طراحی و آماده‌سازی محل آسانسور و اجزاء آن — مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان (فصل ۴)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «طراحی و آماده‌سازی محل آسانسور و اجزاء آن» (بند ۲-۲-۱۵) از مبحث پانزدهم مقررات ملی ساختمان (آسانسورها و پلکان برقی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۲۰ سوال دارد.

فهرست مطالب

• جانمایی آسانسور
• چاه آسانسور و مساحت کابین
• دیواره‌ها و سقف چاه آسانسور
• تأثیرات آسانسور بر سازه‌ی ساختمان
• موتورخانه
• چاهک
• درهای طبقات، درها و دریچه‌های اضطراری و بازدید
• تخلیه‌ی هوای چاه و موتورخانه
• رواداری‌های اجرای چاه

خلاصه درسنامه

جانمایی آسانسور

• طراح باید محل صحیح قرارگیری آسانسور را با توجه به سهولت دسترسی و هدایت مسافران تعیین نماید، به‌گونه‌ای که آسانسور در مرکز (مراکز) حرکتی و ترافیکی ساختمان قرار گیرد و با کمترین جابه‌جایی مسافر یا بار، دسترسی از نقاط مختلف ساختمان ممکن باشد.
• حداکثر مسافت از در ورودی ساختمان یا آپارتمان‌ها تا در آسانسور در هر طبقه، ۴۰ متر است. در صورتی‌که تعداد آسانسور سه دستگاه یا کمتر باشد می‌توان آن‌ها را در یک چاه قرار داد؛ اگر چهار دستگاه باشد باید حداقل در دو چاه مجزا قرار گیرند؛ و در صورت بیش از چهار دستگاه، حداکثر چهار دستگاه می‌توانند در یک چاه مشترک قرار گیرند.
• راهروهای مقابل آسانسورها باید طبق ابعاد جدول ۱۵-۲-۲-۱-۴ طراحی شود: در ساختمان‌های مسکونی، عمق راهروی آسانسور تکی باید برابر یا بیشتر از عمق کابین، در گروهی کنار هم حداقل ۱٫۵ متر (یا بزرگ‌ترین عمق کابین)، و در گروهی روبه‌روی هم حداقل ۲٫۱ متر باشد. در ساختمان‌های غیرمسکونی، این مقادیر بزرگ‌تر است (آسانسور تکی حداقل ۱٫۵ برابر عمق کابین).
• در هتل‌ها، بیمارستان‌ها و ساختمان‌های مسکونی، برای جلوگیری از انتقال سروصدای ناشی از عملکرد و حرکت آسانسور باید تمهیدات لازم پیش‌بینی شود و چاه آسانسور از اتاق‌های بستری یا خواب دور باشد.

چاه آسانسور و مساحت کابین

• ابعاد چاه آسانسور باید متناسب با ظرفیت کابین، نوع در و سرعت آسانسور طراحی شود (پیوست ۲). چنانچه دیواره‌های اطراف چاه بتنی باشد، طراح باید صفحات آهنی یا پروفیل‌های فلزی مخصوص نصب اجزای آسانسور را در محل‌های مورد نیاز پیش‌بینی نماید؛ استفاده از صفحات آهنی نصب‌شده با تفنگ‌های چاشنی‌دار برای اجزای دارای عملکرد کششی مجاز نیست.
• برای جلوگیری از اضافه‌بار، مساحت کابین باید محدود گردد: طبق جدول ۱۵-۲-۲-۲-۱ (الف)، حداکثر مساحت مفید کابین متناسب با ظرفیت تعیین می‌شود (مثلا ۰٫۳۷ مترمربع برای ظرفیت ۱۰۰ کیلوگرم تا ۵٫۰۰ مترمربع برای ۲۵۰۰ کیلوگرم؛ برای ظرفیت‌های بیش از ۲۵۰۰ کیلوگرم، به‌ازای هر ۱۰۰ کیلوگرم اضافه، ۰٫۱۶ مترمربع افزوده می‌شود). طبق جدول ۱۵-۲-۲-۲-۱ (ب)، حداقل مساحت کابین متناسب با تعداد نفرات تعیین می‌شود (برای بیش از ۲۰ نفر، به‌ازای هر نفر اضافه ۰٫۱۱۵ مترمربع افزوده می‌شود).
• تبصره: در آسانسورهای خودروبر غیرتجاری که بهره‌برداری آن توسط اشخاص مجاز و آموزش‌دیده انجام می‌شود، به‌ازای هر ۲۰۰ کیلوگرم بار اضافی باید حدود ۰٫۱۸ مترمربع به سطح کابین اضافه شود.

دیواره‌ها و سقف چاه آسانسور

• دیواره‌ها و تیغه‌های پوشاننده‌ی چاه باید از مصالح مقاوم در برابر آتش (تحمل بیش از یک ساعت) ساخته شوند که در اثر حرارت، گاز یا دود مسموم‌کننده متصاعد نکنند؛ در صورت استفاده از شیشه، مقاومت حریق ملاک نیست ولی باید از نوع لمینیت‌شده و مطابق استانداردهای ملی آسانسور باشد.
• کلیه‌ی بارهای استاتیکی و دینامیکی قطعات ثابت و تجهیزات، به‌علاوه‌ی ظرفیت آسانسور، بر سقف چاه وارد می‌شود و باید در طراحی سازه و سقف چاه لحاظ گردد. سطح داخلی دیواره‌های چاه، در سمت ورودی‌های کابین، باید صاف و بدون برجستگی یا فرورفتگی باشد؛ چنانچه برجستگی وجود داشته باشد باید با زاویه‌ی ۶۰ درجه پوشانده شود.
• چاه باید منحصرا برای آسانسور باشد؛ نصب و عبور هرگونه لوله، کابل یا تجهیزات دیگر، به‌استثنای سیم‌کشی/لوله‌کشی روشنایی چاه و سیستم کنترل آسانسور، ممنوع است. روشنایی چاه باید با دو چراغ در فاصله‌ی نیم‌متری از بالاترین و پایین‌ترین نقطه، و مابقی با فواصل حداکثر ۷ متر تأمین شود. وزنه‌ی تعادل و کابین باید در یک چاه باشند.

تأثیرات آسانسور بر سازه‌ی ساختمان

• این مقررات برای طراحی سازه‌ای قطعات و اتصالات واقع در چاه، چاهک و اتاقک موتورخانه به کار می‌رود (نه اسکلت کابین و وزنه که مسئولیت سازنده است). کلیه‌ی قطعات و اتصالات سازه‌ای مرتبط با آسانسور باید بارهای وزن سیستم متحرکه، نیروهای ترمز ایمنی، ضربه‌گیرها، اثرات ضربه‌ای و زلزله را تحمل نمایند.
• برای اثرات ضربه‌ای بارها، کلیه‌ی نیروهای طراحی باید بر اساس ضریب ضربه‌ی ارائه‌شده در مبحث ششم مقررات ملی ساختمان افزایش یابد؛ نیروهای استاتیکی معادل زلزله نیز طبق ضوابط مبحث ششم محاسبه و با سایر نیروها ترکیب می‌شود. در ساختمان‌های دسته‌ی سوم و چهارم، تعبیه‌ی حسگرهای زلزله الزامی است.
• هنگام عملکرد اضطراری ترمز ایمنی، وزن کابین خالی به‌علاوه‌ی ۱٫۲۵ برابر ظرفیت با سرعتی حداقل ۱٫۱۵ برابر سرعت اسمی متوقف می‌شود؛ این نیرو باید در محاسبات سازه منظور شود. سازه‌ی نگهدارنده‌ی آسانسور باید برای مقاومت در برابر زلزله‌ای با ریسک حداقل معادل ساختمان اصلی طراحی شود.

موتورخانه

• بهترین محل جانمایی موتورخانه (در صورت وجود)، بالای چاه آسانسور است. ابعاد موتورخانه باید طبق نقشه‌ها و جداول پیوست ۲ طراحی شود؛ در صورت عدم امکان، حداقل‌های زیر رعایت شود: فضای باز جلوی تابلوی کنترل ۷۰۰ میلی‌متر، معبر عبور از کنار تجهیزات ثابت ۴۰۰ میلی‌متر، معبر عبور از کنار تجهیزات چرخنده ۵۰۰ میلی‌متر، حداقل ارتفاع موتورخانه در نواحی تردد ۲۰۰۰ میلی‌متر.
• بازشوی در موتورخانه باید حداقل ۹۰۰ میلی‌متر عرض و ۲۰۰۰ میلی‌متر ارتفاع داشته باشد، به‌سمت بیرون باز شود و قفلی داشته باشد که از داخل بدون کلید و از بیرون با کلید باز شود. روشنایی داخل موتورخانه باید حداقل ۲۰۰ لوکس در کف و اطراف نواحی تردد باشد و دمای فضا باید بین ۵+ تا ۴۰+ درجه‌ی سانتی‌گراد نگه داشته شود.
• در صورتی‌که سرعت آسانسور بیش از ۲٫۵ متر بر ثانیه باشد، موتورخانه باید در بالای چاه باشد. کف موتورخانه باید از مصالح غیرلغزنده (مانند بتن ماله‌کشی‌شده) ساخته شود و برای جابه‌جایی تجهیزات، مونوریل دائمی یا قلابی متناسب با بار جدول ۱۵-۲-۲-۵-۷ در سقف پیش‌بینی گردد (مثلا حداکثر بار استاتیکی مجاز تا ظرفیت ۱۰۰۰ کیلوگرم، برابر ۱۵۰۰ کیلوگرم است).

چاهک

• ارتفاع چاهک طبق نقشه‌ها و جداول پیوست ۲ طراحی می‌شود. در صورت وجود چاه معلق (دسترسی زیر چاهک)، سازه‌ی کف چاهک باید تقویت شود تا حداقل مقاومت مکانیکی ۵۰۰۰ نیوتن بر مترمربع را داشته باشد؛ هم‌چنین وزنه‌ی تعادل باید مجهز به سیستم ترمز ایمنی مستقل باشد یا ستون صلبی در امتداد وزنه تا زمین امتداد یابد.
• چاهک باید در برابر نفوذ رطوبت عایق‌بندی مناسب داشته باشد. در صورتی‌که عمق چاهک بیش از دو و نیم متر باشد، نصب در بازرسی (حداقل ۶۰۰×۱۴۰۰ میلی‌متر) یا نردبان با فاصله‌ی حداقل ۲۰ میلی‌متر از قطعات متحرک الزامی است؛ هم‌چنین زهکشی چاه‌های واقع در مسیر آب‌های زیرزمینی الزامی است.
• ضربه‌گیرها یا ستون‌های نشیمنگاه ضربه‌گیر کابین و وزنه‌ی تعادل، در فضای داخلی چاهک و پایین‌ترین حد مسیر حرکت قرار می‌گیرند، به‌نحوی که پس از فشرده‌شدن کامل، فضای خالی به‌عنوان جان‌پناه باقی بماند (امکان ایجاد مکعب مجازی ۵۰۰×۶۰۰×۱۰۰۰ میلی‌متر روی یکی از وجوه چاهک). حداقل ارتفاع ستون نشیمنگاه ضربه‌گیر کابین ۵۰۰ میلی‌متر است.

درهای طبقات، درها و دریچه‌های اضطراری و بازدید

• حداقل ارتفاع مفید ورودی کابین در طبقات برای ورود عادی، ۲۰۰ سانتی‌متر با رواداری ۵ سانتی‌متر است. نصب هرگونه در اضافه به‌جز درهای مخصوص طبقات در ناحیه‌ی ورودی کابین ممنوع است.
• در آسانسورهایی که فاصله‌ی بین دو طبقه‌ی متوالی آن بیش از ۱۱ متر باشد، یک در اضطراری باید به‌نحوی در نظر گرفته شود که فاصله‌ی آن‌ها حداکثر ۱۱ متر باشد: درهای بازرسی حداقل ۱٫۴×۰٫۶ متر، درهای اضطراری حداقل ۱٫۸×۰٫۳۵ متر، و دریچه‌های بازدید حداکثر ۰٫۵×۰٫۵ متر باید باشند و همگی به قفل ایمنی مجهز و به سمت بیرون چاه باز شوند.
• نبایستی هیچ‌گونه در، دریچه‌ی اضطراری یا دریچه‌ی تخلیه‌ی هوا در سمتی که وزنه‌ی تعادل قرار می‌گیرد تعبیه شود؛ دریچه‌ی اضطراری ورود به بالای کابین می‌تواند از فضای موتورخانه به ابعاد ۰٫۶×۰٫۶ متر تعبیه گردد. طبق جدول ۱۵-۲-۲-۷-۸، حداقل فاصله‌ی کف‌به‌کف دو طبقه‌ی متوالی برای درهای بازشو افقی با ارتفاع مفید ۲۰۰۰ میلی‌متر برابر ۲۴۵۰ میلی‌متر، و برای درهای بازشو قائم با ارتفاع مفید ۲۳۰۰ میلی‌متر برابر ۳۷۰۰ میلی‌متر است.

تخلیه‌ی هوای چاه و موتورخانه

• هوای چاهی که آسانسور را در خود جای داده و بیش از دو طبقه امتداد داشته باشد، باید مستقیما یا از طریق موتورخانه به فضای آزاد تخلیه شود؛ مساحت دریچه‌ی تخلیه‌ی هوا نباید کمتر از ۱ درصد مساحت مقطع چاه باشد. در صورتی‌که سرعت آسانسور بیش از ۲٫۵ متر بر ثانیه باشد، سطح تخلیه‌ی هوا باید حداقل ۰٫۳ مترمربع باشد.
• اگر دو یا سه آسانسور در یک چاه مشترک قرار گیرند، سطح دریچه‌ی تخلیه‌ی هوا ۰٫۳ مترمربع کافی است؛ برای چهار آسانسور باید به ۰٫۴ مترمربع افزایش یابد. چاه آسانسور نباید وسیله‌ی تخلیه‌ی هوای ساختمان باشد و تخلیه‌ی هوای هر گروه آسانسور باید مستقل از چاه‌های گروه دیگر باشد.

رواداری‌های اجرای چاه

• رواداری شاقول‌بودن دیواره‌های داخل چاه طبق جدول ۱۵-۲-۲-۹-۲ است: برای چاه آسانسور با ارتفاع تا ۳۰ متر و بین ۳۰ تا ۶۰ متر، حداکثر ناشاقولی مجاز ۲۵ میلی‌متر است؛ برای ارتفاع بیش از ۶۰ متر، حداکثر ناشاقولی مجاز ۵۰ میلی‌متر است. در صورت عدم رعایت این اندازه‌ها، ابعاد مفید چاه پس از کسر ناشاقولی‌ها ملاک عمل است.
• در چاه دارای چند آسانسور، خطوط شاقولی در سمت مجاور آسانسورها باید حداقل ۲۰۰ میلی‌متر فاصله داشته باشند. در سازه‌های مرتفع (برج‌ها)، به‌دلیل تغییرمکان جانبی مجاز تحت تأثیر نیروی باد، باید تمهیدات خاصی در طراحی آسانسور مد نظر قرار گیرد.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۱۵

مباحث مرتبط

مبحث ۱۵: آسانسورها و پلکان برقیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی