مصالح ساختمانی (سنگدانه، چسباننده، آب، واحد مصالح بنایی و فولاد) — مبحث ۸ مقررات ملی ساختمان (فصل ۳)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «مصالح ساختمانی (سنگدانه، چسباننده، آب، واحد مصالح بنایی و فولاد)» (بند ۸-۲-۲) از مبحث هشتم مقررات ملی ساختمان (طرح و اجرای ساختمان‌های با مصالح بنایی). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.

فهرست مطالب

• کلیات کنترل کیفیت مصالح
• سنگ‌دانه‌ها و آب
• چسباننده‌ها: سیمان، آهک، گچ و خاک رس
• واحد مصالح بنایی: آجر، بلوک سفالی، بلوک سیمانی و سنگ
• فولاد و اتصال‌دهنده‌ها

خلاصه درسنامه

کلیات کنترل کیفیت مصالح

• مصالح مصرفی در ساخت ساختمان‌های مشمول این مبحث باید علاوه بر ویژگی‌های مندرج در مباحث پنجم، نهم و دهم مقررات ملی ساختمان، دارای مشخصات این فصل نیز باشند.
• در صورتی که برای مصالحی در این فصل و مباحث پنجم و نهم ضوابطی تصریح نشده باشد، ویژگی‌های مصالح باید مطابق استانداردهای ملی ایران باشد و کیفیت مصالح باید بر مبنای نتایج آزمایش‌های مناسب تعیین و به تایید مهندس ناظر برسد.
• برای کاهش وزن ساختمان، تا حد امکان باید از مصالحی که نسبت مقاومت به وزنشان زیاد است برای اعضای سازه‌ای، و از مصالح سبک برای اعضای غیرسازه‌ای استفاده شود.
• کلیه‌ی مصالح مصرفی باید به‌گونه‌ای انبار شوند که در زمان استفاده تمیز و از نظر فنی مناسب باشند.

سنگ‌دانه‌ها و آب

• مصالح سنگی بتن سیمانی و آهکی باید سخت، تمیز و بادوام بوده و از هرگونه پوسیدگی، لایه‌های تورم‌پذیر یا تراکم‌پذیر، مواد شیمیایی مضر برای بتن و میلگرد، لایه‌های سست، کلوخه‌های رسی و ذرات میکا عاری باشد.
• مشخصات سنگ‌دانه‌های مصرفی باید با مبحث پنجم و استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۳۰۲ مطابقت داشته باشد.
• آب مصرفی باید بر اساس استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۱۴۷۴۸، تمیز و صاف بوده و عاری از مقادیر زیان‌آور روغن‌ها، اسیدها، قلیایی‌ها، نمک‌ها، مواد قندی یا مواد آلی باشد که به بتن، ملات، میلگرد یا اقلام مدفون آسیب برساند.
• آب زلال، بی‌بو، بی‌رنگ و بدون طعم را می‌توان در ساخت بتن و ملات استفاده کرد؛ مصرف آب دارای خزه برای بتن و ملات مناسب نیست و آب گل‌آلود باید پیش از مصرف تصفیه شود.

چسباننده‌ها: سیمان، آهک، گچ و خاک رس

• سیمان: باتوجه‌به ملاحظات طراحی و شرایط محیطی، می‌توان از سیمان بنایی، سیمان پرتلند نوع یک/دو/سه، سیمان سرباره‌ای و پرتلند سرباره‌ای، پرتلند پوزولانی، پرتلند آهکی و پرتلند سفید استفاده کرد. اختلاط سیمان با گچ به‌دلیل ناسازگاری مجاز نیست.
• سیمان بنایی، سیمانی است که در تهیه‌ی ملات و دوغاب مورد استفاده در بنایی غیرمسلح به‌کار می‌رود (استاندارد ملی ایران ۱-۳۵۱۶)؛ استفاده از آن در بنایی مسلح و اعضای بتنی/بتن‌آرمه (مانند کلاف‌ها و پی) و هر جا میلگرد وجود دارد، مجاز نیست. برای شناسایی، این سیمان رنگی تولید می‌شود.
• آهک: در چهار نوع برای مصارف ساختمانی به‌کار می‌رود: آهک هیدراته‌ی هیدرولیکی (عمدتا برای ملات و شفته)، آهک هیدراته‌ی پرداخت (عمدتا برای اندودکاری)، آهک هیدراته‌ی بنایی (مصارف عمومی) و آهک زنده (که پیش از شکفته‌شدن نباید مصرف شود).
• گچ: عمدتا برای اندودکاری به‌کار می‌رود؛ استفاده از گچ در ساخت اعضای سازه‌ای، چه تنها و چه مخلوط با سیمان، مجاز نیست، ولی ملات گچ برای چسباندن قطعات بنایی غیرسازه‌ای و برای طاق آجری سقف‌های طاق‌ضربی مجاز است.
• خاک رس: باید عاری از مواد آلی، ریشه‌ی گیاهان و سایر بقایای نباتی بوده و خاصیت واگرایی نداشته باشد.

واحد مصالح بنایی: آجر، بلوک سفالی، بلوک سیمانی و سنگ

• آجر بر اساس مواد خام به چهار نوع تقسیم می‌شود: آجر رسی/شیلی/شیستی/مارنی (پخته از خشت خام رسی یا مخلوط مرطوب فشرده)، آجر ماسه‌آهکی (از ماسه‌ی سیلیسی/سیلیکاتی و آهک)، آجر بتنی (نوعی بلوک سیمانی توپر در اندازه‌ی آجر، استاندارد ۱۶۲۱۱) و آجر سبک (از مواد رسی و افزودنی هوازا).
• ضوابط کیفی آجر: باید کاملا پخته، یک‌پارچه و سخت باشد (با صدای زنگ‌دار در برخورد)؛ مقاومت فشاری آجر سازه‌ای حداقل ۵ مگاپاسکال؛ چگالی حقیقی آجر توپر/سوراخ‌دار (غیر سبک) حداقل ۱۷۰۰ و چگالی ظاهری حداقل ۱۳۰۰ کیلوگرم‌بر‌مترمکعب؛ چگالی ظاهری آجر سبک حداکثر ۱۰۰۰ کیلوگرم‌بر‌مترمکعب؛ جذب آب آجر نما حداکثر ۵٪.
• بلوک سفالی، توخالی است و دو دسته دارد: بلوک دیواری (با سوراخ قائم، استاندارد ۷۱۲۱، باربر یا غیرباربر؛ یا با سوراخ افقی، استاندارد ۷۱۲۲، فقط غیرباربر) و بلوک سقفی (استاندارد ۲-۲۹۰۹، به‌عنوان پرکننده‌ی سقف تیرچه‌بلوک).
• بلوک سیمانی به دو صورت توخالی (سوراخ‌دار) و توپر تولید می‌شود؛ ساخت آن از یک پیمانه سیمان پرتلند، ۳٫۵ پیمانه شن و ۲٫۵ پیمانه ماسه با آب متناسب تشکیل می‌شود. بلوک سیمانی با وزن ویژه‌ی حدود ۲۰۰۰ کیلوگرم‌بر‌مترمکعب «معمولی»، کمتر از ۱۷۰۰ «سبک»، و بین ۱۷۰۰ تا ۲۰۰۰ «نیمه‌سبک» به‌حساب می‌آید.
• برای استفاده از بلوک سفالی یا سیمانی توخالی به‌عنوان عنصر باربر، سوراخ‌ها باید با بتن، ملات یا دوغاب کاملا پر شوند.
• سنگ: مقاومت فشاری سنگ مورد استفاده در عضو باربر نباید کمتر از ۱۵ مگاپاسکال باشد؛ جذب آب سنگ‌های رگی حداکثر ۵٪ و ضریب افت مقاومت در آب (برای سنگ‌های باربر و نما) حداقل ۷۰٪؛ جذب آب مجاز برای سنگ‌های آهکی متراکم ۱۵٪، آهکی متخلخل ۲۵٪ و توف‌ها ۳۰٪. ابعاد قطعه‌سنگ مصرفی حداقل ۱۵۰ میلی‌متر و حداکثر به‌اندازه‌ی پهنای دیوار.
• استفاده از قلوه‌سنگ فقط به‌صورت شکسته و در ابعاد مجاز مجاز است؛ خشکه‌چینی یا استفاده از قلوه‌سنگ گرد در اعضای باربر مجاز نیست.

فولاد و اتصال‌دهنده‌ها

• ویژگی‌های میلگردهای گرم‌نوردشده باید مطابق استاندارد ملی ایران شماره‌ی ۳۱۳۲ و مباحث پنجم و نهم باشد؛ میلگردهای کشش‌سردشده مطابق استاندارد ۱۱۵۵۸؛ میلگردهای گالوانیزه مطابق استانداردهای معتبر بین‌المللی.
• میلگردهای فولادی باید تمیز و عاری از پوسته‌ی رنگ، روغن، گردوخاک و هر نوع آلودگی دیگر باشند.
• فولادهای ساختمانی (نیمرخ‌های نوردشده و ورق) باید عاری از نواقص آسیب‌زننده به مقاومت یا شکل ظاهری باشند؛ استفاده از قطعات زنگ‌زده یا پوسته‌پوسته‌شده فقط پس از تمیزکاری کامل ماسه‌پاشی یا برس‌زنی مجاز است.
• بست‌های دیوار و مهارهای ساخته‌شده از مس، برنج یا فلزات مقاوم در برابر خوردگی باید دارای مقاومت تسلیم حداقل ۲۰۰ مگاپاسکال باشند.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۸

مباحث مرتبط

مبحث ۸: طرح و اجرای ساختمان‌های با مصالح بناییهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی