فرآورده‌های سفالی و آجرها — مبحث ۵ مقررات ملی ساختمان (فصل ۹)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فرآورده‌های سفالی و آجرها» (بند ۵-۹) از مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (مصالح و فرآورده‌های ساختمانی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۱ سوال دارد.
فهرست مطالب
- تعریف (۵-۹-۱)
- دسته‌بندی آجر بر حسب ماده‌ی خام (۵-۹-۲-۱ تا ۴)
- بلوک‌های سفالی توخالی: سقفی و دیواری (۵-۹-۲-۵)
- استانداردها و قواعد مصرف آجر ناقص (۵-۹-۳-۱)
- ایمنی/محیط زیست و سازگاری (۵-۹-۴ و ۵-۹-۵)
- بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۹-۶)
خلاصه درسنامه
تعریف (۵-۹-۱)
- آجر، فرآورده‌ی ساختمانی است که در گونه‌های رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی، بتنی و اشکال گوناگون تولید می‌شود؛ عمدتا در دیوارچینی، نماسازی، کرسی‌چینی، کف‌سازی و کف‌پوشی به کار می‌رود.
- بلوک سفالی توخالی با خاک رس، لای و ماسه (با/بدون افزودنی مانند مواد حباب‌ساز) شکل‌دهی و پخته می‌شود؛ آجر رسی سبک با سوراخ‌های قائم در بنایی دیوارهای باربر/غیرباربر، و آجر تیغه‌ای (سوراخ‌های افقی) در دیوارچینی غیرباربر کاربرد دارد.
دسته‌بندی آجر بر حسب ماده‌ی خام (۵-۹-۲-۱ تا ۴)
- آجر رسی/شیلی/شیستی/مارنی: از پخت خشت خام رسی یا خشت فشرده‌شده‌ی شیل/شیست/مارن، در دمای حدود ۱۰۰۰ درجه‌ی سلسیوس. طبق استاندارد ۷، آجرهای رسی ساختمانی بر حسب مصرف به سه گروه تقسیم می‌شوند: آجر توکار (باربر/غیرباربر، توپر/سوراخ‌دار)؛ آجر نما (متعارف/پلاکی، توپر/سوراخ‌دار، درجه‌ی ۱ و ۲)؛ آجر با مقاومت بالا (توپر/سوراخ‌دار، درجه‌ی ۱ و ۲، برای اعضای باربر).
- آجر سبک: از رس/لوم با/بدون افزودنی هوازا؛ چگالی ظاهری نباید بیش از ۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب باشد. افزودنی تخلخل‌زا (خاک‌اره، فوم پلی‌استایرن، باطله‌ی زغال‌شویی، سنگ‌آهک) وزن را کم می‌کند، جرم ساختمان و آسیب‌پذیری زلزله کاهش می‌یابد، ضریب هدایت حرارتی کم و مصرف انرژی و هزینه‌ی حمل‌ونقل کاهش می‌یابد.
- آجر ماسه‌آهکی: از مخلوط ماسه‌ی سیلیسی/سیلیکاتی و آهک، در بخار آب و گرما؛ می‌تواند از خاکستر بادی و سرباره‌ی کوره‌ی آهنگدازی نیز تولید شود؛ به‌طور طبیعی خاکستری‌رنگ است، با افزودن رنگ می‌توان رنگی نیز تولید کرد.
- آجر بتنی: بلوک سیمانی توپر از سیمان پرتلند، سنگدانه و آب؛ بر حسب مقاومت فشاری و جذب آب در دیوارهای خارجی و کفپوش کاربرد دارد؛ طبق استاندارد ۱۹۴۸۱، مقاومت در برابر سایش در سه رده با حداکثر مقدار ساییده‌شده‌ی ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب دسته‌بندی می‌شود.
بلوک‌های سفالی توخالی: سقفی و دیواری (۵-۹-۲-۵)
- بلوک سفالی توخالی به دو دسته‌ی اصلی تقسیم می‌شود: بلوک سفالی سقفی (برای پرکردن بین تیرچه‌ها) و بلوک سفالی دیواری (آجر رسی سبک).
- آجر رسی سبک دیواری سه نوع دارد: (الف) باربر/غیرباربر با سوراخ‌های قائم (عمود بر سطح بستر، طبق استاندارد ۷۱۲۱)؛ (ب) غیرباربر با سوراخ‌های افقی (موازی بستر، ارتفاع اسمی کمتر از عرض اسمی — آجر تیغه‌ای)؛ (پ) پنل آجری غیرباربر با سوراخ‌های افقی (ارتفاع اسمی بیشتر از ضخامت اسمی، بدون الگوی مشخص سوراخ).
استانداردها و قواعد مصرف آجر ناقص (۵-۹-۳-۱)
- آجرهای رسی/مارنی/شیلی/شیستی باید کاملا پخته، یکنواخت و سخت باشند و مطابق استاندارد ۷ باشند؛ آجر کهنه‌ی کاملا تمیز، در صورت داشتن ویژگی‌های استاندارد، در پشت کار مجاز است.
- استفاده از تکه‌آجر — سه‌قد (۳/۴)، نیمه (۱/۲)، چارک (۱/۴) و کلوک (پاره) — در بخش‌های درونی و پشت کار مجاز است. آجرهای ترک‌دار/کج/گود/برجسته (انحنای کمتر از ۵ میلی‌متر) مجازند مشروط بر اینکه تعدادشان از ۲۰٪ کل آجرها تجاوز نکند.
- آجر ماسه‌آهکی باید تمیز، یکنواخت و عاری از ترک باشد؛ در مناطق یخبندان مجاز است اگر پس از ۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن/آب‌شدن، کاهش مقاومت فشاری‌اش کمتر از ۲۰٪ باشد.
- استانداردهای اختصاصی: آجر بتنی در معرض شرایط محیطی (۱۶۲۱۱)، آجر مارنی (۱۴۵۰۷)، آجر ضداسید (۱۴۴۹۸)، آجر کف (۱۹۴۸۱)، کفپوش آجری معابر صنعتی (۱۶۲۲۱)، آجر مجمر برای شومینه (۱۸۸۸)، بلوک دیواری سوراخ قائم (۷۱۲۱)، بلوک دیواری سوراخ افقی/پنل (۷۱۲۲)، بلوک سفالی سقفی (۲-۲۹۰۹).
- آزمایش‌های آجر رسی (استاندارد ۷): ابعاد، تحدب/تقعر، مقاومت فشاری، جذب آب، املاح محلول، مقاومت در برابر یخبندان. آزمایش‌های بلوک سفالی: طول/عرض/ارتفاع، اندازه‌ی سوراخ‌ها، چگالی ظاهری، مقاومت فشاری، مواد منبسط‌شونده و نمک‌های محلول.
ایمنی/محیط زیست و سازگاری (۵-۹-۴ و ۵-۹-۵)
- در آجرکاری، برای حفظ محیط زیست، دورریز باید حداقل شود؛ توصیه می‌شود از آجرهای نیمه و سه‌چهارم تولید کارخانه استفاده شود؛ بریدن آجر در کارگاه باعث آلودگی هوا می‌شود و باید تمهیداتی اندیشیده شود.
- به‌دلیل محدودیت ذخایر خاک رس مناسب، باید از مصرف بی‌رویه‌ی آن جلوگیری و از اتلاف و دورریز مصالح پرهیز شود.
- از مصرف آب شور برای شستن آجرهای چیده‌شده با ملات سیمانی، و از پاشیدن آب بر آن‌ها (به‌ویژه در مناطق مرطوب) باید خودداری شود؛ مصالح فسادپذیر در برابر رطوبت (مانند چوب) نباید مستقیما روی آجر قرار گیرد.
- ترکیبات شیمیایی سایر مصالح معمولا اثر نامطلوبی بر بلوک‌های سفالی ندارد و بلعکس نیز صادق است.
بسته‌بندی، حمل و نگهداری (۵-۹-۶)
- آجرهای با مقاومت بالا و نما باید روی پالت چوبی و با پوشش نایلونی بسته‌بندی شوند؛ بارگیری/حمل/باراندازی باید با دقت انجام شود تا ضایعات کمینه شود.
- انواع آجر باید در محل تمیز و سرپوشیده، جدا از هم، و دور از خاک، مواد مضر، رطوبت، یخ و برف نگهداری شوند.
- برای جلوگیری از شکستن بلوک‌ها در حمل‌ونقل، باید از پالت استفاده شود؛ برای کنترل کیفیت بلوک سفالی، باید روی سطح راسته یا بسته‌بندی، طبق استاندارد ویژگی فرآورده، نشانه‌گذاری شود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| دمای پخت آجر رسی/شیلی/مارنی | حدود ۱۰۰۰ درجه‌ی سلسیوس |
| سه گروه آجر رسی ساختمانی (استاندارد ۷) | آجر توکار، آجر نما، آجر با مقاومت بالا |
| حداکثر چگالی ظاهری آجر سبک | ۱۰۰۰ کیلوگرم بر مترمکعب |
| حداکثر درصد مجاز آجر ترک‌دار/کج/گود | ۲۰٪ کل آجرها (انحنای حداکثر ۵ میلی‌متر) |
| آزمون یخبندان آجر ماسه‌آهکی | ۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن/آب‌شدن؛ افت مقاومت فشاری مجاز کمتر از ۲۰٪ |
| رده‌های سایش آجر بتنی (استاندارد ۱۹۴۸۱) | سه رده؛ حداکثر سایش ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب |
| دو دسته‌ی اصلی بلوک سفالی توخالی | بلوک سقفی (تیرچه‌بلوک) و بلوک دیواری (آجر رسی سبک) |
| انواع تکه‌آجر مجاز | سه‌قد، نیمه، چارک و کلوک |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: آجر طبق بند ۵-۹-۱ در چه گونه‌هایی تولید می‌شود؟
الف) فقط رسی
ب) رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی و بتنی
ج) فقط فلزی
د) فقط شیشه‌ای
پاسخ صحیح: گزینه ب — رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی و بتنی
طبق بند ۵-۹-۱، آجر فرآورده‌ای ساختمانی است که در گونه‌های رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی، بتنی و شکل‌های گوناگون تولید می‌شود.
طبق بند ۵-۹-۱، آجر فرآورده‌ای ساختمانی است که در گونه‌های رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی، بتنی و شکل‌های گوناگون تولید می‌شود.
سوال ۲: طبق استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۷ (بند ۵-۹-۲-۱)، آجرهای رسی ساختمانی بر حسب نوع مصرف به کدام سه گروه تقسیم می‌شوند؟
الف) آجر توکار، آجر نما و آجر با مقاومت بالا
ب) آجر قرمز، آجر زرد و آجر سیاه
ج) آجر کوچک، متوسط و بزرگ
د) آجر تابستانی، زمستانی و بهاری
پاسخ صحیح: گزینه الف — آجر توکار، آجر نما و آجر با مقاومت بالا
طبق بند ۵-۹-۲-۱، بر اساس استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۷، آجرهای رسی ساختمانی به گروه‌های آجر توکار، آجر نما و آجر با مقاومت بالا تقسیم می‌شوند.
طبق بند ۵-۹-۲-۱، بر اساس استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۷، آجرهای رسی ساختمانی به گروه‌های آجر توکار، آجر نما و آجر با مقاومت بالا تقسیم می‌شوند.
سوال ۳: افزودن مواد تخلخل‌زا مانند خاک‌اره یا فوم پلی‌استایرن به آجر، طبق بند ۵-۹-۲-۲، چه اثر زنجیره‌ای‌ای بر ساختمان دارد؟
الف) افزایش وزن ساختمان و کاهش مقاومت در برابر زلزله
ب) کاهش وزن آجر، کاهش جرم ساختمان و در نتیجه افزایش مقاومت در برابر زلزله، به‌همراه کاهش ضریب هدایت حرارتی
ج) بدون هیچ اثری بر جرم یا رفتار لرزه‌ای ساختمان
د) فقط تغییر رنگ آجر
پاسخ صحیح: گزینه ب — کاهش وزن آجر، کاهش جرم ساختمان و در نتیجه افزایش مقاومت در برابر زلزله، به‌همراه کاهش ضریب هدایت حرارتی
طبق بند ۵-۹-۲-۲، افزودنی تخلخل‌زا وزن آجر و در نتیجه جرم ساختمان را کاهش می‌دهد؛ کاهش جرم مقاومت در برابر زلزله را افزایش می‌دهد و سبک‌سازی، ضریب هدایت حرارتی را نیز کاهش می‌دهد.
طبق بند ۵-۹-۲-۲، افزودنی تخلخل‌زا وزن آجر و در نتیجه جرم ساختمان را کاهش می‌دهد؛ کاهش جرم مقاومت در برابر زلزله را افزایش می‌دهد و سبک‌سازی، ضریب هدایت حرارتی را نیز کاهش می‌دهد.
سوال ۴: طبق بند ۵-۹-۲-۴ و استاندارد ۱۹۴۸۱، مقاومت در برابر سایش آجر بتنی در چند رده و با چه حداکثر مقدار ساییده‌شده‌ای دسته‌بندی می‌شود؟
الف) دو رده؛ ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌مترمکعب
ب) سه رده؛ حداکثر ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب
ج) چهار رده؛ بدون عدد مشخص
د) فقط یک رده‌ی ثابت
پاسخ صحیح: گزینه ب — سه رده؛ حداکثر ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب
طبق بند ۵-۹-۲-۴ و استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱۹۴۸۱، مقاومت در برابر سایش آجر بتنی باید در سه رده، با حداکثر مقدار ساییده‌شده‌ی ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب، باشد.
طبق بند ۵-۹-۲-۴ و استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱۹۴۸۱، مقاومت در برابر سایش آجر بتنی باید در سه رده، با حداکثر مقدار ساییده‌شده‌ی ۴۵۰، ۱۱۰۰ و ۲۱۰۰ میلی‌مترمکعب، باشد.
سوال ۵: طبق بند ۵-۹-۳-۱-۳، استفاده از کدام انواع تکه‌آجر در بخش‌های درونی و پشت کار مجاز است؟
الف) فقط آجر کامل صحیح
ب) سه‌قد (سه‌چهارم)، نیمه (یک‌دوم)، چارک (یک‌چهارم) و کلوک (پاره)
ج) فقط تکه‌های کوچک‌تر از ۱ سانتی‌متر
د) استفاده از تکه‌آجر در هیچ جایی مجاز نیست
پاسخ صحیح: گزینه ب — سه‌قد (سه‌چهارم)، نیمه (یک‌دوم)، چارک (یک‌چهارم) و کلوک (پاره)
طبق بند ۵-۹-۳-۱-۳، استفاده از تکه‌آجر شامل سه‌قد (سه‌چهارم آجر)، نیمه (یک‌دوم آجر)، چارک (یک‌چهارم آجر) و کلوک (پاره‌ی آجر)، در بخش‌های درونی و پشت کار مجاز است.
طبق بند ۵-۹-۳-۱-۳، استفاده از تکه‌آجر شامل سه‌قد (سه‌چهارم آجر)، نیمه (یک‌دوم آجر)، چارک (یک‌چهارم آجر) و کلوک (پاره‌ی آجر)، در بخش‌های درونی و پشت کار مجاز است.
سوال ۶: طبق بند ۵-۹-۳-۱-۶، آجر ماسه‌آهکی در مناطق دارای خطر یخ‌زدگی، در چه شرایطی مجاز است؟
الف) هرگز مجاز نیست
ب) اگر پس از ۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن و آب‌شدن، کاهش مقاومت فشاری‌اش کمتر از ۲۰٪ باشد
ج) فقط اگر رنگی باشد
د) فقط در تابستان قابل‌استفاده است
پاسخ صحیح: گزینه ب — اگر پس از ۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن و آب‌شدن، کاهش مقاومت فشاری‌اش کمتر از ۲۰٪ باشد
طبق بند ۵-۹-۳-۱-۶، استفاده از آجرهای ماسه‌آهکی در جاهای دارای خطر یخ‌زدگی، به شرطی مجاز است که پس از آزمایش یخبندان (۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن و آب‌شدن)، کاهش مقاومت فشاری‌شان کمتر از ۲۰ درصد باشد.
طبق بند ۵-۹-۳-۱-۶، استفاده از آجرهای ماسه‌آهکی در جاهای دارای خطر یخ‌زدگی، به شرطی مجاز است که پس از آزمایش یخبندان (۵۰ دوره‌ی یخ‌زدن و آب‌شدن)، کاهش مقاومت فشاری‌شان کمتر از ۲۰ درصد باشد.
سایر فصل‌های مبحث ۵
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: سیمان هیدرولیکیفصل ۳: آهک و فرآورده‌های آنفصل ۴: گچ و فرآورده‌های آنفصل ۵: ملات‌های ساختمانیفصل ۶: سنگ‌های ساختمانیفصل ۷: سنگدانه‌هافصل ۸: کاشی سرامیکیفصل ۱۰: فرآورده‌های سیمانیفصل ۱۱: قیر و قطرانفصل ۱۲: عایق‌های رطوبتیفصل ۱۳: عایق‌های حرارتیفصل ۱۴: شیشهفصل ۱۵: یراق‌آلات ساختمانیفصل ۱۶: رنگ و پوشش‌های ساختمانیفصل ۱۷: پلیمرهای ساختمانیفصل ۱۸: چوب و فرآورده‌های آنفصل ۱۹: آهن، فرآورده‌های آهنی و مصالح جوشکاریفصل ۲۰: فلزات غیرآهنیفصل ۲۱: نانومواد
مباحث مرتبط
مبحث ۵: مصالح و فرآورده‌های ساختمانیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی