مقررات اختصاصی تصرف‌ها — مبحث ۴ مقررات ملی ساختمان (فصل ۱۲)
خلاصه درسنامه، نکات کلیدی و نمونه سوال «مقررات اختصاصی تصرف‌ها» (بند ۷-۴) از مبحث چهارم مقررات ملی ساختمان (الزامات عمومی ساختمان‌ها). این فصل در آزمون تعاملی سایت ۱۴ سوال دارد.
فهرست مطالب
- تصرف مسکونی آپارتمانی (م-۲) — ورودی و دسترسی
- تصرف مسکونی — چیدمان داخلی و پله
- تصرف مسکونی — آشپزخانه، بهداشتی و فضای باز
- هتل/مسافرخانه (م-۱)، حرفه‌ای/اداری و آموزشی/فرهنگی
- تصرف درمانی/مراقبتی — کلیات و ابعاد
- تصرف درمانی/مراقبتی — بهداشت، اتاق عمل و تصویربرداری
- تصرف تجمعی و صنعتی
خلاصه درسنامه
تصرف مسکونی آپارتمانی (م-۲) — ورودی و دسترسی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: پس از در اصلی واحد آپارتمانی، فضای ورودی داخلی باید عمق آزاد حداقل ۱٫۲۰ متر و مساحت حداقل ۲ مترمربع داشته باشد؛ دسترسی به اتاق‌ها/فضاها (به‌جز انبار داخلی) باید از همین ورودی باشد، اما دسترسی فضاهای اصلی به یکدیگر نباید از آن عبور کند.
- همجواری ورودی باید دید بیگانه از در ورودی به فضای داخلی را محدود کند. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: اگر دو در متوالی پیش‌بینی شود، حداقل فاصله‌شان — اگر هردو به یک جهت بگردند ۲ متر، و اگر رو‌به‌روی هم بگردند ۲٫۸۰ متر است (بدون الزام معلولین، به‌ترتیب تا ۱٫۶۰ و ۲٫۲۰ متر قابل‌کاهش).
تصرف مسکونی — چیدمان داخلی و پله
- دسترسی به اتاق‌های مستقل اقامت نباید مستقیما از اتاق دیگر یا نشیمن باشد (مگر پیش‌ورودی، یا واحد کوچک‌تر از ۷۵ مترمربع با یک اتاق، یا فضای‌الحاقی طبق ۴-۵-۲-۵). دسترسی تنها فضای بهداشتی هم نباید مستقیما از یک فضای اقامت باشد (مگر واحد کوچک با حداکثر دو اتاق).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۳ با تصرف مسکونی، حداقل عرض مفید پله‌ی مستقیم ۰٫۹۰ متر است (پله‌ی باپاگرد ۱٫۱۰ متر)؛ در گروه ۴ تا ۷، پله‌ی مستقیم حداقل ۱٫۱۰ متر (قفسه‌ی باپاگرد ۲٫۴۰ متر).
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل مساحت یکی از فضاهای اقامت، در واحد مسکونی بازیربنای ۷۵ مترمربع و بیشتر، ۱۲ مترمربع با پهنای حداقل ۲٫۷۰ متر است؛ در واحدهای کوچک‌تر از ۷۵ مترمربع، این اتاق حداقل ۹ مترمربع (با هیچ ضلعی کمتر از ۲٫۵۰ متر) کافی است.
تصرف مسکونی — آشپزخانه، بهداشتی و فضای باز
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: آشپزخانه‌ی مستقل/باز فقط‌برای‌پخت‌وپز باید حداقل ۳٫۸۰ مترمربع باشد (زیربنای آزاد خارج از قفسه‌بندی حداقل ۲٫۷۵ مترمربع)؛ اگر برای پخت‌وپز و صرف‌غذا هم استفاده شود، حداقل ۷٫۵۰ مترمربع لازم است. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: حداقل طول آشپزخانه‌ی دیواری تصرف مسکونی ۳٫۰۰ متر است (با فضای‌کار آزاد حداقل ۱٫۱۰ متر از لبه‌ی کابینت).
- هر فضای بهداشتی مستقل (بدون الزام معلولین) حداقل ۱٫۰۰×۱٫۲۰ متر است. ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در ساختمان‌های مسکونی گروه ۶، ۷ و ۸، در حیاط آن‌ها باید حداقل یک محل بازی کودکان و استقرار وسایل بازی در مشاعات پیش‌بینی شود.
- در زمین‌های بزرگ‌تر از ۲۰۰ مترمربع، اگر فضای‌اقامت‌اصلی دو تصرف‌مسکونی‌مستقل از یک حیاط‌داخلی نور بگیرند، فاصله‌ی دیوارهای پنجره‌های مقابلشان نباید کمتر از ۶ متر باشد (برای آشپزخانه، ۴ متر کافی است). در گروه۳، گودال‌باغچه برای نور فضاهای سکونت مجاز است.
هتل/مسافرخانه (م-۱)، حرفه‌ای/اداری و آموزشی/فرهنگی
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در هتل، هتل‌آپارتمان، متل و مسافرخانه، پس از در ورودی اتاق/سوئیت/آپارتمان، فضای ورودی داخلی باید عمق حداقل ۱٫۳۰ متر و مساحت حداقل ۲ مترمربع داشته باشد (بیشتر از عمق ۱٫۲۰متری واحد آپارتمانی معمولی). حداقل طول آبدارخانه‌ی دیواری بدون‌پخت ۱٫۸۰ متر؛ آشپزخانه‌ی دیواری باپخت ۲٫۵۰ متر.
- در ساختمان‌های حرفه‌ای/اداری، رعایت ضوابط/سرانه‌های نشریه‌ی شماره‌ی ۱۷۸ سازمان برنامه‌وبودجه الزامی است.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در تصرف‌های آموزشی، فضاهای پیش‌بینی‌شده برای بیش از ۲۰ نفر باید حداقل ۳٫۰۰ متر ارتفاع داشته باشند (سرانه‌ی حداقل ۳٫۶ مترمکعب برای هر نفر). راهروهای بادوسمت‌کلاس با ظرفیت۱۰۰نفروبیشتر: حداقل ۳٫۳۰ متر پهنا (یک‌طرفه ۲٫۳۰ متر)؛ رعایت ضوابط سازمان نوسازی مدارس الزامی.
تصرف درمانی/مراقبتی — کلیات و ابعاد
- فضاهای درمانی باید طوری طراحی شوند که امکان آسیب/سقوط بیمار نباشد (لبه‌ی بالکن/تراس بدون امکان سقوط یا بالارفتن). ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در اتاق بستری، ارتفاع لبه‌ی پایین پنجره از کف‌تمام‌شده نباید کمتر از ۱٫۱۰ متر باشد؛ پنجره باید حداقل ۰٫۸۰ متر از لبه‌ی تخت بیمار فاصله داشته باشد.
- حداقل فاصله‌ی لبه‌ی تخت تا اولین مانع ۰٫۷۰ متر؛ عرض آزاد حرکت تخت در اتاق بستری ۱٫۴۰ متر. حداقل عرض راهروهای اصلی بخش‌های بستری عمومی ۲٫۴۰ متر. در یک‌لنگه‌ی اتاق بستری حداقل ۱٫۲۰ متر عرض و ۲٫۱۰ متر ارتفاع.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در بیمارستان‌ها، حداقل ۱۰٪ از اتاق‌های بستری و سرویس‌های بهداشتی باید شرایط‌خاص معلولین/کم‌توانان جسمی داشته باشند؛ همه‌ی مسیرهای حمل‌بیمار و راه‌های‌خروج هم باید همین نیاز را پوشش دهند.
تصرف درمانی/مراقبتی — بهداشت، اتاق عمل و تصویربرداری
- کف همه‌ی قسمت‌ها باید سالم، بادوام، قابل‌شست‌وشو و بدون‌ترک باشد؛ دیوارها تا ارتفاع حداقل ۱٫۸۰ متر از مواد مقاوم و قابل‌ضدعفونی. محل نگهداری موقت زباله باید تهویه و شیرآب‌سردوگرم مستقل داشته باشد و از آشپزخانه دور باشد؛ بیمارستان باید بخش‌نگهداری‌اجساد با تهویه‌ی مناسب، دور از دید بیماران، داشته باشد.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در اتاق‌عمل، هوا باید مرتب تهویه شود با رطوبت‌نسبی بین ۵۰ تا ۶۰ درصد و دمای‌خشک بین ۲۰ تا ۲۴ درجه‌ی سانتی‌گراد؛ هوای تهویه‌اش نباید از اتاق دیگری تأمین شود یا هوای‌برگشتش وارد فضای دیگری شود. حداقل پهنای راهروهای بخش جراحی ۱٫۸۰ متر.
- در بخش تصویربرداری پزشکی، دیوار/کف/سقف فضاهای دارای‌تشعشع‌مضر باید با مواد‌کاهنده و ضخامت‌متناسب (طبق استاندارد سازمان‌انرژی‌اتمی) محافظت شود؛ نصب علایم‌هشداردهنده و چراغ‌هشدارتابش‌اشعه بر سردر ورودی الزامی است.
تصرف تجمعی و صنعتی
- در تصرف‌های تجمعی، فضاهای پیش‌بینی‌شده برای بیش از ۲۰ نفر هم باید حداقل ۳٫۰۰ متر ارتفاع داشته باشند (مثل تصرف آموزشی). پلکان‌های راهروی دسترسی به ردیف صندلی یک‌طرفه، حداقل در یک طرف نیازمند میله‌ی‌دستگردند؛ پلکان‌های‌بامیله‌ی‌وسط نیاز به میله‌ی اضافه ندارند.
- ⚠️ نکته‌ی کلیدی: در طراحی مساجد، رعایت صحیح جهت قبله در استقرار محراب نماز الزامی است؛ همچنین باید فضاهایی برای کفش‌کن و وضوخانه پیش‌بینی شود.
- در تصرف‌های صنعتی/کارگاهی، رعایت ضوابط و استانداردهای شورای‌عالی حفاظت‌کار و سازمان‌استاندارد‌ایران الزامی است.
اعداد و ضوابط کلیدی این فصل
| موضوع | مقدار / ضابطه |
|---|---|
| عمق فضای‌ورودی واحد آپارتمانی (م-۲) | حداقل ۱٫۲۰ متر (مساحت ≥۲م²) |
| عمق فضای‌ورودی هتل/مسافرخانه (م-۱) | حداقل ۱٫۳۰ متر |
| عرض پله‌ی مستقیم مسکونی (گروه۱-۳) | حداقل ۰٫۹۰ متر |
| مساحت اتاق‌اقامت اصلی (واحد≥۷۵م²) | حداقل ۱۲ مترمربع، پهنای ۲٫۷۰م |
| طول آشپزخانه‌ی دیواری مسکونی | حداقل ۳٫۰۰ متر |
| ارتفاع فضای آموزشی/تجمعی (>۲۰نفر) | حداقل ۳٫۰۰ متر |
| سهمیه‌ی معلولین در بیمارستان | ≥۱۰٪ اتاق‌های بستری/سرویس‌های بهداشتی |
| رطوبت/دمای اتاق‌عمل | رطوبت ۵۰-۶۰٪ | دمای ۲۰-۲۴°C |
نمونه سوال با پاسخ تشریحی
سوال ۱: حداقل عمق آزاد و بدون‌مانع فضای ورودی داخلی واحدهای مسکونی آپارتمانی (گروه م-۲) چقدر است؟
الف) ۱٫۲۰ متر
ب) ۱ متر
ج) ۱٫۵۰ متر
د) ۲ متر
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۱٫۲۰ متر
پس از در اصلی تصرف‌های مسکونی واقع در ساختمان‌های آپارتمانی، فضای ورودی داخلی باید عمق آزاد حداقل ۱٫۲۰ متر و مساحت حداقل ۲ مترمربع داشته باشد.
پس از در اصلی تصرف‌های مسکونی واقع در ساختمان‌های آپارتمانی، فضای ورودی داخلی باید عمق آزاد حداقل ۱٫۲۰ متر و مساحت حداقل ۲ مترمربع داشته باشد.
سوال ۲: در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۳ با تصرف مسکونی، حداقل عرض مفید پله‌ی مستقیم چقدر است؟
الف) ۰٫۷۰ متر
ب) ۰٫۸۰ متر
ج) ۰٫۹۰ متر
د) ۱٫۱۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه ج — ۰٫۹۰ متر
در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۳ با تصرف مسکونی، حداقل عرض مفید پله‌ی مستقیم ۰٫۹۰ متر است (پله‌ی باپاگرد ۱٫۱۰ متر).
در ساختمان‌های گروه ۱ تا ۳ با تصرف مسکونی، حداقل عرض مفید پله‌ی مستقیم ۰٫۹۰ متر است (پله‌ی باپاگرد ۱٫۱۰ متر).
سوال ۳: در تصرف مسکونی، اگر آشپزخانه‌ی مستقل/باز فقط برای پخت‌وپز استفاده شود، حداقل مساحتش چقدر است؟
الف) ۳٫۸۰ مترمربع
ب) ۵٫۵۰ مترمربع
ج) ۷٫۵۰ مترمربع
د) ۱۰ مترمربع
پاسخ صحیح: گزینه الف — ۳٫۸۰ مترمربع
در تصرف‌های مسکونی که آشپزخانه‌ی مستقل/بازشان تنها برای پخت‌وپز استفاده می‌شود، باید حداقل ۳٫۸۰ مترمربع مساحت داشته باشد.
در تصرف‌های مسکونی که آشپزخانه‌ی مستقل/بازشان تنها برای پخت‌وپز استفاده می‌شود، باید حداقل ۳٫۸۰ مترمربع مساحت داشته باشد.
سوال ۴: در زمین‌های بزرگ‌تر از ۲۰۰ مترمربع، اگر فضای‌اقامت‌اصلی دو تصرف‌مسکونی‌مستقل از یک حیاط‌داخلی نور بگیرند، حداقل فاصله‌ی دیوارهای پنجره‌های مقابل چقدر است؟
الف) ۳ متر
ب) ۴ متر
ج) ۵ متر
د) ۶ متر
پاسخ صحیح: گزینه د — ۶ متر
در زمین‌های بزرگ‌تر از ۲۰۰ مترمربع، اگر فضاهای اقامت اصلی از دو تصرف مسکونی مستقل، از یک حیاط داخلی نور و هوا بگیرند، فاصله‌ی دیوارهای پنجره‌های مقابل آن‌ها از هم نباید کمتر از ۶ متر باشد.
در زمین‌های بزرگ‌تر از ۲۰۰ مترمربع، اگر فضاهای اقامت اصلی از دو تصرف مسکونی مستقل، از یک حیاط داخلی نور و هوا بگیرند، فاصله‌ی دیوارهای پنجره‌های مقابل آن‌ها از هم نباید کمتر از ۶ متر باشد.
سوال ۵: در تصرف‌های آموزشی، در فضایی که برای بیش از ۲۰ نفر پیش‌بینی می‌شود، ارتفاع فضا نباید کمتر از چند متر باشد؟
الف) ۲٫۶۰ متر
ب) ۳٫۰۰ متر
ج) ۲٫۴۰ متر
د) ۳٫۶۰ متر
پاسخ صحیح: گزینه ب — ۳٫۰۰ متر
در تصرف‌های آموزشی، در فضاهایی که برای تعداد بیش از ۲۰ نفر پیش‌بینی می‌شوند، ارتفاع فضا نباید از ۳٫۰۰ متر کمتر باشد.
در تصرف‌های آموزشی، در فضاهایی که برای تعداد بیش از ۲۰ نفر پیش‌بینی می‌شوند، ارتفاع فضا نباید از ۳٫۰۰ متر کمتر باشد.
سوال ۶: در بیمارستان‌ها، حداقل چند درصد از اتاق‌های بستری و سرویس‌های بهداشتی باید شرایط‌خاص استفاده‌ی معلولین را داشته باشند؟
الف) ۵٪
ب) ۲۰٪
ج) ۲۵٪
د) ۱۰٪
پاسخ صحیح: گزینه د — ۱۰٪
در تصرف‌های درمانی، به‌ویژه در بیمارستان‌ها، باید حداقل ۱۰٪ از اتاق‌های بستری و سرویس‌های بهداشتی، شرایط‌خاص استفاده‌ی افراد معلول و کم‌توان جسمی داشته باشند.
در تصرف‌های درمانی، به‌ویژه در بیمارستان‌ها، باید حداقل ۱۰٪ از اتاق‌های بستری و سرویس‌های بهداشتی، شرایط‌خاص استفاده‌ی افراد معلول و کم‌توان جسمی داشته باشند.
سایر فصل‌های مبحث ۴
فصل ۱: کلیاتفصل ۲: تعاریففصل ۳: دسته‌بندی فضاها، تصرف‌ها و ساختمان‌هافصل ۴: مقررات کلیفصل ۵: فضاهای ورود، خروج، ارتباط و دسترسفصل ۶: فضاهای اقامت، اقامت چندمنظوره و اشتغالفصل ۷: فضاهای آشپزخانه و فضاهای بهداشتیفصل ۸: فضاهای نیمه‌باز، باز و واسط نورگیریفصل ۹: توقفگاه خودروفصل ۱۰: انبارها، تأسیسات و سایر مشاعاتفصل ۱۱: الزامات عمومی نورگیری و تهویهفصل ۱۳: مقررات خاص ساختمان‌های بلند (گروه ۸)فصل ۱۴: دیوار، کف/سقف، نازک‌کاری و سقف‌کاذبفصل ۱۵: بام مسطح/شیب‌دار، سقف نورگذر و درودپنجرهفصل ۱۶: حفاظ/جان‌پناه/میله‌ی‌دستگرد، آب‌بندی و دودکشفصل ۱۷: ایمنی/امنیت/امدادرسانی و تأسیسات تکمیلیفصل ۱۸: پیوست حفاظتی-انتظامی: کلیات و تعاریففصل ۱۹: ساخت/همجواری/نما و فضاهای ارتباط‌ودسترسفصل ۲۰: تأسیسات، آسانسور، انباری، توقفگاه و نگهبانیفصل ۲۱: مقررات اختصاصی: آموزشی، تجمعی، حرفه‌ای/اداریفصل ۲۲: مقررات اختصاصی: صنعتی، درمانی، کسبی/تجاری، مخاطره‌آمیزفصل ۲۳: مقررات اختصاصی تصرف مسکونی/اقامتی
مباحث مرتبط
مبحث ۴: الزامات عمومی ساختمان‌هاهمه مباحث ۲۴گانهآزمون آنلاینابزارهای محاسباتی