰ مترمربع
پاسخ صحیح: گزینه د — ۴۶۰ مترمربع
سالن‌ها و فضاهای بستری که با تقسیم‌کننده‌های غیرقابل‌سوختن تفکیک می‌شوند، نباید مساحتی بیش از ۴۶۰ مترمربع داشته باشند (سالن غیربستری تا ۹۳۰ مترمربع مجاز است).
سالن‌ها و فضاهای بستری که با تقسیم‌کننده‌های غیرقابل‌سوختن تفکیک می‌شوند، نباید مساحتی بیش از ۴۶۰ مترمربع داشته باشند (سالن غیربستری تا ۹۳۰ مترمربع مجاز است).
→ فصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیریفصل ۱۰: راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراری ←
سایر فصل‌های مبحث ۳
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تقسیم‌بندی تصرف‌های ساختمانیفصل ۳: دسته‌بندی انواع ساختارهافصل ۴: محدودیت‌های ارتفاع و مساحت ساختمان‌هافصل ۵: سیستم‌های کشف و اعلام حریقفصل ۶: راه خروج (۱): تعاریف، مقررات کلی، بخش‌های سه‌گانهفصل ۷: راه خروج (۲): اجزا، ظرفیت، پهنافصل ۸: راه خروج (۳): روشنایی، علامت‌گذاری، دسترس‌پذیریفصل ۱۰: راه خروج (۵): تجمعی، تجاری، صنعتی/انباری، تأسیسات، فرار اضطراریفصل ۱۱: کیفیت مصالح در برابر آتش (نازک‌کاری، عایق، نما)فصل ۱۲: مقاومت در برابر آتشفصل ۱۳: سیستم‌های اطفای حریق و کنترل دودفصل ۱۴: ضوابط اختصاصی ساختمان‌های بلندمرتبهفصل ۱۵: ضوابط فضاها/ساختمان‌های خاص و دسترسی آتش‌نشانیفصل ۱۶: پیوست فنی: منحنی رشد آتش و طبقه‌بندی واکنش مصالح
مباحث مرتبط
مبحث ۳: حفاظت ساختمان‌ها در مقابل حریقهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی