تعاریف و نحوه کاربرد — مبحث ۲۰ مقررات ملی ساختمان (فصل ۲)

خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «تعاریف و نحوه کاربرد» (بند ۲۰-۲) از مبحث بیستم مقررات ملی ساختمان (علائم و تابلوها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۸ سوال دارد.

فهرست مطالب

• تعاریف پایه و جدول رنگ‌های ایمنی
• علائم تصویری ایمنی و انواع آن
• نقشه‌های راهنمای تخلیه/واکنش اضطراری و علائم مربوط به معلولین
• انواع تابلو بر اساس کاربرد پیام
• انواع تابلو از جهت مصالح/شکل/اتصال و مدت استفاده
• تعاریف اداری، حقوقی و فنی سازه‌ی تابلو
• علائم نورانی، نوری، صوتی، کلامی و با حرکات دست

خلاصه درسنامه

تعاریف پایه و جدول رنگ‌های ایمنی

• تابلو: ابزاری برای پیام‌رسانی تصویری است. ممکن است دارای سازه یا فاقد آن بوده، به ساختمان یا دیوار الصاق شود یا روی زمین، نرده و امثال آن قرار گیرد.
• علائم: پیام‌هایی هستند که با استفاده از رنگ، نوشتار، تصویر، نور، گفتار، صوت و حرکت، پیامی را برای آگاهی مخاطب منتقل می‌کنند.
• علائم ایمنی: علائمی هستند که توسط تابلو، رنگ، علامت نورانی (روشنایی) یا علائم صوتی، ارتباط کلامی یا علائم ناشی از حرکت دست، توصیه‌ها و اطلاعاتی درباره‌ی ایمنی عمومی و بهداشت کار را منتقل می‌کنند و شامل علائم تصویری، نورانی، نوری، صوتی، کلامی و علائم ایمنی با حرکات دست می‌گردند.
• رنگ‌های دارای مفهوم ایمنی (جدول ۱): قرمز = بازدارنده (اعلام خطر: کار خطرناک، ایست، توقف اضطراری، تخلیه) و نیز آگاه‌کننده (تجهیزات آتش‌نشانی)؛ زرد کهربائی = هشداردهنده (مواظب باشید، احتیاط کنید، بیازمائید)؛ آبی = الزام‌کننده و حکم‌کننده (کار یا اقدام خاص مثل استفاده از وسایل حفاظت فردی) و نیز آگاه‌کننده نسبت به راه و امکانات افراد ناتوان جسمی‌حرکتی (فضای پناه)؛ سبز = آگاه‌کننده نسبت به راه و شرایط ایمن (خروجی‌های حریق، راه‌های امدادرسانی، کمک‌های اولیه، بازگشت به حالت عادی).

علائم تصویری ایمنی و انواع آن

• علائم تصویری: علائمی دیداری که با ترکیبی از شکل، رنگ، نوشته، سمبل و نشانه‌ی تصویری، حاوی پیام مشخصی برای مخاطبین هستند.
• علائم تصویری بازدارنده: منع‌کننده‌ی کاری است که احتمال خطر را افزایش می‌دهد یا آن را به‌وجود می‌آورد. خصوصیات اصلی: دایره‌ای شکل، نشانه‌ی تصویری به رنگ سیاه روی زمینه‌ی سفید با حاشیه‌ی دایره و خط مورب قرمز (از چپ به راست) که حداقل ۳۵٪ سطح علامت را بپوشاند. نمونه‌ها: عبور پیاده ممنوع، آتش روشن نکنید، سیگار نکشید، ورود افراد متفرقه ممنوع، آب آشامیدنی نیست، با آب خاموش نکنید.
• علائم تصویری هشداردهنده: احتمال بروز خطر را هشدار داده و لزوم احتیاط در انجام کار را بیان می‌کنند. خصوصیات اصلی: مثلث زردرنگ با حاشیه‌ی مشکی ضخیم. نمونه‌ها: خطر افتادن، خطر، خطر مواد سمی، خطر مواد خورنده، خطر مواد رادیواکتیو، خطر سقوط بار، خطر وسائل نقلیه‌ی صنعتی، خطر برق.
• علائم تصویری الزام‌کننده: الزام و اجبار در کار خاصی را بیان می‌کنند. خصوصیات اصلی: دایره‌ای شکل، نشانه‌ی تصویری سفیدرنگ روی زمینه‌ی آبی (قسمت آبی‌رنگ حداقل ۵۰٪ سطح علامت را بپوشاند). نمونه‌ها: شستن دست‌ها، کلاه ایمنی، عینک ایمنی، دستکش ایمنی، کفش ایمنی، ماسک ایمنی، کمربند ایمنی، محافظ صورت، لباس ایمنی الزامی است.
• علائم تصویری مربوط به خروج اضطراری و کمک‌های اولیه: خصوصیات اصلی: مربع یا مستطیل‌شکل، نشانه‌ی تصویری سفیدرنگ روی زمینه‌ی سبز. شامل علامت خروج اضطراری (کلمه‌ی «خروج» + آدمک در حال دویدن + فلش)، علائم مکمل جهت‌نما (چپ/راست/بالا/پایین)، و علائم کمک‌های اولیه (برانکارد، تلفن اضطراری، علامت مثبت کمک‌های اولیه، دوش اضطراری، شستشوی چشم).
• علائم تصویری مربوط به تجهیزات آتش‌نشانی: خصوصیات اصلی: مربع یا مستطیل‌شکل، نشانه‌ی تصویری سفیدرنگ روی زمینه‌ی قرمز (حداقل ۵۰٪ سطح). شامل علامت صوتی/اعلام حریق، نردبان، شلنگ اطفای حریق، کپسول اطفای حریق، و علائم مکمل جهت‌دار برای دسترسی به این تجهیزات.
• علائم ایمنی مکمل در تراز کف فضاها: علاوه بر تابلوها و علائم نصب‌شده در تراز دید افراد، به‌منظور حرکت نیم‌خیز در شرایط دودگرفتگی فضا، در تراز کف یا نزدیک به آن نصب می‌شوند.

نقشه‌های راهنمای تخلیه/واکنش اضطراری و علائم مربوط به معلولین

• نقشه‌های راهنمای تخلیه‌ی اضطراری در سوانح: تابلوهای مستطیل‌شکلی که با استفاده از نقشه‌ی ساختمان، محل راهه‌ها و دسترس‌های خروج و محل وسائل آتش‌نشانی و فضاهای پناه و محل تجمع امن و بازشوهای امدادرسانی در طبقه و غیره را برای استفاده‌ی متصرفین و بهره‌برداران نشان می‌دهد.
• تابلوها و علائم راهنمای واکنش اضطراری در سوانح: تابلوهای مستطیل‌شکل، حاوی نقشه‌ی خلاصه‌شده‌ی ساختمان و توضیحات ایمنی تکمیلی؛ علاوه بر اطلاعات نقشه‌ی تخلیه، محل شیرهای اصلی گاز و تابلوهای برق و محل اتصال به شیر آب آتش‌نشانی و غیره را برای استفاده‌ی امدادگران مشخص می‌کند.
• علائم مربوط به مکان‌های ایمن برای افراد ناتوان جسمی‌حرکتی: اطلاعاتی درباره‌ی امکانات و تجهیزات مرتبط با ایمنی ناتوانان در بناهای مناسب‌سازی‌شده و فضای پناه آنان ارائه می‌دهند. خصوصیات اصلی: مربع یا مستطیل‌شکل، نشانه‌ی تصویری سفیدرنگ روی زمینه‌ی آبی (حداقل ۵۰٪ سطح) — مانند علامت «فضای پناه» با نماد ویلچر و خط بریل.

انواع تابلو بر اساس کاربرد پیام

• تابلوی معرف کاربری: تابلویی است که علائم آن شامل حروف، اعداد، اشکال، تصاویر، تزئینات، نمادها یا نظایر آن باشد و به‌منظور پیام‌رسانی محیطی درباره‌ی معرفی کاربری در همان ملک یا ساختمان نصب و از معبر عمومی قابل رویت باشد (مانند تابلوی مغازه‌ها و ادارات).
• تابلوی تبلیغاتی: تابلویی است که علائم و پیام آن اشاره به کسب، خدمات یا تسهیلات و تأسیساتی می‌کند که معرف کاربری‌های موجود در محل نصب آن نباشد یا، اگر در آن محل نصب شده، از نظر مسئولین پیامی تبلیغاتی محسوب شود.
• تابلوی انتظامی (ترافیکی): تابلویی است که پیامی را برای تنظیم، هشدار یا راهنمایی عبور و مرور وسائل نقلیه یا مردم، به کمک حروف یا علائم، منتقل می‌کند.
• تابلوی نام ساختمان: تابلویی است دارای پیام معرفی ساختمان که در محل‌های مجاز نصب می‌شود.
• تابلوی راهنما به اماکن و راهنمای مسیرها: تابلویی است که در حریم خیابان‌ها یا سایر فضاهای شهری قرار گرفته و به محل وقوع کاربری، مقصد یا مسیر مناسب برای مراجعه‌ی مردم (سواره یا پیاده) اشاره می‌کند.
• تابلوی اطلاع‌رسانی: تابلویی است حاوی اطلاعات شهری در مقیاس محله، ناحیه یا شهر که در فضاهای شهری پیام‌رسانی می‌کند.

انواع تابلو از جهت مصالح/شکل/اتصال و مدت استفاده

• از جهت مصالح، شکل و اتصال: کتیبه (افقی، منطبق بر دیواره)، طره (عمودی، عمود بر نما)، حجم‌دار (ضخامت بیش از ۲۵ سانتی‌متر)، روی بام، ایستاده (با پایه‌ی مستقل)، روی سایبان، متحرک، قابل حمل، برقی (سیم‌کشی برق دارد)، شیشه‌نویسی، پلاک (تابلوی کوچک با حداکثر مساحت تعیین‌شده)، و پرچم (از مصالح قابل انعطاف مانند پارچه).
• از جهت مدت‌زمان استفاده: تابلوی موقت (برای مدتی محدود، بدون الزام به مصالح مقاوم اما با رعایت نکات ایمنی) و تابلوی دائم (بدون محدودیت زمانی؛ تابلوی دارای جواز زمان‌دار که امکان تمدید دارد نیز دائم محسوب می‌شود).

تعاریف اداری، حقوقی و فنی سازه‌ی تابلو

• سازه‌ی تابلو: وسیله‌ی نگه‌دارنده‌ی سطح علائم تصویری و آگهی آن است. آگهی تابلو: شامل مجموعه‌ی پیام تصویری، رنگ و مطالب آن‌ها.
• مساحت تابلو: اندازه‌ی سطح یکپارچه‌ی درون قاب و علامت تصویری و سازه‌ی اطراف آن؛ در صورت نبود قاب، سطح یکپارچه‌ی آگهی تابلو.
• تابلو و علامت تصویری ناهماهنگ با مقررات: تابلویی است که با این مقررات و ضوابط مصوب دیگر مغایر باشد.
• مسئول تابلو: دارنده‌ی مجوز تابلو، تا زمان برپائی و استفاده و در خاتمه جمع‌آوری آن، مسئول است؛ در نبود نیاز به جواز، مسئولان مؤسسات/نهادهای ذی‌ربط مسئول‌اند؛ در صورت نقل مکان مسئول تابلو، مسئول ساختمان موظف به جمع‌آوری آن است.
• مجوز تابلو: پروانه‌ی نصب تابلو است که پس از انطباق با مشخصات مجاز، توسط نهاد مسئول صادر می‌شود. نهاد مسئول تابلوهای شهری، مدیریت شهری/شهرداری است؛ نظارت بر تابلوهای ایمنی کارگاه‌ها با وزارت تعاون، کار و امور اجتماعی؛ کنترل تابلوهای ساختمان با مهندس ناظر و نهاد صدور پروانه‌ی ساختمانی است.
• مصالح تابلو: تابلوها (به‌استثنای موقت) باید دارای مصالح مجاز و هماهنگ با مبحث پنجم مقررات ملی ساختمان باشند.
• مناطق ویژه: ساختمان، مجموعه یا بخشی از شهر که به‌لحاظ خصوصیت تاریخی، طبیعی یا مدیریت واحد، ممکن است رعایت مقررات محدودکننده‌تر علائم و تابلوها در آن اعمال شود.

علائم نورانی، نوری، صوتی، کلامی و با حرکات دست

• تابلوهای نورانی: تابلوهایی با نورپردازی داخلی که سطح آن‌ها از موادی ساخته شده که نور از آن عبور کرده و پیام واضح می‌شود؛ رنگ، شکل و پیام تابلوی نورانی ایمنی، تابع جدول رنگ‌های ایمنی است.
• علائم نوری: پیام‌های دیداری که با تابش نورهای دارای مفهوم رنگ‌های ایمنی صورت می‌گیرد؛ ممکن است ثابت یا چشمک‌زن (با دور و فرکانس خاص) باشد.
• علائم صوتی ایمنی: پیام‌های شنیداری که با فرکانس ثابت یا متغیر صدا انجام می‌شود (مانند آژیر خطر)؛ برای شنیده‌شدن در فواصل طولانی، فرکانس علامت باید از صدای محیط بالاتر باشد (مثلا ۱۰ دسی‌بل بالاتر)، بدون گوش‌خراشی.
• علائم ایمنی کلامی: پیام‌های ایمنی از‌پیش‌هماهنگ‌شده که توسط انسان یا صدای مصنوعی، زنده یا ضبط‌شده، ارائه می‌شود؛ باید واضح، خلاصه و قابل درک باشد. جدول ۲ شامل یازده کلمه‌ی استاندارد کلامی است: شروع (شروع عملیات)، ایست (قطع موقت عملیات)، پایان (پایان عملیات)، بالا (بالابردن بار)، پایین (پایین‌بردن بار)، جلو، عقب، راست، چپ (جهت حرکت)، خطر (توقف اضطراری)، سریع (برای تسریع حرکت).
• علائم ایمنی با حرکات دست: حرکت یا جابه‌جایی بازوها/دست‌ها، در جاهایی به‌کار می‌رود که فرد در حال انجام کار خطرناک را برای حفظ جان خود و سایرین راهنمایی کند؛ شامل علائم کلی (شروع فرمان، توقف، پایان عملیات)، حرکات عمودی (بالابردن، پائین‌آوردن، فاصله‌ی عمودی)، حرکات افقی (جلو، عقب، راست، چپ، فاصله‌ی افقی)، و علامت خطر (توقف اضطراری با هر دو دست بالا و کف دست رو به جلو).

اعداد و ضوابط کلیدی این فصل

نمونه سوال با پاسخ تشریحی

سایر فصل‌های مبحث ۲۰

مباحث مرتبط

مبحث ۲۰: علائم و تابلوهاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی