ضوابط نصب علائم و برچسب‌های ایمنی بر مخازن و لوله‌های حمل سیالات خطرناک — مبحث ۲۰ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۴)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «ضوابط نصب علائم و برچسب‌های ایمنی بر مخازن و لوله‌های حمل سیالات خطرناک» (بند ۲۰-۶-۴) از مبحث بیستم مقررات ملی ساختمان (علائم و تابلوها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۷ سوال دارد.

فهرست مطالب

• علائم روی لوله‌ها: مفهوم و محل درج (۲۰-۶-۴-۱-۱ و ۲)
• شیوه‌ی درج، اندازه‌گذاری و رنگ‌آمیزی لوله‌ها (۲۰-۶-۴-۱-۳ و ۴)
• علائم روی مخازن: سه استاندارد رایج (۲۰-۶-۴-۲)
• علائم ایمنی اضطراری NFPA (۲۰-۶-۴-۲-۱)
• علائم حمل‌ونقل DOT و محیط کار OSHA (۲۰-۶-۴-۲-۲ و ۳)

خلاصه درسنامه

علائم روی لوله‌ها: مفهوم و محل درج (۲۰-۶-۴-۱-۱ و ۲)

• لوله‌های حمل سیالات و گازها در ساختمان و موتورخانه‌های تأسیسات ساختمانی، و مخازن نگهداری گازها/سیالات/مواد خطرناک در کارگاه‌های صنعتی، از موارد خطرساز ساختمان‌ها و کارگاه‌ها هستند و نیازمند نصب علائم و تابلوهای لازم برای ایمن‌سازی محیط‌اند.
• مفهوم علامت (۲۰-۶-۴-۱-۱): بر روی لوله‌های انتقال سیالات باید علائمی منطبق با محتوای لوله و جهت جریان آن (مشخص‌شده با پیکان) نصب شود؛ اگر عامل خطر دما یا فشار سیال باشد، مقدار آن نیز باید درج شود. علامت باید مختصر، ساده و گویا باشد؛ شیرهای مهم و اصلی قطع‌ووصل جریان نیز باید علامت‌گذاری شوند.
• محل درج علائم (۲۰-۶-۴-۱-۲): علائم باید در نزدیکی شیرها، فلنج‌ها، تغییر جهت لوله، انشعاب‌ها و محل عبور لوله از دیوار یا کف (در دو سوی آن) نصب یا نشان داده شود. بر روی لوله‌های مستقیم، علائم باید در فاصله‌ی حداقل ۶ متر و حداکثر ۱۲ متر تکرار شوند؛ در محل‌هایی که لوله بالاتر یا پایین‌تر از خط دید است، نوشته باید پایین‌تر یا بالاتر از محور میانه‌ی لوله قرار گیرد تا قابل‌مشاهده باشد.

شیوه‌ی درج، اندازه‌گذاری و رنگ‌آمیزی لوله‌ها (۲۰-۶-۴-۱-۳ و ۴)

• شیوه‌ی درج (۲۰-۶-۴-۱-۳): حداقل ابعاد علامت و نوشته‌ی ایمنی روی لوله‌ها باید بر اساس جدول شماره‌ی ۵ تعیین شود؛ باید بین رنگ زمینه و نوشته تضاد رنگی وجود داشته باشد؛ می‌توان از شابلون، برچسب یا رنگ استفاده کرد؛ فونت ترافیک با حداقل ارتفاع ۲۰ میلی‌متر توصیه می‌شود؛ برای لوله‌های با قطر کمتر از ۲ سانتی‌متر، شیرها و اتصالات، از پلاک آویزی خوانا و ماندگار استفاده شود.
• جدول شماره‌ی ۵ (حداقل ابعاد بر اساس قطر خارجی لوله با ایزولاسیون): ۲ تا ۳ سانتی‌متر ← حداقل ارتفاع نوشته ۲ سانتی‌متر، حداقل طول علامت رنگی ۲۰ سانتی‌متر؛ ۳ تا ۵ سانتی‌متر ← نوشته ۳ سانتی‌متر، طول ۲۰ سانتی‌متر؛ ۵ تا ۱۵ سانتی‌متر ← نوشته ۴٫۵ سانتی‌متر، طول ۳۰ سانتی‌متر؛ ۱۵ تا ۲۵ سانتی‌متر ← نوشته ۹٫۵ سانتی‌متر، طول ۶۰ سانتی‌متر؛ بیش از ۲۵ سانتی‌متر ← نوشته ۱۴ سانتی‌متر، طول ۸۰ سانتی‌متر.
• ضوابط رنگ‌آمیزی لوله‌ها (۲۰-۶-۴-۱-۴): لوله‌های حاوی سیالات باید بر اساس جدول شماره‌ی ۶ رنگ‌آمیزی شوند — یا کل لوله، یا فقط بخش‌های حاوی علامت (با حداقل طول منطبق با جدول ۵)؛ در صورت غیرقابل‌رنگ‌آمیزی‌بودن (به‌دلیل جنس/عایق)، باید از پلاک آویز یا برچسب ماندگار استفاده شود؛ هرگونه رنگ‌آمیزی روی نوشته‌ها/علائم/برچسب‌های ایمنی لوله‌ها اکیدا ممنوع است. اتصالات/شیرآلات/پوشش لوله‌ها مشمول رنگ‌آمیزی‌اند، اما تکیه‌گاه‌ها و بست‌ها مستثنی‌اند. لوله‌های دماهای بالای ۲۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد باید با رنگ نقره‌ای نسوز رنگ‌آمیزی شوند.
• جدول شماره‌ی ۶ (استاندارد رنگی ایمنی لوله‌ها): سفید بر سبز = آب آشامیدنی/خنک‌کننده/پساب؛ سفید بر آبی = هوای فشرده؛ سفید بر قرمز = سیالات اطفای حریق؛ سفید بر قهوه‌ای = مواد قابل‌احتراق؛ سیاه بر نارنجی = سیالات سمی و خورنده؛ سیاه بر زرد = سیالات قابل‌اشتعال.

علائم روی مخازن: سه استاندارد رایج (۲۰-۶-۴-۲)

• چند نوع علامت متفاوت برای مواد خطرناک روی مخازن وجود دارد که هرکدام هدف بخصوصی دارند و باید در محل مناسب استفاده شوند؛ طبق تبصره، ممکن است بیش از یک علامت بر روی یک مخزن هم‌زمان لازم باشد.
• جدول شماره‌ی ۷ سه استاندارد اصلی را معرفی می‌کند: (۱) علامت ایمنی اضطراری بر اساس NFPA — برای ارائه‌ی اطلاعات به امدادگران در شرایط اضطراری، نصب در بیرون ساختمان/درها؛ (۲) علامت ایمنی حمل‌ونقل بر اساس DOT — برای کارگران حمل‌ونقل و امدادگران، نصب روی وسایط نقلیه‌ی تانکردار/کانتینرها؛ (۳) علامت ایمنی محیط کار بر اساس OSHA — برای کارگران روزمره، نصب روی لوله‌ها/مخازن/کانتینرهای محل کار.

علائم ایمنی اضطراری NFPA (۲۰-۶-۴-۲-۱)

• کاربرد: شناسایی خطرات مواد شیمیایی و تعیین شدت خطرات آن‌ها در شرایط اقدامات اضطراری؛ خطرات بهداشتی، آتش‌سوزی، ناپایداری (واکنش‌پذیری) و خطرات خاص دیگر را نشان می‌دهد؛ در بیرون ساختمان/کارگاه، در معرض دید امدادگران نصب می‌شود.
• شکل و معنا: علامت به‌شکل مربع چرخیده‌ی ۴۵ درجه (روی گوشه) است، با چهار بخش رنگی: قرمز (بالا، هشدار آتش‌سوزی — بر اساس نقطه‌ی اشتعال، از ۰=غیرقابل‌اشتعال تا ۴=اشتعال زیر ۷ درجه‌ی سانتی‌گراد)، آبی (چپ، هشدار بهداشتی، از ۰=معمولی تا ۴=مرگبار)، زرد (راست، ناپایداری، از ۰=پایدار تا ۴=احتمال انفجار)، و سفید (پایین، هشدارهای خاص: W̶=از آب استفاده نکنید، OX=اکسیدکننده، SA=گاز خفه‌کننده، و نمادهای ACID/ALK/COR/سه‌پره‌ی رادیواکتیو).
• اگر ماده‌ای دارای دو یا چند خطر خاص باشد، هشدار خطر مهم‌تر در مربع سفید درج و سایر علائم خطرات مربوطه در خارج از مربع و زیر آن درج می‌شوند.
• چون هدف ارائه‌ی سریع اطلاعات به مأموران امداد است، باید متناسب با شرایط اضطراری، در محلی که امدادگران به ساختمان/کارگاه وارد می‌شوند و در معرض دید آن‌ها نصب شود؛ تخمین درجه‌بندی خطر مواد باید توسط متخصصان و بر اساس برگه‌ی اطلاعات ایمنی مواد (MSDS) صورت گیرد.

علائم حمل‌ونقل DOT و محیط کار OSHA (۲۰-۶-۴-۲-۲ و ۳)

• علائم ایمنی حمل‌ونقل (DOT): بر روی وسایط نقلیه‌ی تانکردار، مخازن قابل‌انتقال، واگن‌های مخزن‌دار و کانتینرهای حاوی بسته‌های خطرناک نصب می‌شوند و اطلاعات خطرات تهدیدکننده‌ی کارگران حمل‌ونقل و امدادگران را ارائه می‌دهند؛ مواد خطرناک بر اساس نوع خطر به ۹ گروه تقسیم می‌شوند: ۱) مواد منفجره، ۲) گازها، ۳) مایعات قابل‌اشتعال، ۴) جامدات قابل‌اشتعال، ۵) اکسیدکننده‌ها و پراکسیدهای آلی، ۶) مواد سمی و عفونی، ۷) مواد رادیواکتیو، ۸) مواد خورنده، ۹) سایر مواد خطرناک؛ این علائم با شماره‌ی شناسایی مواد شیمیایی (UN یا CAS) ترکیب می‌شوند.
• علائم ایمنی محیط کار (OSHA): برای محیط‌های کار (کارگاه، آزمایشگاه و ...) تدوین شده و مخاطب آن کارگران و افرادی‌اند که در کار روزمره با مواد شیمیایی خطرناک سروکار دارند؛ به‌صورت برچسب و تابلو و در برگه‌ی اطلاعات ایمنی مواد استفاده می‌شود؛ جدول شماره‌ی ۹ هشت دسته را معرفی می‌کند: گازها/مایعات قابل‌اشتعال و مشابه، مواد اکسیدکننده، گازهای تحت فشار، مواد منفجره، مواد شدیدا سمی، مواد خورنده، خطر جهش سلولی/سرطان، و خطرناک برای حیات آبزیان — هرکدام با نمادی درون لوزی حاشیه‌ی قرمز.

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۲۰

مباحث مرتبط

مبحث ۲۰: علائم و تابلوهاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی