تعاریف — مبحث ۸ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تعاریف» (بند ۳-۱-۸) از مبحث هشتم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای ساختمان‌های با مصالح بنایی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۵ سوال دارد.

فهرست مطالب

• دیوار، ستون و جرز
• واحد مصالح بنایی و اجزای آن
• مصالح اصلی
• میلگرد، تنگ و اتصال‌دهنده‌ها
• بار و مقاومت
• ابعاد هندسی موثر و مساحت‌ها
• اعضای خاص

خلاصه درسنامه

دیوار، ستون و جرز

• دیوار: عضوی قائم است که طول آن بیشتر از شش برابر عرض (ضخامت) آن باشد.
• ستون: عضو سازه‌ای قائمی است که بعد بزرگ مقطع آن از سه برابر بعد کوچک مقطع تجاوز نکند و ارتفاع آن حداقل چهار برابر بعد کوچک مقطع باشد.
• جرز: عضو قائم مجزایی است که طول (بعد افقی) آن نسبت به عرض (ضخامت) آن بیشتر از ۳ و کمتر یا برابر ۶ باشد و ارتفاع آن نیز از ۵ برابر طولش کمتر باشد.
• دیوار باربر: دیواری است که بار قائم، به‌همراه لنگر خمشی ناشی از خروج‌ازمرکزیت آن بار را تحمل می‌کند. دیوار غیرباربر: دیواری است که به‌طور عمده هیچ باری غیر از وزن و اینرسی خود را تحمل نمی‌کند.
• دیوار سازه‌ای: دیواری که برای مقاومت در برابر بارهای قائم یا جانبی یا هر دو طراحی شده و از اجزای اصلی پایداری ساختمان است. دیوار جداگر (تیغه): دیوار غیرباربری که برای جداسازی فضاهای داخل ساختمان استفاده می‌شود.
• دیوار چندجداره: دیواری که از دو یا چند جداره‌ی بنایی مستقل، متصل‌شده به‌وسیله‌ی هسته‌ی بتنی، ملات یا دوغاب و بست، تشکیل شده باشد. دیوار میان‌تهی: دیوار دو یا چندجداره‌ای که بین جداره‌ها فضای خالی باشد.
• دیوار برشی بنایی: دیواری که برای مقاومت در برابر بارهای جانبی درون‌صفحه طراحی شده؛ نوع غیرمسلح آن مقاومتش را صرفا از مصالح بنایی می‌گیرد و نوع مسلح آن از مصالح بنایی و میلگرد تسلیح توامان.
• دیوار نسبی: نسبت مجموع سطح مقطع دیوارهای سازه‌ای در هر طبقه و هر امتداد، که در برابر بار زلزله در آن امتداد مقاومت می‌کنند، به کل مساحت آن طبقه.
• دیوار محوطه: دیوار غیرباربری که برای جداسازی یک محوطه از خارج ساختمان استفاده می‌شود.

واحد مصالح بنایی و اجزای آن

• واحد مصالح بنایی: یکی از اجزای اصلی تشکیل‌دهنده‌ی واحد بنایی شامل آجر، سنگ یا بلوک سیمانی. واحد بنایی: بخشی از عضو بنایی است که شامل ترکیب واحد مصالح بنایی و ملات است.
• واحد مصالح بنایی توپر: واحدی کاملا همگن، بدون هیچ‌گونه حفره یا سوراخ. واحد توخالی: دارای فضاهای خالی (سوراخ، حفره، فرورفتگی) که مجموع حجمشان ۳۵ تا ۷۰ درصد حجم کل باشد. واحد سوراخ‌دار: دارای یک یا چند سوراخ با مجموع حجم کمتر از ۳۵ درصد حجم کل.
• سوراخ: فضای خالی که مساحت بزرگ‌ترین سطح مقطع آن کمتر از ۱۰۰۰ میلی‌متر مربع باشد. حفره: فضای خالی که مساحت بزرگ‌ترین سطح مقطع آن بیش از ۱۰۰۰ میلی‌متر مربع باشد.
• جان: دیواره‌های داخلی واحد مصالح بنایی توخالی. پوسته: جداره‌ی خارجی واحد مصالح بنایی توخالی.
• رگ (رج): مجموعه‌ای از واحدهای مصالح بنایی که در یک ردیف اجرا می‌شوند. لایه: هر مقطع قائم پیوسته‌ی یک دیوار که ضخامتی برابر یک واحد بنایی دارد.
• پیوند ممتد: نوعی چینش واحدهای مصالح بنایی که در آن فاصله‌ی افقی بندهای کله (قائم) در ردیف‌های متوالی، حداقل یک‌چهارم طول واحد مصالح بنایی باشد. هشت‌گیر: چینشی که برای وصل‌کردن دو قسمت از یک دیوار یا دو دیوار متقاطع، انتهای رگ‌های متوالی به‌صورت دندانه‌ای اجرا شوند. لاریز: چینشی که رگ‌های متوالی به‌صورت پله‌ای اجرا شده و دیوار در دو یا چند نوبت چیده شود.

مصالح اصلی

• آجر: نوعی مصالح بنایی در گونه‌های رسی، شیلی و شیستی، مارنی، ماسه‌آهکی، بتنی و در شکل‌های گوناگون. آجر راسته: در امتداد عضو قرار می‌گیرد؛ آجر کله: عمود بر امتداد عضو قرار می‌گیرد؛ آجر نما: ویژه‌ی نمای ساختمان.
• ملات: مخلوطی از مصالح سنگی، آب و چسباننده‌هایی مانند سیمان، آهک یا گچ که برای چسباندن واحدهای مصالح بنایی به‌کار می‌رود.
• دوغاب: مخلوطی از مصالح سنگی ریزدانه و سیمان است که آب کافی به آن اضافه می‌شود؛ به دوغاب، «ملات روان» نیز گفته می‌شود.
• شفته‌ی آهک: ماده‌ای تشکیل‌شده از دانه‌های سنگی، خاک، آهک هیدره‌شونده و آب که عمدتا در زیرسازی ساختمان به‌کار می‌رود.
• بتن تسطیح: بتنی با مقاومت کم که برای تسطیح زمین جهت اجرای پی از آن استفاده می‌شود.
• منشور: ترکیبی از واحدهای بنایی و درزهای ملات، با یا بدون دوغاب، که به‌عنوان نمونه‌ی آزمایشگاهی برای اندازه‌گیری مشخصات مصالح بنایی به‌کار می‌رود.

میلگرد، تنگ و اتصال‌دهنده‌ها

• میلگرد طولی: میلگردی که در راستای محور طولی عضو قرار می‌گیرد. میلگرد عرضی: میلگردی که در راستای عمود بر محور طولی عضو قرار می‌گیرد.
• تنگ: میلگردی که برای مهار میلگردهای طولی در یک عضو سازه‌ای استفاده می‌شود. خاموت: میلگردی که برای مقاومت در برابر برش در اعضای خمشی استفاده می‌شود.
• میلگرد بستر: خرپایی متشکل از مفتول یا میلگرد عرضی که به‌صورت نردبانی یا زیگزاگ به دو میلگرد طولی آج‌دار جوش داده شده و در بند بستر نصب می‌شود.
• بست دیوار: وسیله‌ی مکانیکی برای اتصال دو یا چند قطعه یا عضو بنایی به یکدیگر؛ شامل مهارها، قلاب‌های دیوار و گیره‌ها.
• پیچ مهار: پیچی که برای مهار یا اتصال قطعات بنایی به یکدیگر استفاده شده و در دو نوع سردار و خمیده تولید می‌شود.
• مهار: میله‌ی فلزی، سیم یا تسمه‌ای که عضو بنایی را به تکیه‌گاه سازه‌ای آن محکم می‌کند.
• بنایی غیرمسلح: عضو یا ساختمانی که در تحلیل و طراحی آن مقاومت مصالح بنایی در نظر گرفته می‌شود ولی از مقاومت میلگردها (در صورت وجود) صرف‌نظر می‌شود. بنایی مسلح: عضو یا ساختمانی که در آن هم مقاومت مصالح بنایی و هم مقاومت میلگردها در نظر گرفته می‌شود.

بار و مقاومت

• بار مرده و بار زنده: بار ساکن و سرباری که توسط یک عضو تحمل شده و بر اساس مبحث ششم مقررات ملی ساختمان محاسبه می‌شود.
• بار بهره‌برداری: باری که بدون در نظر گرفتن ضرایب فزاینده‌ی بار، بر اساس مبحث ششم، قابل‌محاسبه است. بار ضریب‌دار: باری که با در نظر گرفتن ضرایب فزاینده‌ی بار محاسبه می‌شود.
• مقاومت اسمی: مقاومت محاسباتی یک عضو. مقاومت طرح (طراحی): مقاومت اسمی یک عضو که در ضریب کاهش مقاومت مناسب ضرب شده است. مقاومت لازم: مقاومت مورد نیاز برای مقاومت در برابر بارها.
• ضریب کاهش مقاومت: ضریبی که در مقاومت اسمی ضرب شده و مقاومت طراحی به‌دست می‌آید.
• مقاومت فشاری مشخصه‌ی واحد بنایی: مقاومت فشاری حداقل واحد بنایی که بر حسب نیروی فشاری بر واحد سطح خالص مقطع محاسبه شده و مبنای محاسبات و طراحی بر طبق نقشه‌های اجرایی قرار می‌گیرد.
• تغییرمکان نسبی طبقه: اختلاف تغییرمکان در بالا و پایین طبقه، که از حاصل‌ضرب تغییرمکان محاسبه‌شده از یک تحلیل ارتجاعی در ضریب افزاینده، بر اساس فصل چهارم این مبحث، به‌دست می‌آید.

ابعاد هندسی موثر و مساحت‌ها

• ابعاد مشخصه: ابعادی از اجزای ساختمان مانند آجر و بند که کلیه‌ی محاسبات ابعاد بر مبنای آن‌ها صورت می‌گیرد. ابعاد اسمی واحد مصالح بنایی: برابر ابعاد مشخصه به‌اضافه‌ی نصف ضخامت بند یا بندهای اطراف. ابعاد واقعی: ابعاد اندازه‌گیری‌شده‌ی اجزای بنایی.
• ضخامت موثر: ضخامت یک دیوار یا ستون که برای محاسبه‌ی نسبت لاغری آن در نظر گرفته می‌شود. ارتفاع موثر: قسمتی از دیوار یا ستون که برای محاسبه‌ی نسبت لاغری در نظر گرفته می‌شود.
• مساحت کل: کل مساحت مقطع عرضی واحد مصالح بنایی یا عضو بنایی. مساحت خالص: مساحت کل منهای مساحت هسته‌های فاقد دوغاب، شکاف‌ها، سوراخ‌ها، حفره‌ها، فرورفتگی‌ها و سطوح فاقد تماس با ملات.
• مساحت موثر: حداقل مساحت بستر واحدهای توخالی یا مساحت کل واحدهای توپر به‌اضافه‌ی مساحتی که دوغاب‌ریزی شده است. مساحت بستر: مساحت سطحی که در صفحه‌ی بند بستر در تماس با ملات باشد.
• المان مرزی: محدوده‌ی انتهایی دیواری است که برای مقاومت در برابر نیروهای درون‌صفحه طراحی شده و توسط میلگردگذاری مسلح تقویت می‌شود؛ می‌تواند ضخیم‌تر یا هم‌ضخامت با دیوار باشد.

اعضای خاص

• تیر بنایی: عضو بنایی افقی که بین دو تکیه‌گاه قرار گرفته و برای نیروهای خمشی و برشی طراحی می‌شود. تیر عمیق: تیر بنایی‌ای که نسبت دهانه به عمق موثرش در دهانه‌های پیوسته از ۳ و در دهانه‌های ساده از ۲ کمتر باشد.
• تیر اتصال: المانی افقی یا مایل از جنس بتن‌آرمه که در داخل دیوار بنایی اجرا شده، میلگرد طولی دارد و کاملا دوغاب‌ریزی شده باشد. تیر تیغه: قسمتی از تیغه که به‌صورت افقی بین دو تکیه‌گاه قرار می‌گیرد.
• کلاف: مجموعه‌ای پیوسته از اعضای کششی و فشاری افقی و قائم که اعضای بنایی اصلی ساختمان را محصور کرده و یکپارچگی ساختمان را تامین می‌کند. کلاف افقی و کلاف قائم به‌ترتیب در راستای افقی (زیر سقف‌ها/پای دیوارها) و قائم (انتها یا میان دیوارها، اطراف بازشوها) قرار می‌گیرند.
• دیافراگم: سامانه‌ی کف یا سقفی که درون‌صفحه به‌صورت صلب عمل کرده و برای انتقال نیروهای جانبی به دیوارهای برشی یا دیگر اعضای سامانه‌ی باربر جانبی طراحی می‌شود.
• پشت‌بند: عضو سازه‌ای با ضخامت کافی که در فواصل معینی از امتداد دیوار، برای تامین تکیه‌گاه جانبی یا تحمل بارهای متمرکز قائم، عمود بر امتداد دیوار ساخته می‌شود.
• پی و شالوده: پی، قسمتی از پی‌سازی است که برای پخش مناسب‌تر بار بر روی سطح وسیع‌تری از زمین، بر روی شالوده و زیر دیوار با بتن مسلح اجرا می‌شود؛ شالوده، همان کار را زیر پی یا کلاف زیر دیوار انجام می‌دهد. کرسی‌چینی: قسمتی از پی‌سازی که برای رسیدن به تراز مورد نظر اجرای پی یا کلاف زیر دیوار انجام می‌شود.
• هسته‌ی بتنی: لایه‌ی بتن مسلح محصور بین دو جداره‌ی بنایی. عضو بنایی: عضو سازه‌ای یا غیرسازه‌ای ساخته‌شده از واحد بنایی مانند دیوار، جرز، ستون یا سقف.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۸

مباحث مرتبط

مبحث ۸: طرح و اجرای ساختمان‌های با مصالح بناییهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی