فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیری — مبحث ۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۸)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیری» (بند ۷،۸،۹-۵-۴) از مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- الزامات کلی فضاهای نیمه‌باز، بالکن و بالکن کم‌عرض
- ایوان
- الزامات کلی فضاهای باز و حیاط‌ها
- حیاط خلوت و پاسیو — اندازه‌های پایه
- حیاط خلوت و پاسیو — قواعد درصدی و فاصله
- گودال‌باغچه
- مجرای‌خارجی نور و هوا و محفظه‌ی آفتاب‌گیر
خلاصه درسنامه
الزامات کلی فضاهای نیمه‌باز، بالکن و بالکن کم‌عرض
- فضاهای نیمه‌باز باید با این قسمت و مقررات اختصاصی هر تصرف منطبق باشند. جمع‌آوری و هدایت آب‌بارانوبرف (با شیب‌بندی و کف‌شو/ناودان) الزامی است؛ تخلیه‌ی این آب‌ها به سطح معابر عمومی مجاز نیست.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر کف فضای نیمه‌باز در ارتفاع بیش از ۰٫۷۰ متر از تراز زمین/فضای باز مجاور باشد، تعبیه‌ی جان‌پناه به ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر الزامی است. تبدیل ایوان/بالکن به محفظه‌ی‌آفتاب‌گیر فقط با مجوز شهرداری مجاز است.
- حداکثر پیش‌آمدگی بالکن طبق الزامات بند ۴-۴-۵ تعیین می‌شود (فصل ۴). ⚠️ نکته‌ی کلیدی: بالکن کم‌عرض معمولا برای کاهش خطر در سوانح استفاده می‌شود — به‌عنوان مسیر خروج از بازشوی امدادرسانی در جوار معبر شهری یا حیاط ساختمان.
ایوان
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر نورگیری یک فضا از طریق پنجره‌ی واقع در ایوان باشد، سطح باز نمای ایوان (مقابل پنجره، در هر طبقه) نباید کمتر از یک‌چهارم سطح کف سرپوشیده به‌علاوه‌ی دوبرابر سطح نورگذر الزامی فضای سکونت مجاور باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: عرض (عمق) ایوان نباید بیش از دوبرابر طول (نمای) آن باشد — این تناسب مانع از ساخت ایوان بیش‌ازحد عمیق و کم‌نورگذر می‌شود.
الزامات کلی فضاهای باز و حیاط‌ها
- کف همه‌ی فضاهای باز باید شیب‌بندی مناسب و سیستم دفع‌آب‌سطحی داشته باشد. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: فضای باز مجاور معبر عمومی باید با دیوار، نرده یا حصار فضای‌سبز از معبر جدا شود؛ دیوارهای جانبی حیاط‌های درمعرض‌دید باید ایمن، بهداشتی و بادوام نماسازی شوند.
- در ساختمان‌های دارای بیش از یک واحد تصرف، دسترسی به حیاط بیرونی باید برای همه‌ی ساکنان، به‌صورت راهرو یا پلکان مستقل از واحدها، فراهم باشد.
حیاط خلوت و پاسیو — اندازه‌های پایه
- در ساختمان‌های گروه ۴ و ۶، اگر حیاط‌خلوت به معبر اصلی راه نداشته باشد و جایگاه‌امدادرسانی تصرف‌ها در آن باشد، دسترسی مستقل طبق بند ۴-۹-۱۲-۸ الزامی است. مسقف‌کردن پاسیو با مصالح شفاف نیازمند بازشوی کافی برای تهویه است. اگر طبقات زیرین (زیرزمین/همکف) توقفگاه باشد، پاسیوهای نورگیر اقامت/اشتغال نباید تا فضای توقفگاه ادامه یابند (مگر کاملا دوربندی شوند).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵، حیاط‌خلوت/پاسیوی نورگیر فضای اقامت/اشتغال باید حداقل ۱۲ مترمربع مساحت با حداقل ۳ متر عرض داشته باشد؛ اگر فقط برای نورگیری آشپزخانه یا انبار باشد، حداقل ۶ مترمربع با حداقل ۲ متر عرض کافی است.
حیاط خلوت و پاسیو — قواعد درصدی و فاصله
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در زمین‌های گروه ۱ تا ۵ با مساحت کمتر از ۲۰۰ مترمربع، مساحت‌الزامی حیاط‌خلوت/پاسیو، حداقل ۶٪ مساحت زمین برای نورگیری اقامت/اشتغال، و حداقل ۳٪ برای نورگیری آشپزخانه است. عرض‌الزامی هم بر اساس مساحت زمین فرق دارد: زمین ۲۰۰ مترمربع و بزرگ‌تر → حداقل ۳ متر عرض؛ زمین کوچک‌تر → حداقل ۲ متر.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر فضاهایی از دو تصرف مستقل از یک حیاط‌خلوت/پاسیو نور و هوا بگیرند، فاصله‌ی دیوارهای پنجره‌های مقابل آن‌ها نباید در هیچ شرایطی کمتر از ۳ متر باشد. در ساختمان‌های گروه ۶ و ۷، اندازه‌ی پاسیو با افزایش طبقات باید متناسب افزایش یابد؛ در گروه ۸ تابع مقررات خاص بلندمرتبه است.
گودال‌باغچه
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: گودال‌باغچه‌ای که برای تأمین نور/تهویه‌ی فضای سکونت/اشتغال در زیرزمین استفاده می‌شود، باید حداقل ۲۰ مترمربع مساحت و حداقل ۴٫۵ متر عرض داشته باشد. برای سایر فضاها، ابعادش باید طبق نیاز همان فضا و مقررات پاسیو/حیاط‌خلوت تعیین شود.
- معیار تشخیص: همه‌ی نقاط کف گودال‌باغچه باید، توسط مخروط فرضی زاویه‌ی‌رأس ۴۵ درجه، مستقیما از گشودگی آسمان برخوردار باشند. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: مسقف‌کردن گودال‌باغچه در هیچ شرایطی مجاز نیست؛ کفش باید تمهیدات دفع‌نزولات و دسترسی نظافت داشته باشد.
مجرای‌خارجی نور و هوا و محفظه‌ی آفتاب‌گیر
- فضاها/عناصر واسط نورگیری باید دسترسی نظافت داشته و بدنه‌شان با مصالح مقاوم در برابر شرایط بیرونی پوشیده شود. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: مجرای‌خارجی‌نورهوا فقط برای همان هدف مجاز است (نه مقصد دیگر)، و باید حداقل ۱٫۵۰ متر عرض داشته باشد؛ در محاسبه‌ی سطح‌نورگیر، فقط ارتفاع ۰٫۹۰ متر از سطح‌نورگذر/بازشو در زیر تراز زمین به‌حساب می‌آید. اگر عبور افراد/وسایل‌نقلیه ممکن باشد، سطح‌فوقانی باید هم‌سطح زمین و با شبکه‌ی‌فلزی‌مستحکم محافظت شود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی — محفظه‌ی آفتاب‌گیر: حداقل ۶۰٪ سطح داخلی دیوارهایش باید شیشه‌ی شفاف باشد؛ حداقل ۵۰٪ سطح‌شیشه هم باید بازشو باشد. سطح‌شیشه‌ی محفظه نباید از یک‌چهارم سطح کف محفظه به‌علاوه‌ی دوبرابر سطح‌نورگذر الزامی فضای‌متصل کمتر باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پنجره‌ی فضای بهداشتی و آشپزخانه نباید به محفظه‌ی آفتاب‌گیر باز شود؛ نصب تأسیسات گرمایشی/سرمایشی سوخت‌دار در آن ممنوع است (مگر با هوای‌تازه‌ی مستقیم و دودکش استاندارد). نور/تهویه‌ی محفظه هم نباید از فضای سرپوشیده‌ی دیگری تأمین شود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| آستانه‌ی الزام جان‌پناه فضای نیمه‌باز | ارتفاع کف > ۰٫۷۰ متر → جان‌پناه حداقل ۱٫۱۰ متر |
| فرمول نورگیری ایوان | سطح‌بازنما ≥ ¼ کف‌سرپوشیده + ۲× نورگذر‌الزامی |
| نسبت عمق/طول ایوان | عمق ≤ ۲ × طول (نما) |
| حیاط‌خلوت/پاسیو، گروه۱-۵ (اقامت/اشتغال) | حداقل ۱۲م² با ۳م عرض |
| حیاط‌خلوت/پاسیو، گروه۱-۵ (فقط آشپزخانه/انبار) | حداقل ۶م² با ۲م عرض |
| درصد‌الزامی در زمین<۲۰۰م² | ۶٪ (اقامت/اشتغال) | ۳٪ (آشپزخانه) |
| حداقل اندازه‌ی گودال‌باغچه | ۲۰ مترمربع با ۴٫۵ متر عرض |
| محفظه‌ی آفتاب‌گیر | دیوارها ≥۶۰٪ شیشه | ≥۵۰٪ از شیشه بازشو |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: اگر کف فضای نیمه‌باز، بیش از چند متر از تراز زمین یا فضای باز مجاور قرار گیرد، تعبیه‌ی جان‌پناه الزامی است؟
الف) ۰٫۷۰ متر
ب) ۰٫۵۰ متر
ج) ۱ متر
د) ۱٫۵۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۰٫۷۰ متر
در صورتی‌که کف فضای نیمه‌باز ساختمان در ارتفاعی بیش از ۰٫۷۰ متر از تراز زمین یا فضای باز مجاور قرار گیرد، تعبیه‌ی جان‌پناه به ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر الزامی است.
در صورتی‌که کف فضای نیمه‌باز ساختمان در ارتفاعی بیش از ۰٫۷۰ متر از تراز زمین یا فضای باز مجاور قرار گیرد، تعبیه‌ی جان‌پناه به ارتفاع حداقل ۱٫۱۰ متر الزامی است.
سوال ۲: عرض (عمق) ایوان، نسبت به طول (نمای) آن، چه محدودیتی دارد؟
الف) باید حداقل برابر طولش باشد
ب) باید حداقل دوبرابر طولش باشد
ج) نباید بیش از دوبرابر طولش (نمایش) باشد
د) هیچ محدودیتی ندارد
پاسخ صحیح: گزینه ج — نباید بیش از دوبرابر طولش (نمایش) باشد
عرض (عمق) ایوان نباید بیشتر از دوبرابر طول (نمای) آن باشد.
عرض (عمق) ایوان نباید بیشتر از دوبرابر طول (نمای) آن باشد.
سوال ۳: در ساختمان‌های گروه ۴ و ۶، اگر حیاط‌خلوت به معبر اصلی راه نداشته باشد و جایگاه امدادرسانی تصرف‌ها در آن باشد، چه الزامی وجود دارد؟
الف) دسترسی مستقل به آن باید طبق بند ۴-۹-۱۲-۸ تأمین شود
ب) حیاط‌خلوت باید کاملا حذف شود
ج) هیچ الزامی وجود ندارد
د) باید مسقف شود
پاسخ صحیح: گزینه الف — دسترسی مستقل به آن باید طبق بند ۴-۹-۱۲-۸ تأمین شود
در ساختمان‌های گروه‌های ۴ و ۶، درصورتی‌که حیاط‌خلوت به معبر اصلی راه نداشته باشد و جایگاه‌های امدادرسانی تصرف‌ها در آن باشد، دسترسی به آن باید از طریق دسترسی مستقلی طبق بند ۴-۹-۱۲-۸ تأمین شود.
در ساختمان‌های گروه‌های ۴ و ۶، درصورتی‌که حیاط‌خلوت به معبر اصلی راه نداشته باشد و جایگاه‌های امدادرسانی تصرف‌ها در آن باشد، دسترسی به آن باید از طریق دسترسی مستقلی طبق بند ۴-۹-۱۲-۸ تأمین شود.
سوال ۴: در زمین‌های گروه ۱ تا ۵ با مساحت کمتر از ۲۰۰ مترمربع، مساحت‌الزامی حیاط‌خلوت/پاسیو برای نورگیری فضای اقامت/اشتغال، چند درصد مساحت زمین است؟
الف) ۳٪
ب) ۴٪
ج) ۵٪
د) ۶٪
پاسخ صحیح: گزینه د — ۶٪
در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵ واقع در زمین‌های کمتر از ۲۰۰ مترمربع، مساحت‌الزامی حیاط‌خلوت یا پاسیو برای نورگیری فضای اقامت یا اشتغال، حداقل ۶٪ مساحت زمین است (برای آشپزخانه ۳٪ کافی است).
در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۵ واقع در زمین‌های کمتر از ۲۰۰ مترمربع، مساحت‌الزامی حیاط‌خلوت یا پاسیو برای نورگیری فضای اقامت یا اشتغال، حداقل ۶٪ مساحت زمین است (برای آشپزخانه ۳٪ کافی است).
سوال ۵: حداقل مساحت و عرض گودال‌باغچه‌ای که برای تأمین نور و تهویه‌ی فضای اقامت/اشتغال زیرزمین استفاده می‌شود، چقدر است؟
الف) ۱۲ مترمربع با ۳ متر عرض
ب) ۲۰ مترمربع با ۴٫۵ متر عرض
ج) ۶ مترمربع با ۲ متر عرض
د) ۳۰ مترمربع با ۶ متر عرض
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۲۰ مترمربع با ۴٫۵ متر عرض
حیاط‌های داخلی محصور به‌صورت گودال‌باغچه، اگر برای تأمین نور و تهویه‌ی فضاهای سکونت و اشتغال در زیرزمین استفاده شوند، باید دارای حداقل ۲۰ مترمربع مساحت و حداقل ۴٫۵ متر عرض باشند.
حیاط‌های داخلی محصور به‌صورت گودال‌باغچه، اگر برای تأمین نور و تهویه‌ی فضاهای سکونت و اشتغال در زیرزمین استفاده شوند، باید دارای حداقل ۲۰ مترمربع مساحت و حداقل ۴٫۵ متر عرض باشند.
سوال ۶: مجراهای خارجی نور و هوا باید حداقل چه عرضی داشته باشند؟
الف) ۰٫۹۰ متر
ب) ۱ متر
ج) ۱٫۲۰ متر
د) ۱٫۵۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه د — ۱٫۵۰ متر
مجراهای خارجی نور و هوا باید حداقل ۱٫۵۰ متر عرض داشته باشند و با ارتفاع لازم در کنار دیوار خارجی، در حیاط‌ها پیش‌بینی شوند.
مجراهای خارجی نور و هوا باید حداقل ۱٫۵۰ متر عرض داشته باشند و با ارتفاع لازم در کنار دیوار خارجی، در حیاط‌ها پیش‌بینی شوند.
سایر فصل‌های مبحث ۴
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریففصل ۳: دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌هافصل ۴: مقررات کلیفصل ۵: فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترسفصل ۶: فضاهای اقامت، اقامت چندمنظوره و اشتغالفصل ۷: فضاهای آشپزخانه و فضاهای بهداشتیفصل ۹: توقفگاه خودروفصل ۱۰: انبارها، تأسیسات و سایر مشاعاتفصل ۱۱: الزامات عمومی نورگیری و تهویهفصل ۱۲: مقررات اختصاصی تصرف‌هافصل ۱۳: مقررات خاص ساختمان‌های بلند (گروه ۸)فصل ۱۴: دیوار، کف/سقف، نازک‌کاری و سقف‌کاذبفصل ۱۵: بام مسطح/شیب‌دار، سقف نورگذر و درودپنجرهفصل ۱۶: حفاظ/جان‌پناه/میله‌ی‌دستگرد، آب‌بندی و دودکشفصل ۱۷: ایمنی/امنیت/امدادرسانی و تأسیسات تکمیلیفصل ۱۸: پیوست حفاظتی-انتظامی: کلیات و تعاریففصل ۱۹: ساخت/هم‌جواری/نما و فضاهای ارتباط‌ودسترسفصل ۲۰: تأسیسات، آسانسور، انباری، توقفگاه و نگهبانیفصل ۲۱: مقررات اختصاصی: آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداریفصل ۲۲: مقررات اختصاصی: صنعتی، درمانی، کسبی/تجاری، مخاطره‌آمیزفصل ۲۳: مقررات اختصاصی تصرف مسکونی/اقامتی
مباحث مرتبط
مبحث ۴: الزامات عمومی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی