فصل چهارم — طراحی سامانه‌ی گاز ساختمان — مبحث ۱۷ مقررات ملی ساختمان (فصل ۴)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فصل چهارم — طراحی سامانه‌ی گاز ساختمان» (بند ۴-۱۷) از مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان (سامانه گاز طبیعی در ساختمان). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۳۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• ۲-۴-۱۷ حدود و دامنه‌ی کار
• ۱۷-۴-۶-۱ و ۱۷-۴-۶-۸ الزامات عمومی طراحی و نصب دودکش
• ۱۷-4-6-۲ جنس دودکش
• ۱۷-۶-۴-۳ معبر دودکش
• ۱۷-۴-۶-۴ لوله‌ی رابط دودکش
• ۱۷-۴-۶-۶ دودکش مشترک
• ۱۷-۴-۵ و جدول ۱۷-۴-۱ فواصل نصب دستگاه‌های گازسوز
• ۱۷-۴-۷ الزامات اختصاصی برخی دستگاه‌ها
• ۱۷-۴-۸ دستگاه‌های گازسوز در انواع ساختمان
• ۱۷-۴-۱۰ اجزای لوله‌کشی — رابط، کلکتور، کنتور
• ۱۷-۴-۱۰-۴ شیرها
• ۱۷-۴-۱۰-۵ و ۱۷-۴-۱۱ تجهیزات ایمنی و مسیر لوله‌کشی
• ۱۷-۴-۱۲ و ۱۷-۴-۱۳ برآورد مصرف و تعیین قطر

خلاصه درسنامه

۲-۴-۱۷ حدود و دامنه‌ی کار

• الزامات طراحی این فصل شامل هفت بخش است: دودکش دستگاه‌های گازسوز، معبر دودکش، شبکه‌ی لوله‌کشی گاز، تأمین هوای احتراق، تجهیزات ایمنی‌وهشداردهنده، کیفیت مصالح‌واجرا، و انتخاب/محل نصب دستگاه‌های گازسوز.
• اگر بین الزامات این مبحث و مبحث ۱۴ درباره‌ی دودکش دستگاه‌های گازسوز تفاوتی باشد، الزامات سخت‌گیرانه‌تر باید رعایت شود.

۱۷-۴-۶-۱ و ۱۷-۴-۶-۸ الزامات عمومی طراحی و نصب دودکش

• اجزای دودکش از نقطه‌ی اتصال به دستگاه تا انتهای خارج از ساختمان باید پیوسته و درزبندی باشند؛ دودکش نباید از داخل کانال یا پلنوم هوا عبور کند.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: دودکش قائم باید روی پایه‌ای با مقاومت دست‌کم ۳ ساعت در برابر آتش قرار گیرد؛ قسمت پایین دودکش، زیر پایین‌ترین اتصال رابط، باید دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر (۱۲ اینچ) ادامه یابد.
• استفاده از لوله‌های قابل‌انعطاف به‌عنوان دودکش ممنوع است؛ استفاده از زانوی ۹۰ درجه در امتداد قائم دودکش ممنوع است (فقط در محل خروجی دستگاه مجاز است).
• ارتفاع دهانه‌ی دودکش بخاری دیواری باید دست‌کم ۱۲۰ سانتی‌متر بالاتر کف محل نصب باشد؛ در ساختمان‌های بیش از پنج طبقه، برای هر پنج طبقه یک دودکش مشترک مجزا مجاز است.

۱۷-4-6-۲ جنس دودکش

• استفاده از دودکش بامصالح بنایی (آجر/سنگ) برای دستگاه‌های گازسوز ممنوع است.
• اگر دمای محصولات احتراق در نقطه‌ی ورود به دودکش کمتر از ۱۶۵ درجه‌ی سلسیوس باشد، جنس دودکش باید مقاوم خوردگی (مانند فولاد ضدزنگ) باشد.
• دودکش سیمانی/سفالی/سرامیکی باید تا دمای ۵۳۸ درجه‌ی سلسیوس مقاوم باشد؛ دودکش پلیمری سیستم‌های چگالشی باید طبق BS EN14471 و داخل غلاف فلزی باشد.

۱۷-۶-۴-۳ معبر دودکش

• استفاده از زانوی ۹۰ درجه در امتداد مسیر معبر دودکش ممنوع است؛ حداکثر زاویه‌ی انحراف از امتداد قائم، ۴۵ درجه است.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: دریچه‌ی بازدید انتهای پایین معبر دودکش باید ارتفاع حداقل ۱۵۰ میلی‌متر داشته باشد؛ فاصله‌ی پایین‌ترین نقطه‌ی آن تا کف زمین دست‌کم ۳۰۰ میلی‌متر، و لبه‌ی بالایی آن دست‌کم ۱۵۰ میلی‌متر پایین‌تر اتصال پایین‌ترین لوله‌ی رابط باشد.
• عبور دودکش/معبر دودکش از فضای بالای سقف کاذب، دیوارهای استخر/سونا/حمام و چاه آسانسور، ممنوع است.

۱۷-۴-۶-۴ لوله‌ی رابط دودکش

• لوله‌ی رابط با مکش طبیعی، از محل اتصال به دستگاه تا نقطه‌ی اتصال به دودکش، باید شیب حداقل ۲ درصد به‌طرف بالا داشته باشد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداکثر طول لوله‌ی رابط ۴۵۰ میلی‌متر (۱۸ اینچ) به‌ازای هر ۲۵ میلی‌متر (۱ اینچ) قطر آن است؛ در هر حال طول لوله‌ی رابط نباید بیش از ۷۵ درصد ارتفاع دودکش قائم باشد.
• نصب دمپر دستی داخل لوله‌ی رابط ممنوع است؛ عبور لوله‌ی رابط از دیوار/کف/سقف سوختنی یا مقاوم آتش ممنوع است.

۱۷-۴-۶-۶ دودکش مشترک

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: استفاده از دودکش مشترک داخل واحدهای آپارتمانی ممنوع است؛ فقط برای دستگاه‌هایی که هوای احتراقشان از فضای آزاد خارج تأمین می‌شود، مجاز است.
• طراحی دودکش مشترک برای دستگاه‌های طبقات متوالی، حداکثر تا ۵ طبقه مجاز است (به‌شرط هوای احتراق مستقیم از فضای آزاد و دودکش مکش‌طبیعی).
• استفاده از دودکش مشترک برای پکیج‌های فن‌دار ممنوع است؛ اتصال دودکش دستگاه فن‌دار و دستگاه بدون فن به یک دودکش مشترک مجاز نیست.

۱۷-۴-۵ و جدول ۱۷-۴-۱ فواصل نصب دستگاه‌های گازسوز

• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نصب هر نوع وسیله‌ی گازسوز در حمام، رختکن، سرویس‌بهداشتی، سونا، استخر و جکوزی ممنوع است؛ نصب دستگاه اختصاصی یک واحد در فضای مشاعی هم ممنوع است.
• جدول ۱۷-۴-۱ — دستگاه‌های روی کف: ۲۵cm از جوانب، ۱۰۰cm از بالا؛ اجاق‌گاز خانگی: ۲۵cm جوانب، ۷۵cm بالا؛ بخاری دیواری: ۱۰۰cm جوانب‌وبالا؛ آبگرمکن/پکیج دیواری: ۲۵cm جوانب، حداقل ۵۰cm بالا، ۱۲۰cm از کف.
• حداقل فاصله‌ی دستگاه گازسوز و دودکش/لوله‌ی رابط از اشیاء/مواد قابل‌اشتعال، ۱ متر است.
• نصب دستگاه/تکیه‌گاه آن‌ها روی سقف/دیوار کاذب (بدون استحکام کافی) ممنوع است.

۱۷-۴-۷ الزامات اختصاصی برخی دستگاه‌ها

• پکیج: حداقل فاصله‌ی پکیج محفظه‌باز با هوای محل نصب، از بخش مکش دستگاه‌های دمنده‌دار، ۳ متر؛ تا هود اجاق‌گاز در مسکونی، حداقل ۱ متر.
• دودکش با جریان مکانیکی: دهانه‌ی خروجی باید حداقل ۳ متر از مرز ملک مقابل و ۱۲۰ سانتی‌متر از بازشوی پنجره فاصله داشته باشد؛ فاصله‌ی قائم از پیاده‌رو دست‌کم ۳ متر؛ دستگاه‌های چگالشی حتی سخت‌گیرانه‌تر (۱۲۰۰mm از هر در/پنجره، هم افقی هم عمودی).
• دودکش با مکش طبیعی: حداقل سطح مقطع ۱۷۶۶۰ میلی‌مترمربع (بخاری/شومینه: ۷۸۵۰mm²)؛ حداقل ارتفاع ۳ متر؛ حداکثر ۴ زانویی در مسیر، حداکثر زاویه‌ی انحراف ۴۵ درجه از قائم.
• بخاری در آپارتمان مسکونی بیش از ۳ طبقه با سیستم گرمایش مرکزی/ثابت (پکیج/موتورخانه)، ممنوع؛ نصب بخاری دیواری در اتاق‌خواب مطلقا ممنوع است.
• شومینه: هرگز به‌تنهایی به‌عنوان سیستم گرمایشی، و هرگز در ساختمان‌های آپارتمانی (مسکونی یا عمومی) مجاز نیست.
• دستگاه گرمایشی محفظه‌ی کاملا بسته (هرمتیک): فشار کاری ۱۷۶ میلی‌متر ستون آب (۰٫۲۵ psi)؛ بازدهی حداقل ۷۰ درصد.

۱۷-۴-۸ دستگاه‌های گازسوز در انواع ساختمان

• آپارتمان مسکونی کم‌واحد: پکیج مجاز، بخاری/شومینه/آبگرمکن ممنوع (مگر تا ۳ طبقه با رعایت الزامات)؛ متوسط: فقط پکیج محفظه‌بسته؛ زیاد: فقط سیستم متمرکز (موتورخانه) یا پکیج محفظه‌بسته.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های عمومی محل‌تجمع/آموزشی/تجاری/اداری/درمانی، تأمین آب‌گرم/گرمایش/سرمایش باید همیشه به‌صورت متمرکز (موتورخانه‌ی مرکزی) باشد — نصب غیرمتمرکز ممنوع است.
• نصب هرگونه تجهیز گازسوز در ساختمان با تصرف انباری، مطلقا ممنوع است.

۱۷-۴-۱۰ اجزای لوله‌کشی — رابط، کلکتور، کنتور

• لوله‌ی رابط باید روکار و کوتاه‌ترین مسیر باشد؛ اگر بخشی از آن خارج از ملک در ارتفاع کمتر از ۲۲۰ سانتی‌متر باشد، باید داخل غلاف فلزی (دو اندازه بزرگ‌تر) قرار گیرد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ارتفاع لوله‌ی جانشین کنتور از کف، حداقل ۱۸۰ و حداکثر ۲۲۰ سانتی‌متر است؛ در مسیر تردد خودرو در پارکینگ، این ارتفاع باید دقیقا ۲۲۰ سانتی‌متر باشد.
• فاصله‌ی کنتور از سیم‌های برق روکار حداقل ۱۰ سانتی‌متر، از کنتور برق حداقل ۵۰ سانتی‌متر، و از بدنه‌ی دستگاه گازسوز حداقل ۱ متر.
• کنتورهای با ظرفیت بیش از ۴۰ مترمکعب در ساعت (G40، G65) باید پایه‌ی نگه‌دارنده‌ی مناسب داشته باشند.

۱۷-۴-۱۰-۴ شیرها

• همه‌ی شیرهای لوله‌کشی گاز باید از نوع ربع‌گرد توپی باشند؛ شیر اصلی بلافاصله بعد از کنتور، در ارتفاع ۱۷۰ تا ۱۹۰ سانتی‌متر نصب می‌شود.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هر دستگاه گازسوز باید شیر مصرف مستقل خودش را داشته باشد — استفاده از یک شیر مصرف مشترک برای دو یا چند دستگاه، مطلقا ممنوع است.
• جدول ۱۷-۴-۸ — شیر مصرف آبگرمکن/پکیج دیواری: ارتفاع ۱۲۰ تا ۱۵۰ سانتی‌متر، فاصله ۲۰ تا ۴۰cm از بدنه؛ اجاق‌گاز: ارتفاع ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر.

۱۷-۴-۱۰-۵ و ۱۷-۴-۱۱ تجهیزات ایمنی و مسیر لوله‌کشی

• نصب شیر خودکار قطع گاز حساس در مقابل زلزله، در ابتدای لوله‌کشی آپارتمان مسکونی زیادواحد و ساختمان‌های عمومی/خاص، الزامی است؛ آشکارساز گاز طبیعی و مونوکسید کربن در موتورخانه‌های این ساختمان‌ها الزامی است.
• لوله‌ی گاز باید از سازه‌ی اصلی آسیب نبیند و بخش‌های مشترک (لوله‌ی اصلی/رایزر) در فضای مشاعی باشند، نه داخل واحد.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: عبور لوله‌ی گاز از سقف کاذب فقط با مهار لوله و دریچه‌های باز دائمی به فاصله‌ی حداکثر ۳ متر از هم (مساحت حداقل ۷۸ سانتی‌مترمربع) مجاز است؛ نصب هرگونه شیر یا اتصال غیرجوشی در مسیر سقف کاذب ممنوع است.

۱۷-۴-۱۲ و ۱۷-۴-۱۳ برآورد مصرف و تعیین قطر

• مقدار مصرف دستگاه‌های رزرو (Stand-by) در برآورد مصرف گاز محاسبه نمی‌شود؛ مبنای محاسبه، ارزش حرارتی ناخالص گاز طبیعی است.
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تعیین قطر لوله بر مبنای حداکثر افت فشار مجاز ۱۲٫۷ میلی‌متر ستون آب انجام می‌شود (جدول ۱۷-۴-۱۰، فشار ۱۷۶mmH2O، چگالی ۰٫۶۵).
• اگر قطر محاسبه‌شده‌ی لوله‌ی اصلی/شیر اصلی کمتر از ۲۵ میلی‌متر (۱ اینچ) باشد، باید حداقل ۲۵ میلی‌متر در نظر گرفته شود — همین حداقل برای لوله‌ی رابط و کلکتور هم برقرار است.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۷

مباحث مرتبط

مبحث ۱۷: سامانه گاز طبیعی در ساختمانهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی