آهک و فرآورده‌های آن — مبحث ۵ مقررات ملی ساختمان (فصل ۳)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «آهک و فرآورده‌های آن» (بند ۵-۳) از مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (مصالح و فرآورده‌های ساختمانی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.

فهرست مطالب

• تعریف و انواع آهک ساختمانی (۵-۳-۱-۱)
• دسته‌بندی آهک ساختمانی (۵-۳-۱-۲)
• فرآورده‌های آهکی (۵-۳-۲)
• استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۳-۳)
• ایمنی/بهداشت و سازگاری (۵-۳-۴ و ۵-۳-۵)
• بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۳-۶)

خلاصه درسنامه

تعریف و انواع آهک ساختمانی (۵-۳-۱-۱)

• آهک ساختمانی، آهکی است که بنا بر مشخصات شیمیایی (خلوص سنگ آهک)، فیزیکی و روش فرآوری (دما و نحوه‌ی پخت)، برای مصارف ساختمانی به‌صورت آهک زنده یا شکفته کاربرد دارد. «آهک» واژه‌ای عمومی برای آهک زنده، هیدراته و هیدرولیک است که می‌تواند پرکلسیم، منیزیمی یا دولومیتی باشد (به‌ترتیب با کربنات منیزیم ۰-۵٪، ۵-۳۵٪ و ۳۵-۴۶٪).
• آهک زنده (آهک هوایی): آهک پرمایه‌ای با ۹۰ تا ۱۰۰٪ اکسید کلسیم؛ بسیار زود شکفته می‌شود، هنگام شکفتن حرارت زیادی آزاد می‌کند و ازدیاد حجم زیادی دارد؛ در مجاورت هوا خود را می‌گیرد و سفت می‌شود.
• آهک شکفته (آهک هیدراته): پودر خشکی که از ترکیب اکسید کلسیم با آب حاصل می‌شود (عمدتا هیدروکسید کلسیم، یا مخلوط با اکسید/هیدروکسید منیزیم)؛ دی‌اکسید کربن هوا را جذب می‌کند و به سنگ آهک تبدیل می‌شود.
• آهک هیدرولیک هیدراته (آهک آبی): از کلسینه‌شدن سنگ‌آهک حاوی سیلیس و آلومین ساخته می‌شود؛ آهک کم‌مایه‌ای با ۶۵ تا ۷۵٪ اکسید کلسیم و ۲۵ تا ۳۰٪ خاک رس؛ به‌کندی شکفته می‌شود، از نظر گیرش شبیه سیمان پرتلند است اما مقاومتش کمتر و دیرگیرتر است و نفوذ آب در ملاتش بیشتر از ملات سیمان است.
• آهک نیمه‌آبی: ۷۵ تا ۸۵٪ اکسید کلسیم و ۱۵ تا ۲۵٪ خاک رس؛ مانند آهک آبی زیر آب می‌گیرد و سفت می‌شود، اما مقاومتش کمتر از آهک آبی است.

دسته‌بندی آهک ساختمانی (۵-۳-۱-۲)

• آهک هیدراته‌ی هیدرولیکی ساختمانی — عمدتا در اندودکاری (آستر و زبره)، ملات و افزودنی اصلاح‌کننده‌ی بتن — به دو گروه «با کلسیم زیاد» (کمتر از ۵٪ اکسید منیزیم) و «با منیزیم زیاد» (بیش از ۵٪ اکسید منیزیم) تقسیم می‌شود.
• آهک هیدراته‌ی پرداخت — در لایه‌ی آستر، زیرکاری، روکش پرداخت، ملات و افزودنی بتن — بر حسب اکسیدهای غیرهیدراته و زمان شکل‌پذیری در دو گروه معمولی پرداخت و ویژه‌ی پرداخت قرار می‌گیرد.
• آهک هیدراته برای مصارف بنایی، در چهار نوع: معمولی، ویژه، معمولی هوادار و ویژه‌ی هوادار.
• آهک زنده، طبق استاندارد ۱۴۶۹۶، بر اساس سرعت شکفتن به سه گروه تقسیم می‌شود: فعال (شکفتن در کمتر از ۵ دقیقه)، نیمه‌فعال (۵ تا ۳۰ دقیقه) و کم‌فعال (بیش از ۳۰ دقیقه).

فرآورده‌های آهکی (۵-۳-۲)

• آجر ماسه‌آهکی — از فرآورده‌های آهکی است (ارجاع به فصل ۵-۹، سفال و آجر).
• بتن آهکی سبک: از جنس سیلیکات کلسیم؛ سبک و دارای خاصیت عایق حرارتی؛ قطعات پیش‌ساخته‌اش در سقف و دیوارهای غیرباربر به کار می‌رود.

استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۳-۳)

• استانداردهای اختصاصی: آهک هیدراته‌ی هیدرولیکی ساختمانی (۴۷۳۸)، آهک هیدراته‌ی پرداخت (۴۷۳۷)، آهک هیدراته‌ی بنایی (۴۷۳۵)، آهک زنده و هیدراته برای تثبیت خاک (۵۷۱۵)، آهک زنده برای مصارف ساختمانی (۵۷۱۷)، آهک قابل‌استفاده با پوزولان (۷۱۵)، بتانه‌ی آهکی (۱۷۵۴۱).
• ⚠️ نکته‌ی کلیدی: آهک زنده پیش از شکفته‌شدن هرگز نباید برای مصارف ساختمانی مصرف شود (بند ۵-۳-۳-۱-۵). آهک باید در جایی نمناک استفاده شود یا دست‌کم ۲۸ روز پس از مصرف نمناک نگه داشته شود، و باید به‌صورت دوغاب مصرف شود.
• آزمایش‌های شیمیایی (استاندارد ۴۷۳۶): اکسید سیلیسیم و مواد نامحلول، مجموع اکسیدهای آلومینیم/آهن/فسفر/تیتانیوم/منگنز، اکسیدهای کلسیم/منیزیم/استرانسیوم، تری‌اکسید گوگرد، افت سرخ‌شدن در ۱۰۰۰ درجه، رطوبت آزاد، آهک مؤثر، سیلیس آزاد، دی‌اکسید کربن و اکسیدهای غیرهیدراته.
• آزمایش‌های فیزیکی (استاندارد ۵۲۵۴): باقیمانده‌ی آهک زنده، سرعت شکفتن، دانه‌بندی، چگالی ظاهری آزاد و متراکم، pH، روشنی پودر، غلظت استاندارد، شکل‌پذیری، انبساط اتوکلاو، آب‌نگهداری، ته‌نشینی و هوادار‌بودن آهک هیدراته.

ایمنی/بهداشت و سازگاری (۵-۳-۴ و ۵-۳-۵)

• کاربرد و جابه‌جاکردن آهک مستلزم رعایت نکات ایمنی است: آهک به چشم و پوست آسیب می‌رساند و تنفس بخار آهک زنده حین شکفتن زیان‌آور است؛ در کارگاه ترجیحا از آهک هیدراته استفاده شود.
• استفاده‌ی کارگران از کلاه ایمنی، عینک و نقاب حفاظتی، کفش و پوتین حفاظتی، دستکش، ماسک و لباس ایمنی الزامی است؛ شکفته‌کردن آهک با گرمازایی زیادی همراه است و باید با احتیاط انجام شود.
• سطح زیرین اندود آهک یا آهک‌و‌گچ باید حتما خشک باشد. اندود ماسه‌سیمان با آهک برای بیشتر سطوح و محیط‌های مرطوب مناسب است.
• آب آهک سبب خوردگی فلزات، به‌ویژه سرب، روی و آلومینیم می‌شود؛ قطعات فلزی باید پیش از قرارگرفتن در ملات آهکی یا سیمانی، با مواد مناسب اندود شوند.

بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۳-۶)

• آهک زنده باید از تأثیر آب و دی‌اکسید کربن هوا حفظ شود و همانند سیمان در ظروف مخصوص یا کیسه‌های آب‌بندی‌شده نگهداری شود.
• آهک هیدراته باید در محل مناسب، مصون از نفوذ دی‌اکسید کربن هوا و تابش آفتاب، نگهداری شود تا از خشک‌شدنش جلوگیری شود.
• آهک شکفته را می‌توان راحت‌تر از آهک زنده انبار و حمل کرد و در صورت محفوظ‌ماندن از هوا، فعالیتش کم نمی‌شود؛ آهک زنده به‌سرعت از هوا رطوبت می‌گیرد و شکفته می‌شود، پس باید در جای خشک نگهداری شود.
• مشخصات آهک باید روی ظروف حمل و کیسه‌ها نوشته شود؛ اگر آهک مدتی در انبار مانده و کیفیتش مشکوک باشد، باید پیش از مصرف آزمایش شود. بسته‌بندی آهک باید ویژگی‌های استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۴۷۳۴ را داشته باشد.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۵

مباحث مرتبط

مبحث ۵: مصالح و فرآورده‌های ساختمانیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی