فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترس — مبحث ۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۵)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترس» (بند ۱-۵-۴) از مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- الزامات کلی و فضای ورودی
- راهروها
- درهای ورودی اصلی
- ایوان‌ها و بالکن‌های واقع در مسیر ورود/خروج
- راه‌پله‌ها
- شیب‌راه‌های عبور پیاده و آسانسورها
- نورگیری/تهویه، دست‌انداز و کف‌سازی همین مسیرها
خلاصه درسنامه
الزامات کلی و فضای ورودی
- پهنای الزامی فضاهای ارتباط/دسترس نباید در مسیر خروج کاهش یابد؛ مسیر اصلی نباید از درون اتاق‌ها عبور کند (جز تصرف‌های اداری/مراقبتی برای کنترل رفت‌وآمد). هر نقطه از بنا — حتی زیرزمین قابل‌استفاده — باید مسیر پیوسته و بدون مانع تا فضای باز امن یا معبر داشته باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی — فضای ورودی: اگر پله/دیوار روبه‌روی در ورودی باشد، حداقل ۱٫۴۰ متر فاصله لازم است؛ فضای ورودی باید سطح آزاد حداقل ۱٫۲۰×۱٫۲۰ متر داشته باشد؛ ارتفاع زیرسقف حداقل ۲٫۱۰ متر (در بیش از ۵۰٪ سطح) یا ۲٫۰۵ متر (در ۵۰٪ باقی‌مانده)؛ حداکثر اختلاف تراز کف ورودی با متوسط تراز معبر ۱٫۲۰ متر است.
- در بناهای عمومی و مجتمع‌های مسکونی گروه ۴ به بالا، مناسب‌سازی ورودی برای معلولین الزامی است.
راهروها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی — چهار سطح پهنا بر اساس کاربرد: راهروی واقع در مسیر دسترس/خروج هیچ‌گاه کمتر از ۱٫۳۰ متر نیست؛ راهرویی که دسترسی معلولین در آن الزامی نباشد حداقل ۱٫۱۰ متر؛ راهروی فقط‌برای‌دسترسی‌تأسیسات (برق/مکانیک/لوله‌کشی) حداقل ۰٫۶۰ متر؛ راهروی مستقیم خارج از مسیر خروج با بار تصرف ۵۰ نفر یا کمتر (و بدون الزام معلول) حداقل ۰٫۹۰ متر.
- مبلمان/تجهیزات نصب‌شده در راهرو نباید پهنای مفید را از این حداقل‌ها کمتر کند. ارتفاع راهرو باید با ارتفاع الزامی فضای ورودی یکسان باشد.
درهای ورودی اصلی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در اصلی باید لولایی، با پهنای مفید حداقل ۰٫۹۰ متر و ارتفاع مفید حداقل ۲٫۰۵ متر باشد. در دولنگه‌ی بدون‌وادار باید در بازشدن لنگه‌ی فعال حداقل ۰٫۸۰ متر پهنای بدون‌مانع بدهد؛ هیچ لنگه‌ای نباید بیش از ۱٫۲۰ متر پهنا داشته باشد.
- درهای واقع در دوربند خروج، تصرف مخاطره‌آمیز، یا اتاق/فضا با بار تصرف ۵۰ نفر یا بیشتر، باید موافق جهت خروج بچرخند. درها همیشه باید از داخل به‌آسانی و بدون قفل/کلون/کشو قابل‌بازشدن باشند — با یک استثنای مهم:
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های با بار تصرف ۳۰۰ نفر یا کمتر، در اصلی می‌تواند از داخل به قفل‌کلیددار ساده مجهز شود (بدون نیاز به مهارت خاص برای بازکردن). کلون یا زنجیر ایمنی فقط برای ساختمان‌های مسکونی یک/دوخانواری و واحدهای تصرف مستقل (آپارتمان، اتاق هتل) مجاز است، آن‌هم حداکثر در ارتفاع ۱٫۲۰ متری و بدون نیاز به کلید از داخل.
ایوان‌ها و بالکن‌های واقع در مسیر ورود/خروج
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: ایوان/بالکن واقع در ابتدا یا انتهای مسیر دسترس/خروج، باید سطح آزاد حداقل ۱٫۲۰×۱٫۲۰ متر داشته باشد (این سطح نباید برای کاربرد دیگری اشغال شود)؛ شیب این سطوح در هیچ جهتی نباید بیش از ۲٪ باشد.
- اگر کف ایوان/بالکن مسیر دسترس در ارتفاع بیش از ۰٫۷۰ متر از کف مجاور باشد، جان‌پناه/حفاظ مناسب الزامی است.
راه‌پله‌ها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل عمق کف پله ۰٫۲۸ متر است؛ مجموع اندازه‌ی کف پله و دوبرابر ارتفاع پله باید بین ۰٫۶۳ تا ۰٫۶۴ متر باشد (فرمول استاندارد راحتی پله). کف و عمق همه‌ی پله‌ها در یک پلکان باید یکسان باشد.
- عرض پله هیچ‌گاه کمتر از ۱٫۱۰ متر نیست؛ پلکان باپاگرد عمومی کمتر از ۱٫۳۰ متر مجاز نیست. حداقل ارتفاع غیرسرگیر (زیر تیر/سقف) در تمام طول پله ۲٫۰۵ متر است.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداکثر تعداد پله بین دو پاگرد، در ساختمان‌های مورداستفاده‌ی معلولین، ۱۲ پله است. در ساختمان‌های چهار طبقه و بیشتر، حداقل یک پلکان عمومی باید تا سطح بام امتداد یابد — مگر بام‌شیب‌دار بیش از ۳۳٪ یا بام‌بی‌استفاده، که دسترسی با نردبام هم کافی است.
شیب‌راه‌های عبور پیاده و آسانسورها
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: شیب‌راه عبور پیاده در مسیر دسترس/خروج اصلی، حداکثر ۸٪ شیب دارد؛ شیب‌راه‌های دیگر (غیرالزامی‌برای‌معلول) تا ۱۲٫۵٪ مجازند. شیب‌راه‌ها باید هر ۹ متر طول (و در بالا/پایین/گردش/ورودوخروج) پاگرد داشته باشند، با شیب پاگرد کمتر از ۲٪.
- پهنای شیب‌راه مسیر اصلی باید با پهنای الزامی راهروهای همان تصرف برابر باشد؛ سایر شیب‌راه‌ها حداقل ۰٫۹۰ متر. ابعاد/تعداد/ظرفیت آسانسور و پلکان برقی تابع مباحث سوم و پانزدهم است.
نورگیری/تهویه، دست‌انداز و کف‌سازی همین مسیرها
- راهرو/فضای عمومی نورگیرطبیعی: حداقل ۱٫۸۰ مترمربع یا یک‌چهلم سطح کف (هرکدام بیشتر بود). راه‌پله: حداقل ۰٫۹۰ مترمربع به‌ازای هر طبقه. اگر نورگیری دیواری ممکن نباشد، نور سقفی مجاز است؛ در گروه‌های ۶ تا ۸، برق اضطراری هم لازم است. تعویض‌هوای‌طبیعی راه‌پله: بازشو حداقل یک‌شانزدهم سطح راه‌پله یا ۰٫۵ مترمربع.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: هرجا اختلاف سطح بیش از ۰٫۷۰ متر باشد، دست‌انداز/جان‌پناه الزامی است. ارتفاع دست‌انداز شیب‌دار پله/شیب‌راه حداقل ۰٫۹۰ متر. میله‌ی دستگرد الزامی است: در دو طرف پله‌های بیش از دو ارتفاع پله در مسیر اصلی؛ در دو طرف شیب‌راه‌هایی با ارتفاع‌طی‌شده بیش از ۰٫۱۵ متر و طول‌افقی بیش از ۱٫۸۵ متر (یا شیب بیش از ۸٪)؛ و در میانه‌ی پله‌های عریض‌تر از ۱٫۸۰ متر (تا فاصله‌ی حداکثر ۰٫۷۵ متری از یک میله).
- کف پله/پاگرد/شیب‌راه/راهرو باید از مصالح سخت، غیرلغزنده و ثابت باشد؛ شعاع گردی لبه‌ی پله حداکثر ۱۳ میلی‌متر. سطوح بیرونی (بالکن، پله‌ی روباز) باید غیرلغزنده باشند و آب/برف/یخ رویشان جمع نشود.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| سطح آزاد فضای ورودی | حداقل ۱٫۲۰ × ۱٫۲۰ متر |
| سقف اختلاف‌تراز کف ورودی با معبر | حداکثر ۱٫۲۰ متر |
| پهنای راهرو مسیر دسترس/خروج | هیچ‌گاه کمتر از ۱٫۳۰ متر |
| پهنای راهرو تأسیساتی | حداقل ۰٫۶۰ متر |
| ابعاد در اصلی لولایی | حداقل ۰٫۹۰م پهنا × ۲٫۰۵م ارتفاع |
| فرمول راحتی پله | کف‌پله + ۲×ارتفاع‌پله = ۰٫۶۳ تا ۰٫۶۴ متر |
| سقف پله‌های بین دو پاگرد (معلولین) | ۱۲ پله |
| شیب مجاز شیب‌راه اصلی/سایر | ۸٪ (مسیر اصلی) | ۱۲٫۵٪ (سایر) |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: فضای ورودی ساختمان باید چه سطح آزاد و بدون مانع حداقلی داشته باشد؟
الف) ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر
ب) ۱ در ۱ متر
ج) ۱٫۵۰ در ۱٫۵۰ متر
د) ۲ در ۲ متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر
در فضای ورودی ساختمان باید امکان ایستادن چند نفر وجود داشته و دارای سطح آزاد و بدون مانعی برابر با حداقل ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر باشد.
در فضای ورودی ساختمان باید امکان ایستادن چند نفر وجود داشته و دارای سطح آزاد و بدون مانعی برابر با حداقل ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر باشد.
سوال ۲: حداقل پهنای راهروهای واقع در مسیر دسترس و خروج، در هر شرایطی، چند متر است؟
الف) ۰٫۹۰ متر
ب) ۱٫۱۰ متر
ج) ۱٫۳۰ متر
د) ۱٫۵۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۱٫۳۰ متر
پهنای راهروهای ارتباطی واقع در مسیر دسترس و خروج بر اساس نوع تصرف محاسبه می‌شود، اما در هر صورت نباید از ۱٫۳۰ متر کمتر باشد.
پهنای راهروهای ارتباطی واقع در مسیر دسترس و خروج بر اساس نوع تصرف محاسبه می‌شود، اما در هر صورت نباید از ۱٫۳۰ متر کمتر باشد.
سوال ۳: «در» اصلی لولایی، حداقل چه پهنای مفید و ارتفاع مفیدی باید داشته باشد؟
الف) ۰٫۹۰ متر پهنا و ۲٫۰۵ متر ارتفاع
ب) ۰٫۷۰ متر پهنا و ۱٫۹۰ متر ارتفاع
ج) ۱٫۲۰ متر پهنا و ۲٫۲۰ متر ارتفاع
د) ۰٫۶۰ متر پهنا و ۱٫۸۰ متر ارتفاع
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۰٫۹۰ متر پهنا و ۲٫۰۵ متر ارتفاع
«در» اصلی باید از نوع لولایی با پهنای مفید حداقل ۰٫۹۰ متر و ارتفاع مفید حداقل ۲٫۰۵ متر باشد.
«در» اصلی باید از نوع لولایی با پهنای مفید حداقل ۰٫۹۰ متر و ارتفاع مفید حداقل ۲٫۰۵ متر باشد.
سوال ۴: ایوان یا بالکن بیرونی که در ابتدا یا انتهای مسیر دسترس/خروج قرار دارد، باید چه سطح آزاد حداقلی داشته باشد؟
الف) ۱ در ۱ متر
ب) ۰٫۹۰ در ۰٫۹۰ متر
ج) ۱٫۵۰ در ۱٫۵۰ متر
د) ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه د — ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر
ایوان‌ها و بالکن‌های بیرونی که در ابتدا یا انتهای مسیر دسترس یا خروج قرار دارند باید دارای سطح آزاد و بدون مانعی با حداقل ابعاد ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر باشند.
ایوان‌ها و بالکن‌های بیرونی که در ابتدا یا انتهای مسیر دسترس یا خروج قرار دارند باید دارای سطح آزاد و بدون مانعی با حداقل ابعاد ۱٫۲۰ در ۱٫۲۰ متر باشند.
سوال ۵: در ساختمان‌های چهار طبقه و بیشتر (بالای زمین)، الزام دسترسی پلکان به بام چیست؟
الف) هیچ‌گاه الزامی نیست
ب) حداقل یک پلکان عمومی باید تا سطح بام امتداد یابد، مگر بام‌بی‌استفاده یا شیب بیش از ۳۳٪
ج) فقط با نردبام؛ هیچ‌گاه با پلکان
د) فقط در ساختمان‌های گروه ۸
پاسخ صحیح: گزینه ب — حداقل یک پلکان عمومی باید تا سطح بام امتداد یابد، مگر بام‌بی‌استفاده یا شیب بیش از ۳۳٪
در ساختمان‌های دارای چهار طبقه و بیشتر بالای زمین، حداقل یک پلکان عمومی ساختمان باید تا سطح بام امتداد یابد، مگر در بام‌های با شیب تندتر از ۳۳٪ یا بام‌های بدون استفاده، که دسترسی با نردبام هم مجاز است.
در ساختمان‌های دارای چهار طبقه و بیشتر بالای زمین، حداقل یک پلکان عمومی ساختمان باید تا سطح بام امتداد یابد، مگر در بام‌های با شیب تندتر از ۳۳٪ یا بام‌های بدون استفاده، که دسترسی با نردبام هم مجاز است.
سوال ۶: حداکثر شیب شیب‌راه عبوری پیاده که در مسیر دسترس/خروج اصلی واحدهای تصرف قرار دارد، چند درصد است؟
الف) ۵٪
ب) ۱۰٪
ج) ۱۲٫۵٪
د) ۸٪
پاسخ صحیح: گزینه د — ۸٪
شیب‌راه‌های عبور پیاده که در مسیر دسترس یا خروج اصلی واحدهای تصرف قرار می‌گیرند، باید شیبی برابر یا کمتر از ۸٪ داشته باشند (بقیه‌ی شیب‌راه‌های غیرالزامی‌برای‌معلول تا ۱۲٫۵٪ مجازند).
شیب‌راه‌های عبور پیاده که در مسیر دسترس یا خروج اصلی واحدهای تصرف قرار می‌گیرند، باید شیبی برابر یا کمتر از ۸٪ داشته باشند (بقیه‌ی شیب‌راه‌های غیرالزامی‌برای‌معلول تا ۱۲٫۵٪ مجازند).
سایر فصل‌های مبحث ۴
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریففصل ۳: دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌هافصل ۴: مقررات کلیفصل ۶: فضاهای اقامت، اقامت چندمنظوره و اشتغالفصل ۷: فضاهای آشپزخانه و فضاهای بهداشتیفصل ۸: فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیریفصل ۹: توقفگاه خودروفصل ۱۰: انبارها، تأسیسات و سایر مشاعاتفصل ۱۱: الزامات عمومی نورگیری و تهویهفصل ۱۲: مقررات اختصاصی تصرف‌هافصل ۱۳: مقررات خاص ساختمان‌های بلند (گروه ۸)فصل ۱۴: دیوار، کف/سقف، نازک‌کاری و سقف‌کاذبفصل ۱۵: بام مسطح/شیب‌دار، سقف نورگذر و درودپنجرهفصل ۱۶: حفاظ/جان‌پناه/میله‌ی‌دستگرد، آب‌بندی و دودکشفصل ۱۷: ایمنی/امنیت/امدادرسانی و تأسیسات تکمیلیفصل ۱۸: پیوست حفاظتی-انتظامی: کلیات و تعاریففصل ۱۹: ساخت/هم‌جواری/نما و فضاهای ارتباط‌ودسترسفصل ۲۰: تأسیسات، آسانسور، انباری، توقفگاه و نگهبانیفصل ۲۱: مقررات اختصاصی: آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداریفصل ۲۲: مقررات اختصاصی: صنعتی، درمانی، کسبی/تجاری، مخاطره‌آمیزفصل ۲۳: مقررات اختصاصی تصرف مسکونی/اقامتی
مباحث مرتبط
مبحث ۴: الزامات عمومی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی