سنگ‌های ساختمانی — مبحث ۵ مقررات ملی ساختمان (فصل ۶)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «سنگ‌های ساختمانی» (بند ۵-۶) از مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان (مصالح و فرآورده‌های ساختمانی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.
فهرست مطالب
- تعریف: سنگ طبیعی و مصنوعی (۵-۶-۱)
- دسته‌بندی از نظر منشأ و انواع سنگ بریده (۵-۶-۲)
- استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۶-۳)
- ایمنی، بهداشت و ریسک گاز رادون گرانیت (۵-۶-۴)
- سازگاری و بسته‌بندی/حمل/نگهداری (۵-۶-۵ و ۵-۶-۶)
خلاصه درسنامه
تعریف: سنگ طبیعی و مصنوعی (۵-۶-۱)
- سنگ طبیعی، جسمی است که از یک یا چند کانی تشکیل شده؛ کاربردهایش شامل: به‌شکل بلوک (ساختمان‌سازی، سدسازی، باراندازها، دیوارهای جان‌پناه)، به‌شکل بریده (مصارف تزئینی، نما و کف ساختمان)، و به‌شکل سنگ‌فرش.
- سنگ مصنوعی، فرآورده‌ای صنعتی است که از مخلوط سنگدانه‌ها (اساسا با منشأ سنگ طبیعی)، افزودنی‌ها و چسب ساخته می‌شود؛ چسب می‌تواند رزین، سیمان هیدرولیکی یا مخلوطی از هر دو باشد.
دسته‌بندی از نظر منشأ و انواع سنگ بریده (۵-۶-۲)
- سنگ‌ها از نظر منشأ و طرز تشکیل به آذرین، رسوبی و دگرگونی دسته‌بندی می‌شوند؛ از نظر کاربرد، مهم‌ترین دسته سنگ‌های بریده‌شده‌ی مصرفی در نما و کف هستند.
- سنگ آهک ساختمانی: سنگی رسوبی، اساسا از کربنات کلسیم یا دولومیت؛ بر اساس چگالی به سه گروه تقسیم می‌شود: چگالی کم (۱۷۶۰ تا ۲۱۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب)، چگالی متوسط (۲۱۶۰ تا ۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب) و چگالی زیاد (بیش از ۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب).
- گرانیت: سنگ آذرین نفوذی بلوری با دانه‌های تقریبا مساوی، حاوی کوارتز و فلدسپات قلیایی، معمولا با مقداری میکا و هورنبلند.
- سنگ کوارتز ساختمانی: بر اساس درصد سیلیس آزاد به سه گروه تقسیم می‌شود: ماسه‌سنگ (حداقل ۶۰٪ سیلیس آزاد)، ماسه‌سنگ کوارتزی (حداقل ۹۰٪) و کوارتزیت (حداقل ۹۵٪).
- مرمر و مرمریت: سنگ کربناتی دگرگونی با بافت بلوری مشخص، عمدتا از کلسیت/دولومیت؛ باید حتما صیقل‌دادنی و جلاپذیر باشد؛ در ایران بسته به درشتی بلورها به چینی (ریزبلور)، کریستال (درشت‌بلور) و مرمریت (بدون بلور قابل‌تشخیص) نامیده می‌شود.
- تراورتن: سنگ آهک رسوبی متخلخل و کاه‌لایه‌ای، حاصل ته‌نشینی کربنات کلسیم در چشمه‌ها یا آب‌های گرم کربناتی؛ رنگ‌های کرم، زرد، قهوه‌ای، خاکستری و سفید؛ تخلخل آن ناشی از فرآیند طبیعی تشکیل است و عیب محسوب نمی‌شود.
- سنگ لوح (اسلیت): سنگ دگرگون‌شده‌ی ریزبلورین، اغلب حاصل دگرگونی شیل، با میکا/کلریت/کوارتز؛ مهم‌ترین کاربردش پوشش سقف‌های شیب‌دار است؛ باید سالم، بادوام و عاری از ترک/حفره/رگه‌های باز باشد.
استانداردها و آزمایش‌ها (۵-۶-۳)
- ویژگی‌های سنگ‌های ساختمانی: گرانیت (۵۶۹۴)، سنگ آهک (۱۴۲۱۳)، مرمریت (۱۴۲۳۷)، تراورتن (۵۶۹۶)، کوارتز (۵۶۹۵)، سنگ لوح (۱۴۲۱۶)؛ توفال سقفی سنگ لوح در استاندارد ۱۴۲۱۸؛ سنگ سرپانتین در استاندارد ۱۴۲۱۴.
- ورق نمای سنگ طبیعی و مصنوعی به‌ترتیب طبق استانداردهای ۱۷۱۹۶ و ۱۷۰۱۹؛ ورق سنگ طبیعی پله/کف طبق ۱۷۰۱۱؛ بلوک/ورق زبر سنگ طبیعی طبق ۱۷۱۹۳/۱۶۹۳۲.
- آزمایش‌های کیفی سنگ: جذب آب و چگالی (۵۶۹۹)، مقاومت فشاری (۵۶۹۸)، مدول گسیختگی (۵۶۹۷)، مقاومت خمشی (۸۲۲۹) و مقاومت سایشی (۸۲۳۰). روش‌های آزمون سنگ مصنوعی ساختمانی در مجموعه‌ی استانداردهای ۱۶۶۱۸.
ایمنی، بهداشت و ریسک گاز رادون گرانیت (۵-۶-۴)
- استفاده از سنگ در ساختمان نباید خطری برای بهداشت، سلامتی یا محیط زیست ایجاد کند؛ برش سنگ باید در محیط سرپوشیده و با آب انجام شود و هنگام برش از ماسک استفاده شود.
- رادون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذرات آلفا می‌تاباند و تنفسش خطرناک است؛ وجود اورانیم و توریم در برخی سنگ‌های گرانیتی موجب تولید و انتشار گاز رادون می‌شود.
- بررسی نمونه‌های گرانیتی ایران نشان می‌دهد ریسک پرتوگیری خارجی (تشعشعات گاما) در حد قابل‌قبول است، اما ریسک پرتوگیری داخلی (استنشاق رادون) در تعدادی از نمونه‌ها بالاست؛ به همین دلیل توصیه می‌شود از گرانیت‌ها در بیمارستان‌ها و فضاهای بسته مانند اتاق‌خواب استفاده نشود.
- استفاده از سنگ گرانیتی در محیط باز و نمای ساختمان مشکلی ندارد؛ در فضای بسته با تهویه‌ی مناسب نیز می‌توان از تجمع رادون جلوگیری کرد.
سازگاری و بسته‌بندی/حمل/نگهداری (۵-۶-۵ و ۵-۶-۶)
- سنگ‌های ساختمانی با انواع مصالح ساختمانی سازگاری دارند.
- بسته‌بندی سنگ باید مانع تکان‌خوردن و آسیب در حمل‌ونقل شود؛ بسته‌ها باید وزن و ابعاد مناسب برای جابه‌جایی با لیفتراک/بالابر داشته باشند؛ گوشه‌ها و بخش‌های برجسته‌ی تزئینی باید با چوب باریک، پارچه‌ی کنفی یا روکش پلی‌اتیلن محافظت شوند.
- توصیه می‌شود از سنگ‌های تیره در نمای ساختمان استفاده نشود، زیرا ممکن است رنگشان بر اثر تابش آفتاب محو شود.
- برای شست‌وشو، ترجیحا فقط از آب استفاده شود؛ گرانیت با برس مویی غیرفلزی و شوینده‌ی رقیق، مرمر با آب و شوینده‌ی رقیق تمیز می‌شود؛ استفاده از شوینده‌های اسیدی و قلیایی (اسیدکلریدریک، آمونیوم، سود سوزآور) ممنوع است.
- در بسته‌بندی سنگ‌آهک، ضوابط استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۴۷۳۴ اعمال می‌شود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| تعریف سنگ مصنوعی | فرآورده‌ی صنعتی از سنگدانه با منشأ طبیعی + افزودنی + چسب (رزین یا سیمان هیدرولیکی) |
| سه گروه منشأی سنگ | آذرین، رسوبی، دگرگونی |
| رده‌های چگالی سنگ آهک ساختمانی | کم: ۱۷۶۰-۲۱۶۰؛ متوسط: ۲۱۶۰-۲۵۶۰؛ زیاد: >۲۵۶۰ کیلوگرم بر مترمکعب |
| حداقل سیلیس آزاد کوارتزیت | ۹۵٪ |
| ویژگی کلیدی مرمر | باید حتما صیقل‌دادنی و جلاپذیر باشد |
| منشأ تخلخل تراورتن | فرآیند طبیعی ته‌نشینی کربنات کلسیم؛ عیب محسوب نمی‌شود |
| کاربرد اصلی سنگ لوح | پوشش سقف‌های شیب‌دار |
| ریسک ایمنی ویژه‌ی گرانیت | انتشار گاز رادیواکتیو رادون (پرتوزا و سرطان‌زا) در فضای بسته |
| توصیه‌ی کاربرد گرانیت | پرهیز از فضاهای بسته مانند بیمارستان/اتاق‌خواب؛ در نما و فضای باز بدون مشکل |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: سنگ طبیعی طبق بند ۵-۶-۱ چگونه تعریف می‌شود؟
الف) جسمی که از یک یا چند کانی تشکیل شده است
ب) هر فرآورده‌ی صنعتی حاوی رزین
ج) فقط سنگ‌های کوهستانی بریده‌نشده
د) فقط سنگدانه‌های درشت بتن
پاسخ صحیح: گزینه الف — جسمی که از یک یا چند کانی تشکیل شده است
طبق بند ۵-۶-۱، سنگ طبیعی جسمی است که از یک یا چند کانی تشکیل شده است.
طبق بند ۵-۶-۱، سنگ طبیعی جسمی است که از یک یا چند کانی تشکیل شده است.
سوال ۲: سنگ‌ها از نظر منشأ و طرز تشکیل، طبق بند ۵-۶-۲، به کدام سه دسته تقسیم می‌شوند؟
الف) آذرین، رسوبی و دگرگونی
ب) سخت، متوسط و نرم
ج) طبیعی، مصنوعی و ترکیبی
د) سبک، متوسط و سنگین
پاسخ صحیح: گزینه الف — آذرین، رسوبی و دگرگونی
طبق بند ۵-۶-۲، سنگ‌ها از نظر منشأ و طرز تشکیل به سنگ‌های آذرین، رسوبی و دگرگونی دسته‌بندی می‌شوند.
طبق بند ۵-۶-۲، سنگ‌ها از نظر منشأ و طرز تشکیل به سنگ‌های آذرین، رسوبی و دگرگونی دسته‌بندی می‌شوند.
سوال ۳: سنگ کوارتزیت طبق بند ۵-۶-۲-۳ باید حداقل چند درصد سیلیس آزاد داشته باشد؟
الف) ۶۰ درصد
ب) ۹۰ درصد
ج) ۹۵ درصد
د) ۱۰۰ درصد
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۹۵ درصد
طبق بند ۵-۶-۲-۳، کوارتزیت باید حداقل ۹۵ درصد سیلیس آزاد داشته باشد (ماسه‌سنگ حداقل ۶۰٪، ماسه‌سنگ کوارتزی حداقل ۹۰٪).
طبق بند ۵-۶-۲-۳، کوارتزیت باید حداقل ۹۵ درصد سیلیس آزاد داشته باشد (ماسه‌سنگ حداقل ۶۰٪، ماسه‌سنگ کوارتزی حداقل ۹۰٪).
سوال ۴: تخلخل و ساختار کاه‌لایه‌ای در تراورتن، طبق بند ۵-۶-۲-۵، چگونه ارزیابی می‌شود؟
الف) عیبی جدی و غیرقابل‌قبول است
ب) حاصل فرآیند طبیعی تشکیل آن است و عیب محسوب نمی‌شود
ج) نشانه‌ی فساد سنگ است
د) فقط در نمونه‌های مصنوعی رخ می‌دهد
پاسخ صحیح: گزینه ب — حاصل فرآیند طبیعی تشکیل آن است و عیب محسوب نمی‌شود
طبق بند ۵-۶-۲-۵، چون حفره‌های تراورتن حاصل فرآیند طبیعی تشکیل آن (تشکیل گاز هنگام ته‌نشینی کربنات کلسیم) است، عیب آن محسوب نمی‌شود.
طبق بند ۵-۶-۲-۵، چون حفره‌های تراورتن حاصل فرآیند طبیعی تشکیل آن (تشکیل گاز هنگام ته‌نشینی کربنات کلسیم) است، عیب آن محسوب نمی‌شود.
سوال ۵: طبق بند ۵-۶-۴-۴، چرا رادون منتشرشده از برخی سنگ‌های گرانیتی خطرناک است؟
الف) چون قابل‌اشتعال است
ب) چون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذرات آلفا می‌تاباند و تنفسش خطرناک است
ج) چون بوی بسیار بدی دارد
د) چون باعث خوردگی فلزات می‌شود
پاسخ صحیح: گزینه ب — چون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذرات آلفا می‌تاباند و تنفسش خطرناک است
طبق بند ۵-۶-۴-۴، رادون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذرات آلفا از خود می‌تاباند و تنفس آن خطرناک است؛ وجود اورانیم و توریم در برخی سنگ‌های گرانیتی موجب تولید و انتشار آن می‌شود.
طبق بند ۵-۶-۴-۴، رادون گازی پرتوزا و سرطان‌زا است که ذرات آلفا از خود می‌تاباند و تنفس آن خطرناک است؛ وجود اورانیم و توریم در برخی سنگ‌های گرانیتی موجب تولید و انتشار آن می‌شود.
سوال ۶: طبق بند ۵-۶-۶-۶، برای تمیزکردن گرانیت و مرمر از چه موادی نباید استفاده شود؟
الف) آب ساده
ب) برس مویی غیرفلزی
ج) شوینده‌های اسیدی و قلیایی مانند اسیدکلریدریک، آمونیوم و سود سوزآور
د) شوینده‌ی رقیق سازگار با سنگ
پاسخ صحیح: گزینه ج — شوینده‌های اسیدی و قلیایی مانند اسیدکلریدریک، آمونیوم و سود سوزآور
طبق بند ۵-۶-۶-۶، از مصرف شوینده‌های اسیدی و قلیایی مانند اسیدکلریدریک، محلول آمونیوم و سود سوزآور برای تمیزکردن سنگ باید خودداری شود.
طبق بند ۵-۶-۶-۶، از مصرف شوینده‌های اسیدی و قلیایی مانند اسیدکلریدریک، محلول آمونیوم و سود سوزآور برای تمیزکردن سنگ باید خودداری شود.
سایر فصل‌های مبحث ۵
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: سیمان هیدرولیکیفصل ۳: آهک و فرآورده‌های آنفصل ۴: گچ و فرآورده‌های آنفصل ۵: ملات‌های ساختمانیفصل ۷: سنگدانه‌هافصل ۸: کاشی سرامیکیفصل ۹: فرآورده‌های سفالی و آجرهافصل ۱۰: فرآورده‌های سیمانیفصل ۱۱: قیر و قطرانفصل ۱۲: عایق‌های رطوبتیفصل ۱۳: عایق‌های حرارتیفصل ۱۴: شیشهفصل ۱۵: یراق‌آلات ساختمانیفصل ۱۶: رنگ و پوشش‌های ساختمانیفصل ۱۷: پلیمرهای ساختمانیفصل ۱۸: چوب و فرآورده‌های آنفصل ۱۹: آهن، فرآورده‌های آهنی و مصالح جوشکاریفصل ۲۰: فلزات غیرآهنیفصل ۲۱: نانومواد
مباحث مرتبط
مبحث ۵: مصالح و فرآورده‌های ساختمانیهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی