سنگدانه‌ها — مبحث ۵ مقررات ملی ساختمان (فصل ۷)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «سنگدانه‌ها» (بند ۵-۷) از مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (مصالح و فرآورده‌های ساختمانی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۱ سوال دارد.
فهرست مطالب
- تعریف (۵-۷-۱)
- دسته‌بندی از نظر اندازه: ریز و درشت (۵-۷-۲-۱)
- دسته‌بندی از نظر چگالی (۵-۷-۲-۲)
- استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۷-۳)
- ایمنی/محیط زیست و سازگاری (۵-۷-۴ و ۵-۷-۵)
- بسته‌بندی، حمل و نگهداری دپو (۵-۷-۶)
خلاصه درسنامه
تعریف (۵-۷-۱)
- سنگدانه، مصالحی طبیعی، مصنوعی یا بازیافت‌شده است — مانند ماسه، شن، سنگ شکسته، سرباره‌ی کوره‌ی بلند ذوب‌آهن و خاک رس منبسط‌شده‌ی دانه‌ای — که در تولید فرآورده‌های ساختمانی مانند بتن و ملات به کار می‌رود.
دسته‌بندی از نظر اندازه: ریز و درشت (۵-۷-۲-۱)
- سنگدانه‌ی ریز (ماسه): بخشی از سنگدانه که از الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) رد شود و روی الک نمره‌ی ۲۰۰ (۷۵ میکرومتر) باقی بماند.
- سنگدانه‌ی درشت (شن): بخشی از سنگدانه که روی الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) باقی بماند.
دسته‌بندی از نظر چگالی (۵-۷-۲-۲)
- سنگین‌دانه: چگالی زیاد؛ مانند سرپانتین، باریت، مگنتیت، لیمونیت، ایلمنیت، ژئوتیت، هماتیت، آهن یا فولاد؛ در بتن سنگین کاربرد دارد؛ چگالی انبوهی فله‌ای از ۲۴۰۰ (سرپانتین) تا ۷۸۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب (آهن/فولاد) تغییر می‌کند.
- سبک‌دانه: چگالی کم؛ در بتن سبک کاربرد دارد؛ شامل انواع طبیعی (پومیس، خاکستر آتشفشانی، توف، دیاتومیت) و مصنوعی (رس/شیل/اسلیت منبسط‌شده، شیل دیاتومه‌ای، پرلیت، ورمیکولیت، سرباره‌ی منبسط یا سینترشده، محصول احتراق کک/زغال‌سنگ).
- سنگدانه با وزن معمولی: سنگدانه‌ای غیر از سبک یا سنگین، که برای بتن با چگالی معمولی به کار می‌رود.
استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۷-۳)
- سنگدانه‌های بتن باید با استاندارد ۳۰۲ مطابقت داشته باشند: برای ماسه شامل دانه‌بندی، مواد زیان‌آور، ناخالصی آلی، سلامت و واکنش‌زایی با قلیایی‌ها؛ برای شن شامل دانه‌بندی، مواد زیان‌آور، سلامت، سایش لس‌آنجلس، دانه‌های پولکی/سوزنی، واکنش‌زایی و درصد شکستگی.
- استانداردهای اختصاصی: سبک‌دانه‌ی بتن سازه‌ای (۴۹۸۵)، سنگدانه‌ی ملات بنایی (۱۷۵۱۴)، سنگدانه‌ی بازیافتی (۱۳۱۷۰)، سبک‌دانه‌ی بتن/ملات/گروت (۱-۱۲۸۷۵)، سبک‌دانه‌ی بلوک بنایی (۷۶۵۷)، سنگدانه‌ی سبک بتن عایق حرارتی (۱۴۴۲۲)، سنگدانه‌ی گچ ساختمانی (۵۰۳۳).
- در صورت احتمال واکنش قلیایی، آزمون واکنش‌زایی سنگدانه طبق استانداردهای ۸۱۴۹، ۸۷۵۳ و ۱۳۵۵۲ انجام می‌شود.
- آزمایش‌های کیفی سنگدانه: دانه‌بندی، ناخالصی آلی، کلوخه‌های رسی، مواد ریزتر از ۷۵ میکرون، زغال‌سنگ و لیگنیت، سولفات و کلرید محلول در آب، سلامت، دانه‌های پولکی/سوزنی، سایش لس‌آنجلس، لکه‌شدگی، افت وزن در سرخ‌شدن و چگالی انبوهی.
ایمنی/محیط زیست و سازگاری (۵-۷-۴ و ۵-۷-۵)
- سنگدانه‌ها نباید از ساحل دریاها و رودخانه‌ها تأمین شوند؛ برای حفظ محیط زیست باید از ذخایر مخلوط رودخانه‌های قدیم و منابع کوهی استفاده شود؛ در تولید باید از انتشار گردوغبار جلوگیری شود (مثلا با آب‌پاشی روی سرند).
- در صورت تطابق سنگدانه‌ی شکسته‌ی بازیافتی از آوار ساختمانی با استاندارد سنگدانه‌ی بتن، می‌توان با طرح اختلاط مناسب، آن را به‌جای بخشی از سنگدانه‌ی طبیعی به کار برد.
- کاربرد سنگدانه‌های واکنش‌زا با سیمان‌های دارای قلیایی زیاد، به‌ویژه در پروژه‌های مهم و آبی، مجاز نیست؛ اگر ناگزیر باشد، برای کنترل انبساط ناشی از واکنش قلیایی-سنگدانه باید از مواد پوزولانی به مقدار لازم (تعیین‌شده با آزمون) استفاده شود.
بسته‌بندی، حمل و نگهداری دپو (۵-۷-۶)
- سنگدانه نباید در هوای سرد در معرض یخبندان/رطوبت، یا در هوای گرم در معرض تابش مستقیم خورشید قرار گیرد؛ نباید به مواد خارجی و زیان‌آور آلوده شود.
- شن‌های با حداکثر اندازه‌ی بیش از ۳۸ میلی‌متر باید در دو گروه کمتر/بیشتر از ۲۵ میلی‌متر نگهداری شوند؛ شن‌های با حداکثر اندازه‌ی ۳۸ میلی‌متر یا کمتر، در دو گروه کمتر/بیشتر از ۱۹ میلی‌متر — برای کاهش جداشدگی دانه‌ها.
- شیب مخروط‌های دپوی شن و ماسه نباید زیاد باشد (شیب زیاد باعث جداشدگی دانه‌های ریز و درشت می‌شود)؛ سنگدانه باید به‌صورت لایه‌های با ضخامت یکسان انبار و با لودر از همه‌ی لایه‌ها برداشته شود.
- سنگدانه‌های انبارشده در دپو باید حداقل ۱۲ ساعت در محل بمانند تا رطوبتشان به حد یکنواخت برسد، سپس مصرف شوند.
- سیلوی ذخیره‌ی سنگدانه باید مقطع مربع/دایره داشته باشد و شیب مخروط آن کمتر از ۵۰ درجه باشد؛ سنگدانه باید قائم درون سیلو ریخته شود تا از برخورد با جدار سیلو و جداشدگی دانه‌ها جلوگیری شود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| مرز سنگدانه‌ی ریز/درشت | الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) |
| محدوده‌ی چگالی سنگین‌دانه | از ۲۴۰۰ (سرپانتین) تا ۷۸۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب (آهن/فولاد) |
| استاندارد اصلی سنگدانه‌ی بتن | استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۳۰۲ |
| مرز گروه‌بندی شن درشت (حداکثر اندازه >۳۸ میلی‌متر) | کمتر/بیشتر از ۲۵ میلی‌متر |
| مرز گروه‌بندی شن (حداکثر اندازه ≤۳۸ میلی‌متر) | کمتر/بیشتر از ۱۹ میلی‌متر |
| حداقل زمان ماندن سنگدانه در دپو پیش از مصرف | ۱۲ ساعت (برای یکنواختی رطوبت) |
| حداکثر شیب مخروط سیلوی سنگدانه | کمتر از ۵۰ درجه |
| قاعده‌ی محیط زیستی | سنگدانه نباید از ساحل دریا/رودخانه تأمین شود |
| قاعده‌ی سازگاری | کاربرد سنگدانه‌ی واکنش‌زا با سیمان قلیایی زیاد در پروژه‌های مهم/آبی ممنوع |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: سنگدانه طبق بند ۵-۷-۱ چگونه تعریف می‌شود؟
الف) فقط سیمان آسیاب‌شده
ب) مصالحی طبیعی، مصنوعی یا بازیافت‌شده (مانند ماسه، شن، سنگ شکسته، سرباره‌ی کوره‌ی بلند) که در تولید بتن و ملات به کار می‌رود
ج) فقط سنگ‌های تزئینی نما
د) هر ماده‌ی چسباننده‌ی هیدرولیکی
پاسخ صحیح: گزینه ب — مصالحی طبیعی، مصنوعی یا بازیافت‌شده (مانند ماسه، شن، سنگ شکسته، سرباره‌ی کوره‌ی بلند) که در تولید بتن و ملات به کار می‌رود
طبق بند ۵-۷-۱، سنگدانه مصالحی طبیعی، مصنوعی یا بازیافت‌شده مانند ماسه، شن، سنگ شکسته، سرباره‌ی کوره‌ی بلند ذوب‌آهن و خاک رس منبسط‌شده است که در تولید فرآورده‌های ساختمانی مانند بتن و ملات به کار می‌رود.
طبق بند ۵-۷-۱، سنگدانه مصالحی طبیعی، مصنوعی یا بازیافت‌شده مانند ماسه، شن، سنگ شکسته، سرباره‌ی کوره‌ی بلند ذوب‌آهن و خاک رس منبسط‌شده است که در تولید فرآورده‌های ساختمانی مانند بتن و ملات به کار می‌رود.
سوال ۲: طبق بند ۵-۷-۲-۱-۱، سنگدانه‌ی ریز (ماسه) با چه معیاری تعریف می‌شود؟
الف) کاملا روی الک ۴٫۷۵ میلی‌متر باقی می‌ماند
ب) از الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) رد شود و روی الک نمره‌ی ۲۰۰ (۷۵ میکرومتر) باقی بماند
ج) قطر بیش از ۵۰ میلی‌متر دارد
د) همیشه از جنس آهک است
پاسخ صحیح: گزینه ب — از الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) رد شود و روی الک نمره‌ی ۲۰۰ (۷۵ میکرومتر) باقی بماند
طبق بند ۵-۷-۲-۱-۱، سنگدانه‌ی ریز (ماسه) بخشی از سنگدانه است که از الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) رد شود و روی الک نمره‌ی ۲۰۰ (۷۵ میکرومتر) باقی بماند.
طبق بند ۵-۷-۲-۱-۱، سنگدانه‌ی ریز (ماسه) بخشی از سنگدانه است که از الک ۴٫۷۵ میلی‌متر (نمره‌ی ۴) رد شود و روی الک نمره‌ی ۲۰۰ (۷۵ میکرومتر) باقی بماند.
سوال ۳: کدام‌یک از مواد زیر، طبق بند ۵-۷-۲-۲-۲، جزو سبک‌دانه‌های طبیعی محسوب می‌شود؟
الف) پومیس، خاکستر آتشفشانی، توف و دیاتومیت
ب) آهن و فولاد
ج) باریت و مگنتیت
د) هماتیت و ژئوتیت
پاسخ صحیح: گزینه الف — پومیس، خاکستر آتشفشانی، توف و دیاتومیت
طبق بند ۵-۷-۲-۲-۲، سنگدانه‌های سبک طبیعی شامل پومیس، خاکسترهای آتشفشانی، توف و دیاتومیت هستند؛ گزینه‌های دیگر نمونه‌های سنگین‌دانه‌اند.
طبق بند ۵-۷-۲-۲-۲، سنگدانه‌های سبک طبیعی شامل پومیس، خاکسترهای آتشفشانی، توف و دیاتومیت هستند؛ گزینه‌های دیگر نمونه‌های سنگین‌دانه‌اند.
سوال ۴: طبق بند ۵-۷-۴-۱، سنگدانه‌ها نباید از کجا تأمین شوند و چرا؟
الف) از معادن کوهی، چون کیفیتشان پایین است
ب) از ساحل دریاها و رودخانه‌ها، به‌منظور حفظ محیط زیست
ج) از کارخانه‌های بازیافت، چون آلوده‌اند
د) هیچ محدودیتی وجود ندارد
پاسخ صحیح: گزینه ب — از ساحل دریاها و رودخانه‌ها، به‌منظور حفظ محیط زیست
طبق بند ۵-۷-۴-۱، سنگدانه‌ها را نباید از ساحل دریاها و رودخانه‌ها تأمین کرد؛ برای حفظ محیط زیست باید از ذخایر مخلوط رودخانه‌های قدیم و منابع کوهی استفاده شود.
طبق بند ۵-۷-۴-۱، سنگدانه‌ها را نباید از ساحل دریاها و رودخانه‌ها تأمین کرد؛ برای حفظ محیط زیست باید از ذخایر مخلوط رودخانه‌های قدیم و منابع کوهی استفاده شود.
سوال ۵: طبق بند ۵-۷-۶-۵، شن‌های با حداکثر اندازه‌ی بیش از ۳۸ میلی‌متر باید در چه دو گروهی نگهداری شوند؟
الف) کمتر و بیشتر از ۱۰ میلی‌متر
ب) کمتر و بیشتر از ۲۵ میلی‌متر
ج) کمتر و بیشتر از ۵۰ میلی‌متر
د) بدون نیاز به تفکیک
پاسخ صحیح: گزینه ب — کمتر و بیشتر از ۲۵ میلی‌متر
طبق بند ۵-۷-۶-۵، شن‌های با حداکثر اندازه‌ی بیش از ۳۸ میلی‌متر باید در دو گروه کمتر و بیشتر از ۲۵ میلی‌متر نگهداری شوند تا احتمال جداشدگی دانه‌ها کاهش یابد.
طبق بند ۵-۷-۶-۵، شن‌های با حداکثر اندازه‌ی بیش از ۳۸ میلی‌متر باید در دو گروه کمتر و بیشتر از ۲۵ میلی‌متر نگهداری شوند تا احتمال جداشدگی دانه‌ها کاهش یابد.
سوال ۶: طبق بند ۵-۷-۶-۱۳، شیب مخروط یا هرم سیلوی ذخیره‌ی سنگدانه‌ها باید چقدر باشد؟
الف) بیش از ۷۰ درجه
ب) کمتر از ۵۰ درجه
ج) دقیقا ۹۰ درجه
د) هیچ محدودیتی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه ب — کمتر از ۵۰ درجه
طبق بند ۵-۷-۶-۱۳، سیلوی ذخیره‌ی سنگدانه‌ها تا حد امکان باید مقطع مربع یا دایره داشته باشد و شیب مخروط یا هرم آن کمتر از ۵۰ درجه باشد.
طبق بند ۵-۷-۶-۱۳، سیلوی ذخیره‌ی سنگدانه‌ها تا حد امکان باید مقطع مربع یا دایره داشته باشد و شیب مخروط یا هرم آن کمتر از ۵۰ درجه باشد.
سایر فصل‌های مبحث ۵
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: سیمان هیدرولیکیفصل ۳: آهک و فرآورده‌های آنفصل ۴: گچ و فرآورده‌های آنفصل ۵: ملات‌های ساختمانیفصل ۶: سنگ‌های ساختمانیفصل ۸: کاشی سرامیکیفصل ۹: فرآورده‌های سفالی و آجرهافصل ۱۰: فرآورده‌های سیمانیفصل ۱۱: قیر و قطرانفصل ۱۲: عایق‌های رطوبتیفصل ۱۳: عایق‌های حرارتیفصل ۱۴: شیشهفصل ۱۵: یراق‌آلات ساختمانیفصل ۱۶: رنگ و پوشش‌های ساختمانیفصل ۱۷: پلیمرهای ساختمانیفصل ۱۸: چوب و فرآورده‌های آنفصل ۱۹: آهن، فرآورده‌های آهنی و مصالح جوشکاریفصل ۲۰: فلزات غیرآهنیفصل ۲۱: نانومواد
مباحث مرتبط
مبحث ۵: مصالح و فرآورده‌های ساختمانیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی