دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌ها — مبحث ۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۳)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌ها» (بند ۳-۴) از مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- دسته‌بندی کلی فضاها
- تصرف‌های مسکونی/اقامتی (م) و آموزشی/فرهنگی (آ)
- تصرف‌های درمانی/مراقبتی (د)
- تصرف‌های تجمعی (ت)
- تصرف‌های حرفه‌ای/اداری (ح) و کسبی/تجاری (ک)
- تصرف‌های صنعتی (ص)، انباری (ن)، مخاطره‌آمیز (خ) و متفرقه (ف)
- دسته‌بندی ساختمان‌ها بر اساس طبقات و استقرار
خلاصه درسنامه
دسته‌بندی کلی فضاها
- فضاها کوچک‌ترین واحد تقسیم‌بندی ساختمان‌اند: فضای اقامت، فضای اشتغال، فضای پخت‌وآشپزخانه، فضای بهداشتی، فضاهای باز و نیمه‌باز و مانند آن (تعریف دقیق هرکدام در فصل پیش گذشت).
- «تصرف» یک لایه‌ی بالاتر فضاست: نوع کارکرد کلی بنا یا بخشی از آن. این مبحث تصرف‌ها را در ۱۰ گروه با حروف اختصاری م، آ، د، ت، ح، ک، ص، ن، خ و ف دسته‌بندی کرده است.
تصرف‌های مسکونی/اقامتی (م) و آموزشی/فرهنگی (آ)
- تصرف مسکونی/اقامتی به ۴ گروه تقسیم می‌شود: م-۱ اقامت موقت (کمتر از یک ماه — مسافرخانه، هتل، متل)؛ م-۲ اقامت دائم بیش از دو واحد (آپارتمان، خوابگاه، اقامتگاه سازمانی)؛ م-۳ مراقبت شبانه‌روزی از ۶ تا ۱۶ نفر؛ م-۴ ساختمان حداکثر ۳ طبقه برای یک یا دو خانوار با اقامت دائم.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تصرف م-۴ هنوز مقررات اختصاصی مستقل ندارد — تا تدوین و ابلاغ آن، باید از مقررات گروه م-۲ تبعیت شود.
- تصرف آموزشی/فرهنگی (آ): اجتماع حداقل ۶ نفر برای آموزش ابتدایی/متوسطه، یا آموزش/مراقبت بیش از ۵ نفر با سن ۳ تا ۱۸ سال برای بخشی از شبانه‌روز. آموزش بالاتر از دبیرستان (دانشگاه) در این گروه نیست — جزو تصرف حرفه‌ای/اداری (ح) محسوب می‌شود.
تصرف‌های درمانی/مراقبتی (د)
- شامل افرادی که به‌سبب بیماری، معلولیت، کهولت یا محدودیت آزادی (مجازات/بازپروری) تحت مراقبت یا نظارت‌اند. به ۴ گروه تقسیم می‌شود.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: د-۱ = مراقبت شبانه‌روزی بیش از ۱۶ نفر در محیطی مسکونی‌گونه که خود متصرفان می‌توانند در وضعیت اضطراری بدون کمک فیزیکی کارکنان واکنش نشان دهند (مثلا مراکز ترک اعتیاد). د-۲ = خدمات شبانه‌روزی پزشکی/جراحی/پرستاری برای بیش از ۵ نفر که ممکن است قادر به مراقبت از خود نباشند (بیمارستان، شیرخوارگاه).
- د-۳ = نگهداری بیش از ۵ نفر با آزادی محدودشده به دلایل امنیتی (زندان، بازداشتگاه). د-۴ = مراقبت روزانه (کمتر از ۲۴ ساعت) از بیش از ۵ نفر توسط افرادی غیر از والدین/خویشاوندان (مهدکودک).
تصرف‌های تجمعی (ت)
- برای گردهمایی اجتماعی/مذهبی، جشن، غذاخوردن یا انتظار در پایانه. پنج گروه: ت-۱ نمایشی/تصاویر متحرک با تماشاچی (سینما، تئاتر)؛ ت-۲ صرف غذا/نوشیدنی (رستوران، تریا)؛ ت-۳ نیایش/جشن/سرگرمی یا هرآنچه در ت-۱،۲،۴،۵ نگنجد (مسجد، کتابخانه، دادگاه، باشگاه ورزشی بدون تماشاچی)؛ ت-۴ فعالیت ورزشی سرپوشیده با تماشاچی (استادیوم‌های سرپوشیده)؛ ت-۵ فعالیت ورزشی/تفریحی در فضای باز (پارک تفریحی، استادیوم سرباز).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: دو استثنای مهم — اگر گنجایش فضای تجمعی کمتر از ۵۰ نفر باشد، جزو تصرف حرفه‌ای/اداری قرار می‌گیرد نه «ت»؛ اگر فضای تجمعی برای کمتر از ۵۰ نفر یا حداکثر ۷۰ مترمربع در کنار یک تصرف دیگر باشد، جزو همان تصرف مجاور محسوب می‌شود. فضاهای تجمعی جانبی مدارس (کتابخانه، سالن ورزش) هم جزو تصرف آموزشی می‌مانند.
تصرف‌های حرفه‌ای/اداری (ح) و کسبی/تجاری (ک)
- تصرف حرفه‌ای/اداری (ح): کار و خدمات حرفه‌ای یا اداری — دفاتر اداری، بانک‌ها، آرایشگاه‌ها، کلینیک‌های بدون بستری، آزمایشگاه‌های تشخیص طبی، دفاتر مهندسی/معماری، دانشگاه‌ها (آموزش بالاتر از دبیرستان)، ایستگاه‌های انتظامی/آتش‌نشانی.
- تصرف کسبی/تجاری (ک): نمایش و فروش کالا با انبار محدود برای فروش به مشتری — فروشگاه، بازار، عمده‌فروشی، داروخانه.
تصرف‌های صنعتی (ص)، انباری (ن)، مخاطره‌آمیز (خ) و متفرقه (ف)
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: تصرف صنعتی به ص-۱ (میان‌خطر — اکثر صنایع) و ص-۲ (کم‌خطر — تولید کالای غیرقابل‌سوختن بدون خطر حریق در فرآیند تولید، مثل آجر، سرامیک، شیشه) تقسیم می‌شود؛ تصرف انباری هم به همین منطق به ن-۱ (میان‌خطر — کاغذ، پارچه، چرم، مبلمان) و ن-۲ (کم‌خطر — سیمان، فلزات، ظروف شیشه‌ای، مواد غیرقابل‌اشتعال) تقسیم می‌شود.
- تصرف مخاطره‌آمیز (خ): مواد بسیار قابل‌احتراق، سمی، انفجاری یا خورنده. مثال: نگهداری بیش از ۲۳ مترمکعب گازهای قابل‌اشتعال/سمی (مانند استیلن، آمونیاک) با فشار حدود ۰٫۱ مگاپاسکال. الزامات فنی این تصرف تخصصی و خارج از حوزه‌ی همین مبحث است.
- تصرف متفرقه (ف): کارکردهای فرعی که در ۹ گروه دیگر نمی‌گنجند — اصطبل، گلخانه، انبار شخصی غلات، توقفگاه شخصی خودرو.
دسته‌بندی ساختمان‌ها بر اساس طبقات و استقرار
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: دسته‌بندی کلی بر اساس ارتفاع/طبقات: آ) یک و دو طبقه؛ ب) سه و چهار طبقه؛ پ) بیش از چهار طبقه تا ارتفاع ۲۳ متر؛ ت) بیش از ۲۳ متر ارتفاع (ساختمان بلند).
- هر دسته به گروه‌های جزئی هم تقسیم می‌شود: گروه ۱ (۱-۲طبقه، ردیفی/متصل)، گروه ۲ (۱-۲طبقه، مجزا/منفصل)، گروه ۳ (۱-۲طبقه، ترکیبی با الگوی حیاط مرکزی)، گروه ۴ (۳-۴طبقه، ردیفی با درز انقطاع الزامی)، گروه ۵ (۳-۴طبقه، منفصل)، گروه ۶ (بیش‌از۴طبقه‌تا۲۳م، ردیفی با درز انقطاع)، گروه ۷ (بیش‌از۴طبقه‌تا۲۳م، منفصل)، گروه ۸ (بیش از ۲۳ متر — بلندمرتبه).
- این گروه‌بندی مبنای تعیین الزامات بعدی مبحث (راه خروج، نورگیری، مقاومت آتش و مانند آن) در فصل‌های بعدی است — هرچه گروه بالاتر، الزامات سخت‌گیرانه‌تر.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| آستانه‌ی م-۳ | مراقبت شبانه‌روزی ۶ تا ۱۶ نفر |
| آستانه‌ی تصرف آموزشی | حداقل ۶ نفر (ابتدایی/متوسطه) یا بیش از ۵ نفر با سن ۳-۱۸سال |
| استثنای تصرف تجمعی | کمتر از ۵۰ نفر، یا ≤۷۰م² کنار تصرف دیگر → جزو همان تصرف |
| گروه‌های ت | ت۱نمایشی | ت۲غذاخوری | ت۳نیایش‌وسرگرمی | ت۴ورزشی‌باتماشاچی | ت۵فضای‌بازورزشی |
| مثال آستانه‌ی تصرف مخاطره‌آمیز | بیش از ۲۳ مترمکعب گاز خطرناک با فشار ۰٫۱ مگاپاسکال |
| دسته‌بندی کلی ساختمان | آ)۱-۲طبقه ب)۳-۴طبقه پ)>۴طبقه‌تا۲۳م ت)>۲۳متر |
| گروه‌های جزئی ۱ تا ۸ | هرکدام ترکیب بازه‌ی ارتفاع × ردیفی/منفصل/حیاط‌مرکزی |
| وضعیت فعلی تصرف م-۴ | تا تدوین مقررات اختصاصی، تابع مقررات گروه م-۲ |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: تصرف «م-۳» (مسکونی/اقامتی) برای مراقبت شبانه‌روزی چند نفر تعریف می‌شود؟
الف) ۶ تا ۱۶ نفر
ب) کمتر از ۶ نفر
ج) ۱۷ تا ۳۰ نفر
د) بیش از ۳۰ نفر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۶ تا ۱۶ نفر
تصرف‌های مسکونی/اقامتی گروه م-۳ برای مراقبت شبانه‌روزی از افراد به تعداد ۶ تا ۱۶ نفر (به‌غیر از کارکنان) استفاده می‌شوند.
تصرف‌های مسکونی/اقامتی گروه م-۳ برای مراقبت شبانه‌روزی از افراد به تعداد ۶ تا ۱۶ نفر (به‌غیر از کارکنان) استفاده می‌شوند.
سوال ۲: تصرف آموزشی/فرهنگی، برای اجتماع حداقل چند نفر در دوره‌های ابتدایی و متوسطه تعریف می‌شود؟
الف) ۳ نفر
ب) ۵ نفر
ج) ۶ نفر
د) ۱۰ نفر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۶ نفر
هر بنا یا بخشی از بنا که در آن حداقل ۶ نفر برای آموزش در دوره‌های تحصیلی ابتدایی و متوسطه جمع شوند، تصرف آموزشی شناخته می‌شود.
هر بنا یا بخشی از بنا که در آن حداقل ۶ نفر برای آموزش در دوره‌های تحصیلی ابتدایی و متوسطه جمع شوند، تصرف آموزشی شناخته می‌شود.
سوال ۳: چه زمانی فضای تجمعی نیازی به قرارگرفتن در گروه «ت» ندارد و جزو تصرف مجاور خود محسوب می‌شود؟
الف) اگر گنجایشش کمتر از ۵۰ نفر باشد، یا حداکثر ۷۰ مترمربع در کنار تصرف دیگر باشد
ب) اگر گنجایشش بیشتر از ۱۰۰ نفر باشد
ج) هیچ‌گاه — همیشه باید جزو گروه «ت» قرار گیرد
د) فقط اگر در طبقه‌ی همکف واقع باشد
پاسخ صحیح: گزینه الف — اگر گنجایشش کمتر از ۵۰ نفر باشد، یا حداکثر ۷۰ مترمربع در کنار تصرف دیگر باشد
اگر از فضا برای اهداف تجمعی توسط کمتر از ۵۰ نفر استفاده شود، جزو تصرف حرفه‌ای/اداری قرار می‌گیرد؛ و اگر چنین فضایی حداکثر ۷۰ مترمربع باشد و در جنب تصرف دیگری قرار گیرد، جزو همان تصرف محسوب می‌شود.
اگر از فضا برای اهداف تجمعی توسط کمتر از ۵۰ نفر استفاده شود، جزو تصرف حرفه‌ای/اداری قرار می‌گیرد؛ و اگر چنین فضایی حداکثر ۷۰ مترمربع باشد و در جنب تصرف دیگری قرار گیرد، جزو همان تصرف محسوب می‌شود.
سوال ۴: تفاوت تصرف صنعتی کم‌خطر (ص-۲) با میان‌خطر (ص-۱) در چیست؟
الف) ص-۲ فقط در شب کاری فعالیت می‌کند
ب) ص-۱ فقط برای صنایع غذایی تعریف شده است
ج) این دو گروه کاملا یکسان‌اند
د) ص-۲ تولید کالای غیرقابل‌سوختن و بدون خطر حریق در فرآیند تولید است؛ ص-۱ شامل بقیه‌ی صنایع غیرکم‌خطر می‌شود
پاسخ صحیح: گزینه د — ص-۲ تولید کالای غیرقابل‌سوختن و بدون خطر حریق در فرآیند تولید است؛ ص-۱ شامل بقیه‌ی صنایع غیرکم‌خطر می‌شود
ص-۲ (کم‌خطر) شامل تولید و ساخت کالای غیرقابل‌سوختن است که در فرآیند تولید، تکمیل و بسته‌بندی هیچ خطر حریقی ندارد (آجر، سرامیک، شیشه). ص-۱ (میان‌خطر) شامل تصرف‌های صنعتی باقی‌مانده‌ای است که جزو کم‌خطر نیستند.
ص-۲ (کم‌خطر) شامل تولید و ساخت کالای غیرقابل‌سوختن است که در فرآیند تولید، تکمیل و بسته‌بندی هیچ خطر حریقی ندارد (آجر، سرامیک، شیشه). ص-۱ (میان‌خطر) شامل تصرف‌های صنعتی باقی‌مانده‌ای است که جزو کم‌خطر نیستند.
سوال ۵: طبق مثال ارائه‌شده در این مبحث، نگهداری بیش از چند مترمکعب از گازهای قابل‌اشتعال/سمی با فشار حدود ۰٫۱ مگاپاسکال، بنا را «مخاطره‌آمیز» می‌کند؟
الف) ۱۰ مترمکعب
ب) ۲۳ مترمکعب
ج) ۵۰ مترمکعب
د) بدون محدودیت حجمی
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۲۳ مترمکعب
یکی از مثال‌های تصرف مخاطره‌آمیز، انبار و نگهداری بیش از ۲۳ مترمکعب از موادی مانند استیلن، هیدروژن، آمونیاک یا سایر گازهای قابل‌انفجار/سمی با فشار حدود ۰٫۱ مگاپاسکال است.
یکی از مثال‌های تصرف مخاطره‌آمیز، انبار و نگهداری بیش از ۲۳ مترمکعب از موادی مانند استیلن، هیدروژن، آمونیاک یا سایر گازهای قابل‌انفجار/سمی با فشار حدود ۰٫۱ مگاپاسکال است.
سوال ۶: در دسته‌بندی ساختمان‌های یک و دو طبقه، تفاوت گروه ۱ و گروه ۳ چیست؟
الف) گروه ۱ فقط برای ساختمان‌های بلندمرتبه است
ب) گروه ۳ فقط برای ساختمان‌های صنعتی است
ج) این دو گروه کاملا یکسان‌اند
د) گروه ۱ ساختمان‌های ردیفی و متصل است؛ گروه ۳ ساختمان‌های ترکیبی با الگوی حیاط مرکزی است
پاسخ صحیح: گزینه د — گروه ۱ ساختمان‌های ردیفی و متصل است؛ گروه ۳ ساختمان‌های ترکیبی با الگوی حیاط مرکزی است
در ساختمان‌های یک و دو طبقه: گروه ۱ = ردیفی و متصل، گروه ۲ = مجزا و منفصل، گروه ۳ = ترکیبی با الگوی حیاط مرکزی.
در ساختمان‌های یک و دو طبقه: گروه ۱ = ردیفی و متصل، گروه ۲ = مجزا و منفصل، گروه ۳ = ترکیبی با الگوی حیاط مرکزی.
سایر فصل‌های مبحث ۴
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریففصل ۴: مقررات کلیفصل ۵: فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترسفصل ۶: فضاهای اقامت، اقامت چندمنظوره و اشتغالفصل ۷: فضاهای آشپزخانه و فضاهای بهداشتیفصل ۸: فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیریفصل ۹: توقفگاه خودروفصل ۱۰: انبارها، تأسیسات و سایر مشاعاتفصل ۱۱: الزامات عمومی نورگیری و تهویهفصل ۱۲: مقررات اختصاصی تصرف‌هافصل ۱۳: مقررات خاص ساختمان‌های بلند (گروه ۸)فصل ۱۴: دیوار، کف/سقف، نازک‌کاری و سقف‌کاذبفصل ۱۵: بام مسطح/شیب‌دار، سقف نورگذر و درودپنجرهفصل ۱۶: حفاظ/جان‌پناه/میله‌ی‌دستگرد، آب‌بندی و دودکشفصل ۱۷: ایمنی/امنیت/امدادرسانی و تأسیسات تکمیلیفصل ۱۸: پیوست حفاظتی-انتظامی: کلیات و تعاریففصل ۱۹: ساخت/هم‌جواری/نما و فضاهای ارتباط‌ودسترسفصل ۲۰: تأسیسات، آسانسور، انباری، توقفگاه و نگهبانیفصل ۲۱: مقررات اختصاصی: آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداریفصل ۲۲: مقررات اختصاصی: صنعتی، درمانی، کسبی/تجاری، مخاطره‌آمیزفصل ۲۳: مقررات اختصاصی تصرف مسکونی/اقامتی
مباحث مرتبط
مبحث ۴: الزامات عمومی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی