الزامات عمومی نورگیری و تهویه — مبحث ۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۱)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «الزامات عمومی نورگیری و تهویه» (بند ۶-۴) از مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۲ سوال دارد.
فهرست مطالب
- اصل کلی نورگیری طبیعی
- اصول کلی تهویه
- کلیات جدول ۴-۶ و شیشه‌ی جایگزین
- جدول ۴-۶ — یادآوری فضای اقامت، اشتغال و آشپزخانه
- جدول ۴-۶ — راهرو، راه‌پله، زیرزمین و توقفگاه
- جدول ۴-۶ — کلاس درس و فضاهای جمعی
- جدول ۴-۶ — فضای اشتغال صنعتی، فروشگاه و محفظه‌ی آفتاب‌گیر
خلاصه درسنامه
اصل کلی نورگیری طبیعی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هر فضایی که الزاما به نور طبیعی نیاز دارد، باید حداقل یک یا چند در/پنجره‌ی شیشه‌ای یا سطح‌نورگذر مشابه داشته باشد که مستقیما رو به معبر عمومی یا فضای باز قرار گیرد (با رعایت ضوابط شهرسازی).
اصول کلی تهویه
- تمام فضاهای مورداستفاده‌ی اشخاص باید به‌طور طبیعی یا مکانیکی تعویض‌هوا شوند. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: استفاده از تعویض‌هوای‌مکانیکی به‌جای طبیعی، فقط در فضاهایی مجاز است که تهویه‌شان لازم بوده، اما ملزم به تهویه‌ی‌طبیعی نشده‌اند — یعنی مکانیکی نمی‌تواند جایگزین فضایی شود که صریحا نیازمند تهویه‌ی‌طبیعی است.
- اگر مکانیکی استفاده شود، باید با روش‌های متعارف مهندسی و طبق مبحث چهاردهم (مقدار‌هوا، هواکش، کانال، فیلتر) باشد. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در سیستم‌های گرمایش/سرمایش، هوای‌برگشت یک واحد‌تصرف نباید از چرخه‌ی‌برگشت‌هوای واحد‌تصرف دیگری تأمین شود (مگر مقررات اختصاصی تصرف خلافش را بگوید).
- فضاهایی که مقررات خاصی ندارند ولی امکان گردوغبار/دود/گاز/بخار در آن‌ها هست، باید به‌طور مجزا و طبق مباحث سوم و چهاردهم تهویه شوند تا خطر سلامتی، حریق یا انفجار پیش نیاید.
کلیات جدول ۴-۶ و شیشه‌ی جایگزین
- حداقل سطوح نورگذر و بازشوهای الزامی برای فضاهای مختلف، طبق جدول ۴-۶ محاسبه می‌شود؛ همین جدول حداقل اندازه‌های الزامی فضاها را هم دربردارد (بسیاری از این اعداد در فصل‌های پیشین، برای همان فضای خاص، به‌تفصیل آمد).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر از شیشه‌ی‌مات، آجرشیشه‌ای یا پلاستیک با ضریب‌نورگذر کمتر از شیشه‌ی‌شفاف استفاده شود، باید سطحی که نور معادل را تأمین کند، جایگزین شود (یعنی سطحش باید بزرگ‌تر شود تا همان مقدار نور را برساند).
- تعیین دقیق این سطوح، با توجه به نوع تصرف، ویژگی‌های مکانی/جغرافیایی/اقلیمی و الزامات ایمنی، باید طبق روش‌های مندرج در مباحث سوم، چهاردهم، هجدهم و نوزدهم انجام شود.
جدول ۴-۶ — یادآوری فضای اقامت، اشتغال و آشپزخانه
- طبق جدول: فضای اقامت اصلی واحد مسکونی → نسبت تهویه ۱:۱۶، نورگذر ۱:۸ (چند‌دیواره/فاصله‌ی کم) یا ۱:۷ (تک‌دیواره/فاصله>۴٫۵م)، ارتفاع حداقل ۲٫۶۰ متر، سطح حداقل ۱۲ مترمربع، عرض حداقل ۲٫۷۰ متر. فضای اقامت دیگر → همان نسبت‌ها، ارتفاع حداقل ۲٫۴۰ متر، سطح حداقل ۶٫۵ مترمربع، عرض حداقل ۲٫۱۵ متر.
- آشپزخانه‌ی مسکونی → نسبت تهویه/نورگذر ۱:۱۶ و ۱:۸، ارتفاع حداقل ۲٫۴۰ متر، سطح حداقل ۵٫۵ مترمربع، عرض حداقل ۱٫۸۰ متر. اتاق اقامت+پخت+غذا → سطح حداقل ۲۰ مترمربع، عرض حداقل ۳ متر (مطابق آنچه در فصل ۶ گذشت).
جدول ۴-۶ — راهرو، راه‌پله، زیرزمین و توقفگاه
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: طبق جدول، حداقل سطح‌بازشوی‌تهویه‌ی راهروهای عمومی و دسترسی‌های خروج ۰٫۹۰ مترمربع است (این عدد تهویه، جدا از عدد نورگذر ۱٫۸۰ مترمربعی است که در فصل ۵ گذشت). راه‌پله‌ها هم نسبت تهویه‌ی ۱:۱۶ و نورگذر ۱:۸ دارند.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: نسبت سطح‌نورگذر زیرزمین‌ها (پنجره در یک دیوار، فاصله‌ی بیش از ۴٫۵ متر) ۱:۲۵ است — و نسبت‌تهویه‌اش «بسته به نوع استفاده» تعیین می‌شود. توقفگاه سواره‌ی کوچک: تهویه ۱:۲۵، نورگذر ۱:۲۰، ارتفاع حداقل ۲٫۲۰ متر. توقفگاه متوسط‌وبزرگ: تهویه ۱:۲۵، نورگذر ۱:۸، ارتفاع حداقل ۲٫۴۰ متر.
جدول ۴-۶ — کلاس درس و فضاهای جمعی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: کلاس‌های درس تا متوسطه (بالای ۲۰ نفر) نسبت‌تهویه‌ی ۱:۱۲ و نسبت‌نورگذر ۱:۵ دارند — هر دو نسبت به‌مراتب سخت‌گیرانه‌تر از فضای اقامت معمولی (۱:۱۶ و ۱:۸)؛ ارتفاع حداقلشان هم ۳٫۰۰ متر است.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: فضاهای جمعی (بالای ۲۰ نفر) هم حداقل ارتفاع ۳٫۰۰ متر دارند؛ نسبت‌تهویه‌شان «بسته به نوع استفاده» و نسبت‌نورگذرشان ۱:۸ است.
جدول ۴-۶ — فضای اشتغال صنعتی، فروشگاه و محفظه‌ی آفتاب‌گیر
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: فضای اشتغال صنعتی نسبت‌تهویه‌ی ۱:۱۲ دارد (سخت‌گیرانه‌تر از فضای اشتغال اداری/تجاری معمولی که ۱:۱۶ است)؛ نورگذرش تابع مقررات خاص نوع کار است. فروشگاه‌ها: نورگذر ۱:۸، ارتفاع حداقل ۲٫۴۰ متر؛ تهویه بسته‌به‌اندازه‌ونوع‌استفاده تعیین می‌شود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: فضاهای نورگیر از محفظه‌ی آفتاب‌گیر، نسبت سطح‌شیشه به سطح‌کف ۱:۴ دارند — که تقریبا دوبرابر سخت‌گیرانه‌تر نسبت عادی ۱:۸ است (چون نور عبوری از محفظه، پیش از رسیدن به فضای اصلی، تضعیف می‌شود).
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| اصل نورگیری الزامی | در/پنجره‌ی‌شیشه‌ای مستقیم رو به معبر/فضای باز |
| قاعده‌ی شیشه‌ی‌مات/جایگزین | سطح معادل نور شیشه‌ی‌شفاف باید جایگزین شود |
| ارتفاع حداقل کلاس‌درس (>۲۰نفر) | ۳٫۰۰ متر | تهویه ۱:۱۲ | نورگذر ۱:۵ |
| ارتفاع حداقل فضای‌جمعی (>۲۰نفر) | ۳٫۰۰ متر |
| سطح‌بازشوی‌تهویه‌ی راهرو (جدول) | ۰٫۹۰ مترمربع |
| نورگذر زیرزمین (پنجره‌ی تک‌دیواره) | ۱:۲۵ |
| تهویه‌ی فضای‌اشتغال صنعتی | ۱:۱۲ |
| نورگذر فضای نورگیر از محفظه‌ی‌آفتاب‌گیر | ۱:۴ |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: هر فضایی که الزاما به نور طبیعی نیاز دارد، طبق این مقررات، چه چیزی باید داشته باشد؟
الف) حداقل یک در/پنجره‌ی شیشه‌ای یا سطح نورگذر مشابه، مستقیما رو به معبر عمومی یا فضای باز
ب) فقط نور مصنوعی کافی
ج) حداقل دو پنجره در هر دیوار
د) فقط نورگیر سقفی
پاسخ صحیح: گزینه الف — حداقل یک در/پنجره‌ی شیشه‌ای یا سطح نورگذر مشابه، مستقیما رو به معبر عمومی یا فضای باز
هر فضایی که الزاما به نور طبیعی نیاز دارد، باید حداقل دارای یک یا چند در و پنجره‌ی شیشه‌ای یا سطوح نورگذر مشابه باشد که به‌طور مستقیم رو به معبر عمومی یا فضای باز قرار گیرد.
هر فضایی که الزاما به نور طبیعی نیاز دارد، باید حداقل دارای یک یا چند در و پنجره‌ی شیشه‌ای یا سطوح نورگذر مشابه باشد که به‌طور مستقیم رو به معبر عمومی یا فضای باز قرار گیرد.
سوال ۲: در سیستم‌های گرمایش یا سرمایش، هوای‌برگشت یک واحد‌تصرف نباید از کجا تأمین شود؟
الف) فضای باز
ب) کانال‌مستقل همان واحد
ج) چرخه‌ی‌برگشت‌هوای واحد‌تصرف دیگر
د) دستگاه تهویه‌ی‌مکانیکی مستقل
پاسخ صحیح: گزینه ج — چرخه‌ی‌برگشت‌هوای واحد‌تصرف دیگر
در سیستم‌های گرمایش یا سرمایش، هوای‌برگشت یک واحد‌تصرف نباید از طریق چرخه‌ی‌برگشت‌هوای واحد‌تصرف دیگر تأمین شود، مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف‌ها به‌گونه‌ی دیگری تعیین کرده باشد.
در سیستم‌های گرمایش یا سرمایش، هوای‌برگشت یک واحد‌تصرف نباید از طریق چرخه‌ی‌برگشت‌هوای واحد‌تصرف دیگر تأمین شود، مگر آنکه مقررات اختصاصی تصرف‌ها به‌گونه‌ی دیگری تعیین کرده باشد.
سوال ۳: طبق جدول ۴-۶، حداقل ارتفاع الزامی کلاس‌های‌درس تا متوسطه (بالای ۲۰ نفر) چقدر است؟
الف) ۳٫۰۰ متر
ب) ۲٫۴۰ متر
ج) ۲٫۶۰ متر
د) ۲٫۱۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۳٫۰۰ متر
طبق جدول ۴-۶، کلاس‌های‌درس تا متوسطه با بیش از ۲۰ نفر، حداقل ارتفاع ۳٫۰۰ متر دارند.
طبق جدول ۴-۶، کلاس‌های‌درس تا متوسطه با بیش از ۲۰ نفر، حداقل ارتفاع ۳٫۰۰ متر دارند.
سوال ۴: طبق جدول ۴-۶، حداقل ارتفاع الزامی فضاهای جمعی (بالای ۲۰ نفر) چقدر است؟
الف) ۲٫۴۰ متر
ب) ۲٫۶۰ متر
ج) ۳٫۰۰ متر
د) ۲٫۱۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۳٫۰۰ متر
طبق جدول ۴-۶، فضاهای جمعی بالای ۲۰ نفر، مانند کلاس‌های‌درس، حداقل ارتفاع ۳٫۰۰ متر دارند.
طبق جدول ۴-۶، فضاهای جمعی بالای ۲۰ نفر، مانند کلاس‌های‌درس، حداقل ارتفاع ۳٫۰۰ متر دارند.
سوال ۵: طبق جدول ۴-۶، سطح‌شیشه‌ی فضاهای نورگیر از محفظه‌ی‌آفتاب‌گیر، نسبت به سطح‌کف، چقدر است؟
الف) ۱:۴
ب) ۱:۷
ج) ۱:۸
د) ۱:۱۶
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۱:۴
طبق جدول ۴-۶، فضاهای نورگیر از محفظه‌ی‌آفتاب‌گیر، نسبت سطح‌شیشه به سطح‌کف ۱:۴ دارند.
طبق جدول ۴-۶، فضاهای نورگیر از محفظه‌ی‌آفتاب‌گیر، نسبت سطح‌شیشه به سطح‌کف ۱:۴ دارند.
سوال ۶: طبق جدول ۴-۶، فضای اشتغال صنعتی چه نسبت‌تهویه‌ای (سطح‌بازشو به سطح‌کف) دارد؟
الف) ۱:۸
ب) ۱:۱۶
ج) ۱:۱۲
د) ۱:۲۵
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۱:۱۲
طبق جدول ۴-۶، فضای اشتغال صنعتی نسبت‌تهویه‌ی ۱:۱۲ دارد — سخت‌گیرانه‌تر از فضای اشتغال اداری/تجاری معمولی (۱:۱۶).
طبق جدول ۴-۶، فضای اشتغال صنعتی نسبت‌تهویه‌ی ۱:۱۲ دارد — سخت‌گیرانه‌تر از فضای اشتغال اداری/تجاری معمولی (۱:۱۶).
سایر فصل‌های مبحث ۴
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریففصل ۳: دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌هافصل ۴: مقررات کلیفصل ۵: فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترسفصل ۶: فضاهای اقامت، اقامت چندمنظوره و اشتغالفصل ۷: فضاهای آشپزخانه و فضاهای بهداشتیفصل ۸: فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیریفصل ۹: توقفگاه خودروفصل ۱۰: انبارها، تأسیسات و سایر مشاعاتفصل ۱۲: مقررات اختصاصی تصرف‌هافصل ۱۳: مقررات خاص ساختمان‌های بلند (گروه ۸)فصل ۱۴: دیوار، کف/سقف، نازک‌کاری و سقف‌کاذبفصل ۱۵: بام مسطح/شیب‌دار، سقف نورگذر و درودپنجرهفصل ۱۶: حفاظ/جان‌پناه/میله‌ی‌دستگرد، آب‌بندی و دودکشفصل ۱۷: ایمنی/امنیت/امدادرسانی و تأسیسات تکمیلیفصل ۱۸: پیوست حفاظتی-انتظامی: کلیات و تعاریففصل ۱۹: ساخت/هم‌جواری/نما و فضاهای ارتباط‌ودسترسفصل ۲۰: تأسیسات، آسانسور، انباری، توقفگاه و نگهبانیفصل ۲۱: مقررات اختصاصی: آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداریفصل ۲۲: مقررات اختصاصی: صنعتی، درمانی، کسبی/تجاری، مخاطره‌آمیزفصل ۲۳: مقررات اختصاصی تصرف مسکونی/اقامتی
مباحث مرتبط
مبحث ۴: الزامات عمومی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی