ضوابط کلی علائم و تابلوهای ایمنی در کارگاه‌ها — مبحث ۲۰ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۲)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «ضوابط کلی علائم و تابلوهای ایمنی در کارگاه‌ها» (بند ۲۰-۶-۱ و ۲۰-۶-۲) از مبحث بیستم مقررات ملی ساختمان (علائم و تابلوها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۰ سوال دارد.
فهرست مطالب
- سه دسته‌ی تابلوهای ایمنی کارگاه‌ها (مقدمه‌ی ۲۰-۶)
- مسئولیت‌ها و الزامات عمومی (۲۰-۶-۱-۱ تا ۱۰)
- کیفیت، تعداد و طراحی علائم (۲۰-۶-۱-۱۱ تا ۱۷)
- تابلوهای ایمنی کارگاه‌های موقت ساختمانی و راهسازی (۲۰-۶-۲)
خلاصه درسنامه
سه دسته‌ی تابلوهای ایمنی کارگاه‌ها (مقدمه‌ی ۲۰-۶)
- تابلوهای ایمنی الزامی در کارگاه‌ها، علاوه بر ضوابط کلی، در سه دسته مورد بررسی قرار می‌گیرند: ۱) تابلوهای ایمنی کارگاه‌های موقت برای احداث ساختمان‌ها؛ ۲) تابلوهای ایمنی مربوط به کارگاه‌های موقت کوتاه‌مدت ساختمانی و راهسازی؛ ۳) تابلوهای ایمنی دائمی ساختمان کارگاه‌های صنعتی و موتورخانه‌ها و تأسیسات ساختمان‌ها.
مسئولیت‌ها و الزامات عمومی (۲۰-۶-۱-۱ تا ۱۰)
- مهندسان ناظر کارگاه‌های صنعتی، همانند سایر ساختمان‌ها، موظف‌اند طبق مبحث دوم، در پایان کار از وجود تابلوهای ایمنی الزامی اطمینان یابند و در اسناد پایان کار منعکس کنند.
- مجریان کارگاه‌های ساختمانی و کارفرمایان کارگاه‌های صنعتی ملزم‌اند از وجود تابلوها و علائم لازم و کافی، و کنترل آن‌ها توسط نظارت‌های مهندسی و سیستم‌های ایمنی کار، یقین حاصل کنند.
- استفاده از تابلوها و علائم ایمنی این مقررات جانشین دیگر روش‌های کنترل خطر نیست؛ مثلا در کنار خطر آتش‌سوزی مواد قابل‌اشتعال، علاوه بر اقدامات احتیاطی، تابلوی «سیگار کشیدن ممنوع» نیز لازم است.
- کارفرمایان مسئول حفظ جان کارکنان از خطرند و موظف به حصول اطمینان از نصب علائم حفاظتی‌ایمنی در محل‌های الزامی؛ سازندگان ساختمان‌های بلند (گروه ۸) و مجتمع‌های بزرگ تجاری/آموزشی/درمانی/تجمعی موظف به استفاده از خدمات مشاوران HSE و تأمین ضوابط بهداشت/ایمنی/محیط زیست هستند.
- پیمانکاران جزء (که خود نیز کارفرما هستند) موظف‌اند میزان آشنایی کارکنان خود با علائم ایمنی را کنترل کرده و از نصب علائم مناسب در محل‌های الزامی اطمینان یابند.
- در مجتمع‌های مسکونی/اداری/درمانی و محوطه‌های کارگاهی دارای تردد، استفاده از علائم راهنمای رانندگی، منطبق با ضوابط راهنمایی رانندگی، الزامی است.
- اگر به هر علتی (مثلا پوشیدن وسایل ایمنی) شنوایی یا بینایی کاهش یابد، اقدام برای بهبود دید/شنیدن هشدارها (افزایش حجم صدا یا روشنایی) ضروری است.
- ممکن است ترکیبی از چند نوع علامت ایمنی به‌کار رود — مثلا علائم نوری با علامت صوتی حاوی پیام خطر، یا علائم حرکات دست با ارتباط کلامی.
- اندازه‌ی تابلوها و علائم باید مناسب و به‌سهولت قابل‌دید و درک باشد؛ در نور ضعیف، از روشنایی مصنوعی یا مواد بازتاب‌دهنده (یا هر دو) استفاده شود.
- مسیرهای آمدوشد و مکان‌های خطرناک کارگاه (مانند جاهای لغزنده یا سقف کوتاه) نیازمند نصب علائم هشداردهنده‌اند؛ در کارگاه‌ها، انبارها و محل‌های ذخیره‌ی مواد خطرناک نیز نصب علائم هشداردهنده الزامی است.
کیفیت، تعداد و طراحی علائم (۲۰-۶-۱-۱۱ تا ۱۷)
- تابلوها و علائم تصویری ایمنی باید دوام‌پذیر باشند، به‌درستی نصب و به‌دقت نگهداری شوند و در صورت لزوم تمیز، شسته یا دوباره رنگ شوند.
- نصب دائم تابلوها الزامی است، مگر در مواردی که کارگاه یا خطر ناشی از کار موقت باشد (مانند علائم موقت لغزندگی کف در حین نظافت).
- از نصب تعداد زیاد علامت تصویری در مجاورت یکدیگر باید پرهیز شود، زیرا چنین کاری موجب خطر گمراهی یا عدم توجه به پیام‌ها می‌شود.
- در صورت تغییر شرایط و نبود نیاز به علائم خاص، مسئولان مربوطه باید از جمع‌آوری علائم از محل اطمینان یابند تا از اشاعه‌ی اطلاعات نادرست جلوگیری شود.
- علائم تصویری ایمنی حتی‌الامکان باید یکسان استفاده شوند؛ تغییرات جزئی فقط در صورتی مجاز است که باعث اشتباه در پیام‌رسانی نشود؛ در نبود علامت استاندارد لازم، می‌توان علامتی طبق اصول کلی طراحی کرد. علائم تصویری باید ساده و فقط دارای جزئیات ضروری باشند.
- برای آسان‌سازی فهم پیام، ترجیح داده می‌شود علامت با یک متن کوتاه به‌صورت زیرنویس تکمیلی ادغام شود؛ زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی باید همانند رنگ علائم اصلی باشد (نمونه: شکل ۱۸، تابلوی «دوش اضطراری»).
تابلوهای ایمنی کارگاه‌های موقت ساختمانی و راهسازی (۲۰-۶-۲)
- برای جلوگیری از صدمات ناشی از سقوط افراد از ارتفاع یا اصابت اجسام در حال سقوط یا تصادم با خاکریزها، علاوه بر علائم تصویری ایمنی، در اغلب موارد نصب نرده‌های محافظ نیز ضروری است؛ اگر احتمال خطر کم بوده یا حفاظت با ابزارهای دیگر ناممکن باشد، علامت‌گذاری مکان خطرناک با نوارهای ممتد زرد و مشکی (یا قرمز و سفید) در زاویه‌ی ۴۵ درجه الزامی است.
- در اطراف گودال‌های باخطر سقوط، نصب دستگاه‌های علامت‌دهنده‌ی چشمک‌زن نیز توصیه می‌شود؛ این دستگاه‌ها باید در زمان خطر احتمالی مجهز به لامپ‌های اضافه و تحت مراقبت خاص باشند.
- در جاهایی که ایجاد کارگاه موقت در داخل معابر لازم باشد، محدوده‌ی کار باید با نوارهای ممتد واضح و قابل‌دید — ترجیحا سفید یا زرد و متناسب با رنگ محیط — علامت‌گذاری شود؛ ابعاد این علامت‌گذاری باید متناسب با مقیاس واقعی موانع و مکان‌های خطر باشد.
- نوارها باید طوری قرار گیرند که فاصله‌ی ایمن بین وسیله‌ی نقلیه و ابزارهای لازم را معلوم کند و محل عبور عابرین را از سواره‌رو تفکیک نماید.
- در جوار کارگاه‌های ساختمانی، راه‌های دائمی محل‌های مسکونی حتی‌الامکان باید با علائم مشابه علامت‌گذاری شوند، مگر آنکه حفاظ مناسب و پیاده‌رو داشته باشند.
- رعایت ضوابط دیگر شهرداری‌ها در کارگاه‌های موقت داخل معابر یا هنگام خط‌کشی خیابان‌ها، به‌شرط عدم مغایرت با این مبحث، الزامی است.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| سه دسته‌ی کلی تابلوهای ایمنی کارگاهی (مقدمه‌ی ۲۰-۶) | کارگاه موقت احداث ساختمان؛ کارگاه موقت ساختمانی/راهسازی؛ کارگاه دائمی صنعتی/موتورخانه |
| نهاد نظارت بر تابلوهای ایمنی کارگاه‌های صنعتی در پایان کار | مهندس ناظر، طبق مبحث دوم |
| مشاوران الزامی برای گروه ۸ و مجتمع‌های بزرگ | مشاوران HSE |
| علامت‌گذاری مکان خطر سقوط/اصابت اجسام | نوارهای ممتد زرد-مشکی یا قرمز-سفید، زاویه‌ی ۴۵ درجه |
| رنگ توصیه‌شده برای نوار محدوده‌ی کارگاه موقت در معابر | ترجیحا سفید یا زرد |
| آیا تابلوی ایمنی جایگزین سایر کنترل‌های خطر است؟ | خیر؛ صرفا مکمل است |
| چه زمانی نصب موقت علامت (به‌جای دائم) مجاز است | وقتی کارگاه یا خطر خود موقت باشد |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: طبق مقدمه‌ی بخش ۲۰-۶، تابلوهای ایمنی الزامی در کارگاه‌ها در چند دسته مورد بررسی قرار می‌گیرند؟
الف) سه دسته: کارگاه موقت احداث، کارگاه موقت ساختمانی/راهسازی، و کارگاه دائمی صنعتی/موتورخانه
ب) دو دسته
ج) پنج دسته
د) فقط یک دسته
پاسخ صحیح: گزینه الف — سه دسته: کارگاه موقت احداث، کارگاه موقت ساختمانی/راهسازی، و کارگاه دائمی صنعتی/موتورخانه
طبق مقدمه‌ی بخش ۲۰-۶، تابلوهای ایمنی الزامی در کارگاه‌ها در سه دسته بررسی می‌شوند: تابلوهای ایمنی کارگاه‌های موقت احداث ساختمان، تابلوهای کارگاه‌های موقت کوتاه‌مدت ساختمانی/راهسازی، و تابلوهای دائمی کارگاه‌های صنعتی/موتورخانه/تأسیسات.
طبق مقدمه‌ی بخش ۲۰-۶، تابلوهای ایمنی الزامی در کارگاه‌ها در سه دسته بررسی می‌شوند: تابلوهای ایمنی کارگاه‌های موقت احداث ساختمان، تابلوهای کارگاه‌های موقت کوتاه‌مدت ساختمانی/راهسازی، و تابلوهای دائمی کارگاه‌های صنعتی/موتورخانه/تأسیسات.
سوال ۲: طبق بند ۲۰-۶-۱-۱، مهندسان ناظر کارگاه‌های صنعتی در پایان کار موظف به چه امری هستند؟
الف) اطمینان از وجود تابلوهای ایمنی الزامی و انعکاس آن در اسناد پایان کار، طبق مبحث دوم
ب) فقط بررسی فاکتورهای خرید
ج) فقط تعیین رنگ نمای ساختمان
د) هیچ مسئولیتی در این خصوص ندارند
پاسخ صحیح: گزینه الف — اطمینان از وجود تابلوهای ایمنی الزامی و انعکاس آن در اسناد پایان کار، طبق مبحث دوم
طبق بند ۲۰-۶-۱-۱، مهندسان ناظر ساختمان کارگاه‌های صنعتی موظف‌اند، طبق مبحث دوم، در پایان کار از وجود تابلوهای ایمنی الزامی اطمینان حاصل نموده و در اسناد پایان کار منعکس نمایند.
طبق بند ۲۰-۶-۱-۱، مهندسان ناظر ساختمان کارگاه‌های صنعتی موظف‌اند، طبق مبحث دوم، در پایان کار از وجود تابلوهای ایمنی الزامی اطمینان حاصل نموده و در اسناد پایان کار منعکس نمایند.
سوال ۳: طبق بند ۲۰-۶-۱-۳، سازندگان ساختمان‌های بلند (گروه ۸) و مجتمع‌های بزرگ تجاری/آموزشی/درمانی/تجمعی موظف به استفاده از چه خدماتی هستند؟
الف) مشاوران HSE
ب) مشاوران حقوقی به‌تنهایی
ج) مشاوران سرمایه‌گذاری
د) هیچ مشاور خاصی الزامی نیست
پاسخ صحیح: گزینه الف — مشاوران HSE
طبق بند ۲۰-۶-۱-۳، این سازندگان موظف به استفاده از خدمات مشاوران HSE و الزام به تأمین ضوابط بهداشت، ایمنی و حفظ محیط زیست از طریق افراد دارای صلاحیت هستند.
طبق بند ۲۰-۶-۱-۳، این سازندگان موظف به استفاده از خدمات مشاوران HSE و الزام به تأمین ضوابط بهداشت، ایمنی و حفظ محیط زیست از طریق افراد دارای صلاحیت هستند.
سوال ۴: طبق بند ۲۰-۶-۱-۱۳، چرا باید از نصب تعداد زیاد علامت تصویری در مجاورت یکدیگر پرهیز کرد؟
الف) چون این علائم زمانی مؤثرند که بتوان آن‌ها را دید و فهمید و انباشتن آن‌ها موجب خطر گمراهی یا بی‌توجهی می‌شود
ب) چون هزینه‌ی ساخت تابلو بالاست
ج) چون قانون تعداد تابلو را در هر ساختمان محدود کرده است
د) هیچ دلیل فنی‌ای ندارد
پاسخ صحیح: گزینه الف — چون این علائم زمانی مؤثرند که بتوان آن‌ها را دید و فهمید و انباشتن آن‌ها موجب خطر گمراهی یا بی‌توجهی می‌شود
طبق این بند، از نصب تعداد زیاد علامت تصویری در مجاورت یکدیگر باید پرهیز شود؛ این علائم زمانی مؤثرند که بتوان آن‌ها را دید و فهمید، و چنانچه تعداد زیادی نزدیک هم نصب شوند، خطر گمراهی یا عدم توجه به پیام‌ها به‌وجود می‌آید.
طبق این بند، از نصب تعداد زیاد علامت تصویری در مجاورت یکدیگر باید پرهیز شود؛ این علائم زمانی مؤثرند که بتوان آن‌ها را دید و فهمید، و چنانچه تعداد زیادی نزدیک هم نصب شوند، خطر گمراهی یا عدم توجه به پیام‌ها به‌وجود می‌آید.
سوال ۵: طبق بند ۲۰-۶-۱-۱۷، ترجیح ادغام علامت تصویری با متن کوتاه چه شرطی برای زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی دارد؟
الف) زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی باید همانند رنگ علائم اصلی باشد
ب) زمینه باید همیشه سفید باشد
ج) زمینه باید همیشه سیاه باشد
د) رنگ زمینه اهمیتی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه الف — زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی باید همانند رنگ علائم اصلی باشد
طبق بند ۲۰-۶-۱-۱۷، برای آسان‌سازی فهم پیام، ترجیح داده می‌شود علامت با یک متن کوتاه به‌صورت زیرنویس تکمیلی ادغام شود؛ زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی باید همانند رنگ علائم اصلی باشد.
طبق بند ۲۰-۶-۱-۱۷، برای آسان‌سازی فهم پیام، ترجیح داده می‌شود علامت با یک متن کوتاه به‌صورت زیرنویس تکمیلی ادغام شود؛ زمینه‌ی رنگی متن تکمیلی باید همانند رنگ علائم اصلی باشد.
سوال ۶: طبق بند ۲۰-۶-۲-۳، محدوده‌ی کار یک کارگاه موقت داخل معابر باید با چه رنگی از نوار، ترجیحا، علامت‌گذاری شود؟
الف) ترجیحا سفید یا زرد، متناسب با رنگ محیط
ب) همیشه فقط رنگ بنفش
ج) همیشه فقط رنگ طلایی
د) رنگ اهمیتی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه الف — ترجیحا سفید یا زرد، متناسب با رنگ محیط
طبق بند ۲۰-۶-۲-۳، محدوده‌ی کار باید با نوارهای ممتد به‌صورت واضح و قابل‌دید، ترجیحا با رنگ سفید یا زرد و با در نظر گرفتن رنگ محیط، علامت‌گذاری شود.
طبق بند ۲۰-۶-۲-۳، محدوده‌ی کار باید با نوارهای ممتد به‌صورت واضح و قابل‌دید، ترجیحا با رنگ سفید یا زرد و با در نظر گرفتن رنگ محیط، علامت‌گذاری شود.
→ فصل ۱۱: تابلوی راهنمای واکنش اضطراری و نقشه‌های راهنمای تخلیه خروجفصل ۱۳: تابلوهای ایمنی دائمی ساختمان کارگاه‌های صنعتی و موتورخانه‌ها ←
سایر فصل‌های مبحث ۲۰
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریف و نحوه کاربردفصل ۳: تابلوهای الزامی برای نصب در تصرف‌های مختلف ساختمان‌هافصل ۴: محدوده و محدودیت‌های مکان نصب علائم و تابلوهافصل ۵: الزامات ساخت، سازه و مصالح تابلوهافصل ۶: الزامات الکتریکی و نگهداری تابلوهافصل ۷: ضوابط کلی استفاده از علائم ایمنی تصویری و علائم ایمنی حریقفصل ۸: ضوابط کلی استفاده از علائم نوری و صوتیفصل ۹: ضوابط کلی استفاده از علائم ایمنی کلامی و با حرکات دستفصل ۱۰: ضوابط علائم تصویری و نوری راه خروجفصل ۱۱: تابلوی راهنمای واکنش اضطراری و نقشه‌های راهنمای تخلیه خروجفصل ۱۳: تابلوهای ایمنی دائمی ساختمان کارگاه‌های صنعتی و موتورخانه‌هافصل ۱۴: ضوابط نصب علائم و برچسب‌های ایمنی بر مخازن و لوله‌های حمل سیالات خطرناکفصل ۱۵: ضوابط کلی، مجوز و انواع تابلوهای مجاز/غیرمجاز در معابر و محوطه‌های بیرونیفصل ۱۶: سطح مجاز و محدوده نصب تابلوهای معابر و محوطه‌های بیرونیفصل ۱۷: مطالب، رنگ، نورپردازی و برخورد با تابلوهای ناهماهنگ در معابر
مباحث مرتبط
مبحث ۲۰: علائم و تابلوهاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی